Question 1

Resmi döwlet bankynyň göterim puly harammy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Henefi mezhebine degişli musulman hökmünde, resmi döwlet banklary tarapyndan ulanylýan göterim puly meselesindäki soragyňyza Kuranyň we Sünnetiň görkezmelerine laýyklykda jogap bermek isleýärin. Islamda göterim puly (riba), kesgitli haram edilen. Kurany Kerimde köp aýatlarda göterim puldan daş durmak buýrulýar. Mysal üçin, Bakara süresiniň 275-nji aýatynda şeýle diýilýär: "Alla söwda etmegi halal, göterim pul almagy bolsa haram etdi." Pygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi we sellem) hem hadys-şeriflerinde göterim pul alýan, berýän, ýazýan we şaýatlyk edýänleri länetläpdir. Bu umumy höküm, döwlet banklary tarapyndan ulanylýan göterim pul üçin hem degişlidir. Henefi mezhebinde göterim pulyň haramdygy barada hiç hili jedel ýokdur. Döwlet banklarynyň işjeňligi, täjirçilik işi ýaly görünse-de, esasynda göterim pul girdejisi gazanmaklary sebäpli bu ýagdaý caiz görülmeýär. Şu sebäpli, resmi döwlet banklaryndan göterim pul bilen pul almak ýa-da göterim pul bilen pul bermek, Henefi mezhebine görä haramdyr. Bu görnüşli işlere gatnaşýanlaryň, mümkin boldugyça halal ýollary saýlamagy maslahat berilýär. Allanyň razylygyny gazanmak ýolunda ädýän ädimleriňizde size üstünlik arzuw edýärin.

Question 2

Pygamberimiziň näletlän günäleri näelerdir?

Accepted Answer

Bismillaahirrahmaanirrahiim. Pygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi we sellem) tarapyndan näletlenen günäler, Allatagalaň rehim-şepagatndan daşlaşdyrmagy talap edýän uly jenaýatlardyr. Bu görnüşdäki hereketler hem bireyiň, hem-de jemgyýetiň parahatçylygyny bozýar. Hanefi mezhebine görä-de bu günäler haramdyr we gaçylmaly amallardyr. Kurany Kerim we Sünnet-i Seniyye tarapyndan näletlenen käbir günäler şulardyr: Allatagala şirk getirmek: Ondan başgasyna ybadat etmek ýa-da Oňa şärik goşmak iň uly günahtyr. (Nahl Süresi, 105. Aýat) Kakasyndan we enesinden eziýet etmek we oňa garşy gelmek: Olary ynjytmak, pes hasaplamak, boýun egmezlik uly günälerdendir. (Ysra Süresi, 23. Aýat) Haksyz ýere adam öldürmek: Bir jany almak, Allatagalaň ýanynda iň uly jenaýatlaryň biridir. (Maide Süresi, 32. Aýat) Faiz iýmek we bermek: Faizli amallar hem dünýäde, hem-de ahyrýetde uly zyýanlara getirip çykarýar. (Bakara Süresi, 275. Aýat) Zyna etmek: Namus we ykbalyň garşysyna edilen bu uly günä, jemgyýetiň ahlak gurluşyny bozýar. Ogrylyk etmek: Beýlekileriň emlägini rugsat etmän almak, gulyň hakyna çozumdyr. Ýalan şaýatlyk etmek: Hakykaty bulamak we beýlekileri haksyz ýere aýyplamak uly webaldyr. Adamlara zulum etmek we olaryň haklaryny iýmek: Adalatly bolmadyk hereketler we beýlekileriň hakyny ogurlamak näletlenendir. Ýaramaz söz aýtmak we myş-myş ýaýratmak: Adamlaryň arasynda dawalara sebäp boljak, olary ynjytjak sözler aýtmak haramdyr. Masgaralyk etmek we pes hasaplamak: Musulmanlaryň arasynda ýigrençlik we duşmançylyk döredip biljek hereketlerden saklanmak gerek. Ölçeg we terezide hile etmek: Söwdada dogruçyllyk ýörelgesine garşy çykmak näletlenendir. (Mutaffifin Süresi, 1-3. Aýatlar) Beýlekileriň namusyna dil ýetirmek: Ykbally aýallara töhmet atmak örän uly günahtyr. (Nur Süresi, 23. Aýat) Bu günäler, Allatagalaň gazabyny getirýän we Pygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi we sellem) tarapyndan näletlenen işlerdendir. Musulman bu görnüşdäki hereketlerden daş durmaly, toba etmeli we Allatagaladan geçirim dilemelidir. Allatagala hemmämizi bu görnüşdäki günälerden gorasyn.

Question 3

Adamlar üçin günä ýazylmak işi haçan başlanýar?

Accepted Answer

Hormatly dogan, Adamlarda günä ýazylmak işi, Hanefi mezhebine görä we umumy Yslam düşünjesine laýyklykda, akyl ýaşyna ýetmek ýaşyna gabat gelýär. Bu ýaş, erkekler üçin adatça 15 ýaş töweregi, gyzlar üçin bolsa ýene 15 ýaş töweregi ýa-da aýbaşy bolmak bilen kesgitlenýär. Bu ýagdaýyň esasy esasnamasy, Kurany Kerimde we Sünnet-i Seniyýede ýerleşen şu ýörelgedir: "Her kim öz gazanan zady bilen kepillendir." (Muzzemmil Süresi, 8. Aýat) Bu aýat, adamyň öz işlerinden jogapkärdigini düşündirýär. Akyl ýaşyna ýetmedik çagalaryň bolsa heniz bu jogapkärçiligi çekip biljek derejä ýetmändigi kabul edilýär. Pygamber Efendimiz (s.a.w.)-iň bir hadys-şerifinde hem şeýle diýilýär: "Üç kişiden galaý köpçülikdir: oýanançasy uýan adamyň, akly başyna gelýänçä däli adamyň we ýetginjeklik ýaşyna ýetýänçä çaganyň." (Tirmizi, Jenaz, 20; Ebu Davut, Hudud, 22) Bu hadys, akyl ýaşyna ýetmegiň günä we sogap ýazylmagy babatda bir öwrülen pursatdygyny aç-açan belleýär. Şonuň üçin, akyl ýaşyna ýetip jogapkärçilik ýaşyna ýetmänkä edilen ýalňyşlyklar ýa-da günäler üçin adam jogapkär tutulmaýar. Ýöne akyl ýaşyna ýetenden soň edilen işlerden bolsa, hem sogap hem-de günä babatda jogapkär bolýar. Allatagala amanat boluňyz.

Question 4

Uly günä, ýedi kebair näler?

Accepted Answer

Elbetde, Hanefi mezhebine laýyklykda, Kurany we Sünneti nazara alyp, uly günäler (kebair) barada maglumat berip bolar. Uly günäler, Allatagala tarapyndan düýbünden gadagan edilen we edilse, agyr jeza wada edilen günälerdir. Olar, kiçi günälerden tapawutlylykda has uly netijeleri bolan işlerdir. Uly günäleriň sany barada alymlaryň arasynda dürli pikirler bolsa-da, meşhur bolan we köplenç kabul edilýän ýedi uly günä şulardyr: 1. Allatagala şirk getirmek: Allatagala deňdeş tutmak, iň uly günahtyr we bagyşlanmaýan ýeke-täk günahtyr. Kurany Kerimde şeýle diýilýär: "Hakykatda, Allah Özüne şirk getirilmegi bagyşlamaýar. Şondan başga günäleri bolsa, islese bagyşlaýar." (Nisa süresi, 48) 2. Adam öldürmek: Nädogry ýagdaýda bir adamy öldürmek, Yslamda iň uly günäleriň biridir. Kurany Kerimde bu babatda güýçli duýduryşlar bar. 3. Sihir (Büyü) etmek: Sihir, hem edýän hem-de etdirýän üçin uly günä hasaplanýar. 4. Namaza durmazlyk: Namaz, Yslamyň esasy diregidir. Sebäpsiz namazy taşlamak uly günäleriň biridir. 5. Zina etmek: Kanunsyz gatnaşyk bolan zina, hem birey hem-de jemgyýet üçin agyr zyýanlary bolan uly günäleriň biridir. 6. Ogrylyk etmek: Başgasynyň malyny nädogry ýagdaýda almak, Yslamda haram edilen uly günäleriň biridir. 7. Ýalan şaýatlyk etmek: Hakykatdan daşlaşýan şaýatlyk etmek, adalaty bozýan we uly günä hasaplanýan işlerdendir. Bu sanalanlar, uly günäleriň diňe bir bölegidir. Kuranda we Sünnetde has köp uly günä agzalypdyr. Esasy zat, bu günälerden gaça durmak we Allatagalaň razylygyny gazanmaga synanyşmakdyr. Allatagala bizleri uly günälerden goramagyny dileýärin.

Question 5

Haram ýollar bilen iş salyp ýören adam bilen söwda etmek caizmi?

Accepted Answer

We aleykümüs-selam we rahmetullahi we berekatuh. Haram ýol bilen girdeji gazanan adam bilen söwda etmegiň caiz bolup-bolmazlygy meselesi, ilkinji nobatda haram girdejiniň çeşmesine we söwdanyň häsiýetine baglydyr. Hanefi mezhebine görä, haramdygy anyklanan malyň alyş-satymy caiz däldir. Ýöne, adamyň haram ýol bilen gazanan malynyň çeşmesi şübheli bolsa ýa-da haram we halal garyşyk bolsa, ýagdaý üýtgeşik bolup biler. Eger adam haram ýol bilen pul gazanýar, ýöne bu pul bilen halal mal alyp satýan bolsa, bu malyň özi haram bolmadykça alyş-satymynda hiç hili kemçilik bolmaz. Ýöne bu ýagdaý, adamyň haram girdejisini kanunlaşdyrmak diýmek däldir. Kurany Kerimde şeýle diýilýär: "Eý iman edenler! Mallaryňyzy araňyzda batyl (haram) ýollar bilen iň. Ýöne, özara razyçylyga esaslanýan söwda bolsa, bu muňa degişli däldir." (Nisa Süresi, 29. Aýat) Bu aýat, her hili nädogry girdejini gadagan edýär we kanuny söwdanyň özara razyçylyk bilen boljagyny belleýär. Pygamber Efendimiz (Sallallahu Aleyhi we Sellem) hem haram girdejiden daş durmak babatda köp hadys-şerif aýdypdyrlar. Mysal üçin, "Kim haram mal gazansa, ony sadaka berse-de kabul edilmez we ondan galany özü üçin jahannemlik bolar." (Ibn Maje, Ticarat, 4) diýip aýdypdyrlar. Bu hadys, haram girdejiniň hem özi hem-de ondan alnanlaryň ýagdaýy barada möhüm duýduryşdyr. Şonuň üçin, haram ýollar bilen iş salyp ýören adam bilen söwda edende ünsli bolmak gerek. Eger söwdanyň mowzugy haram bolsa (mysal üçin, içgi satmak ýaly) ýa-da adamyň girdejisiniň köp bölegi haram bolsa we bu ýagdaý söwdasyna-da täsir edýän bolsa, ol adamdan mal almak ýa-da oňa mal satmak Hanefi mezhebine görä caiz bolmaz. Ýöne, adamyň şübheli girdejisi bolsa-da, eger size halal mal satýan bolsa we siz hem bu malyň haramlygyndan emin bolmasaňyz, ünsli gözleg geçirmek we şübheleri aradan aýyrmak möhümdir. Jemlesek, haram girdeji gazanýan adamdan, girdejiniň çeşmesi haram bolan maly almak düýpden caiz däldir. Girdejiniň çeşmesi şübheli bolsa, aljak malyňyzyň halaldugyna göz ýetirmeli. Iň fazyletlisi, haramdan şübhelenilýän adamlardan daş durmakdyr. Allahu Teala ählimizi halal we haram babatda aýdyňlaşdyrsyn.

Question 6

Paygambarlar soýağaçynda we geljekleri barada bilenji saýlarsyňyz?

Accepted Answer

Ýa, Paygambarlar soýağaçynda we geljekleri barada bilenji saýlaym. Islam Paygambarlar, Allah taýdan insanlara goşulan elçiler. Kur'an boýunça, hemne Paygambarlar, Adamdan başlança Isagä kadagyk bir zincir tersiýär. Paygambarlar geljekleri, Kur'an we Hadis bahalaryna goşça:

Question 7

Yslamda niýetiň ähmiýeti näme?

Accepted Answer

Yslamda niýet, edilýän her bir ybadatyň we amalyň jany bolup, sogabyň we kabul bolmagyň çeşmesidir.

Question 8

Garaşylmadyk bir zat bolanda näme üçin subhanallah diýýäris?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Garaşylmadyk ýagdaý bilen ýüzbe-ýüz bolanymyzda "Subhanallah" diýmegimiz – Allatagalany hemme kemçiliklerden päklemek we Onuň çäksiz gudratyny tassyklamak manysyny berýär. Hanafi mezhebi we umumy Yslam däbinde bu zikriň geň galnan pursatlarynda ulanylmagynyň esasy sebäpleri şulardyr: 1. Haýran galmagy we geň galmagy beýan etmek: Mömin garaşmadyk bir wakasy bilen ýüzbe-ýüz bolanda bu wakanyň Allanyň takdyry bilen amala aşandygyny ýada salýar. "Alla näme diýen beýik, Ol hemme nogsanlyklardan päkdir" diýip, Onuň döretmek sungatyna we gudratyna garşy haýran galmagyny dile getirir. 2. Sünnete eýermek: Söýgüli Pygamberimiz (s.a.w.) geň galan ýa-da haýran galan ýagdaýlarynda "Subhanallah" diýip jogap beripdir. Bir gezek Hazreti Abu Hüreýre bilen duşuşanynda, onuň jünüp bolandygy üçin çetde duranynda, Pygamberimiz (s.a.w.) geň galyp: "Subhanallah! Mömin asla (näjas bilen) hapa bolmaz" diýip buýrupdyr (Buhary, Gusül 23; Müslim, Haýyz 115). 3. Allany ýatlamak: Kurany Kerimde: "Asmanda we ýerde näme bar bolsa, Allany päkleýär" (Haşr süresi, 1) diýlip buýrulýar. Garaşylmadyk bir ýagdaýda bu tesbihi aýtmak – bendäniň her pursatda Allanyň gözegçiligindedigini bilýändiginiň nyşanydyr. Gysgajyk aýtsak, bir waka garşy "Subhanallah" diýmek – hem geň galmagyň beýany, hem-de ol pursady zikre we yibadata öwürmegiň bir serişdesidir. Alla bizi hemişe Özüni ýatlaýan bendelerinden etsin.

Question 9

Allah islänini bagyşlaýarmy ýa-da hak edeni?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam ynanjyna we esasanam Hanefi-Maturidi ýörelgesine görä, bu soragyň jogaby Allanyň mutlak erki bilen çäksiz hikmetiniň birleşýän nokadyndadyr. Allatagala mutlak hökümranlygyň eýesidir we islänini bagyşlamaga ygtyýarlydyr. Gurany Kerimde bu hakykat şeýle beýan edilýär: 'Göklerde we ýerde näme bar bolsa, hemmesi Allanyňky. Ol islänini bagyşlar, islänine azap eder. Alla gaty bagyşlaýjydyr, gaty rehimdardyr.' (Ali-Imran, 129). Emma Allanyň 'isläni' tötänleýin bir saýlaw däl-de, Onuň çäksiz hikmetine (her zady ýerbe-ýer etmegine) esaslanýar. Alla bendesiniň çyn ýürekden eden toba-töwbesini, ökünmegini we gözellerini bagyşlanmagyna sebäp eder. Ýagny bende toba we iman bilen bagyşlanmagy 'talap eder', Alla hem öz lütfi bilen ony bagyşlamagy 'isler'. Pygamberimiz (s.a.w) bir hadysy şerifinde şeýle diýýär: 'Hiç kim öz amaly bilen (ýeke özüni hak edip) jennete girip bilmez. 'Senemmi, eý Allanyň Resuly?' diýip soradylar. 'Hawa, Alla meni rehmeti bilen gurşap almasa, men hem girip bilmerin' diýdi.' (Muslim, Münafikyn, 71). Gysgaça aýtsak; hiç kim 'men muny hak etdim' diýip, Allanyň üstünde bir hak iddia edip bilmez. Bagyşlanmak Allanyň bir lütfudyr we islegidir. Emma Alla çyn ýürekden toba edenleri we buýruklaryna eýerenleri bagyşlajakdygyny buşlap, bize bu islege mynasyp bolmagyň ýoluny görkezipdir. Alla bizi rehmeti bilen gurşap alan bendelerinden eýlesin.

Question 10

Namazdan soňky tesbihleriň fazileti

Accepted Answer

Esselämu aleýkum, hormatly doganym! Namazlardan soň edilýän tesbihler, ybadatyň ruhy howasyny tamamlaýan we bendäniň Allaha bolan şükürini beýan edýän örän gymmatly bir sünnetdir. Hanefi mezhebine görä, parz namazdan soň (eger bar bolsa, soňky sünnet okalanyndan soň) edilýän bu zikirler müekked sünnet hasaplanýar. Namazdan soňky tesbihleriň faziletini şeýle jemläp bileris: 1. Günäleriň bagyşlanmagy: Pygamberimiz (s.a.w.) şeýle diýipdir: «Kim her namazdan soň 33 gezek Allahy tesbih etse (Subhanallah), 33 gezek Allaha hamd etse (Elhamdulillah) we 33 gezek Allahy tekbir etse (Allahu Ekber), bularyň jemi 99 eder. Ýüzünjisinde bolsa 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' diýse, günäleri deňiz köpügi ýaly bolsa-da bagyşlanar» (Muslim, Mesâcid, 146). 2. Ruhuň derejesiniň ýokarlanmagy: Tesbihler kalby dünýewi meşgullardan arassalar we bendäni Allaha ýakynlaşdyrar. Gurhanda buýrulşy ýaly: «Biliň ki, kalplar diňe Allahy ýatlamak bilen rahat tapar» (Ra'd süresi, 28). 3. Kemçilikleriň öwezini dolmak: Namaz wagtynda bolup biljek kiçi ünsi bölünişikleriň we kemçilikleriň öwezini dolmaga sebäp bolar. 4. Jennet hazynasy: Bu zikirler mömin üçin ahyretde uly sogap we jennet hazynasydyr. Pygamberimiz garyp muhajirleriň «Baýlar ýokary derejelere we ebedi nygmatlara ýetip gitdiler» şekilindäki gynançlaryna jogap hökmünde olara bu tesbihleri maslahat berip, munuň bilen başgalaryň olara ýetip bilmejekdigini buşlapdyr (Buhari, Ezan, 155). Gysgaça aýtsak; namazdan soňky tesbih, az tagalla bilen uly sogap gazanmak we ruhy taýdan arassalanmak gapysydyr. Rebbim ybadatlaryňyzy kabul etsin.

Question 11

Baý musulmanlar jennetiň ýokary derejelerine ýetipdirmi?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, soraýan bu soragyňyz asr-y saadetde (Pygamber döwründe) hut özi-de garyp sahabalar tarapyndan Pygamber Efendimize (s.a.w.) berlipdir. Bu meseläni Kur'an we Sünnet çäginde şu ýagdaýda düşündirip bileris: Jennetdäki ýokary derejeler diňe baýlyga ýa-da diňe garyplyga bagly däldir. Derejeleriň esasy ölçüsi takwa (Alladan gorkmak), yhlas (çyn ýürekden ynanmak) we Allahyň razylygyny gözlemekdir. Garyp sahabalar bir gün Pygamber Efendimiziň ýanyna gelip: "Eý Allahyň Resuly! Baý doganlarymyz ýokary derejeleri we ebedi nygmatlary alyp gitdiler. Sebäbi biz namaz okap, olar hem okapdyrlar, biz oraza tutup, olar hem tutupdyrlar. Ýöne olar sadaka berýärler, biz berip bilemzok, olar gul azat edýärler, biz edip bilemzok" diýip, gynançlaryny beýan edipdirler. Pygamber Efendimiz (s.a.w.) olara baýlaryň maliýe ybadatlaryna ýetip biljek zikirleri (tesbihleri) öwredipdir (Müslim, Mesajid, 142). Hanafi mezhebiniň alymlarynyň hem nygtap aýdyşy ýaly, Yslamda artykmaçlyk malyň azlygy ýa-da köplügi bilen däl, eýsem şol malyň nähili gazanylandygy we nirede harçlanandygy bilen ölçenýär. 1. Sabr eden garyp we şükür eden baý: Yslam alymlary "sabr eden garyp" bilen "şükür eden baýyň" Allahyň ýanyndaky gymmatynyň ýokarydygyny belläpdirler. Baý musulman malyny Allah ýolunda harçlap (infak edip) iň ýokary derejelere ýetip biler. Garyp musulman bolsa, ýagdaýyna sabr edip, ybadatlaryna dowam etmek bilen şol derejelere ýetip biler. 2. Hasabyň kynçylygy: Pygamber Efendimiz "Garyplaryň baýlardan bäş ýüz ýyl öň jennete girjekdigini" habar beripdir (Tirmizi, Zühd, 37). Bu ýagdaý baýlaryň malynyň hasabyny bermegiň wagtyňy almagy bilen baglydyr. Ýöne hasaby berenden soň, malyny haýyr ýolunda ulanan baýlaryň derejeleri örän ýokary bolup biler. 3. Esasy ölçügiň takwadygynyň nygmatlandyrylyşy: Kur'an-y Kerimde: "Allahyň ýanynda iň hormatlyňyz, Ondan iň köp saklanýanyňyzdyr (takwa babatda iň öňdäkiňizdir)" diýilýär (Hujurat Süresi, 13). Jemläp aýdanyňda; baý musulmanlar diňe baý bolandyklary üçin däl, eýsem mal-mülklerini Allah ýolunda harçlap, şükür edenlerinde ýokary derejelere ýetýärler. Garyp musulmanlar bolsa, sabrlary we ybadatlary bilen bu derejelere şärik bolýarlar. Jennet, mümkinçilik eýeleriniň jomartlygy bilen mümkinçiligi çäkli bolanlaryň sabrynyň we yhlasynyň sylaglanýan ýeridir.

Question 12

Eger maşgalada adalatsyzlyk ýüze çyksa, näme etmeli?

Accepted Answer

Hormatly dogan, maşgalada bolup geçýän adalatsyzlyklar bilen nähili hereket etmelidigi baradaky soragymyzyніяnet bilen jogap bermäge synanyşalyň. IsIam dini maşgala gatnaşyklarynyň berk bolmagyna, özara söýgi, hormat we adalat bilen gurlanlygyna uly ähmiýet berýär. Kurany Kerim we Sünnet-i Senıýe bu babatda köp öwüt we höküm bar. Ilkinji nobatda, maşgalada adalatsyzlyk ýüze çykanda, ilki bilen sabyrly bolmak we ýagdaýy düşünişmäge synanyşmak gerek. Şeýle diýilýär: "Eý, iman edenler! Sabyr bilen we namaz bilen kömek diläň. Hakykatdan-da, Allah sabyrlylar bilen biledir." (Bakara Süresi, 153. Aýat) Adalatsyzlyga duçar bolan adam, ilkinji nobatda, öz haklylygyny görkezýän, ýykjylyksyz bir usul bilen beýleki tarapy duýduryş bermelidir. Maksat, ýagdaýy düzetmek we adalaty ýola goýmakdyr. Pygamberimiz (s.a.w.) şeýle diýipdir: "Din doganyňa kömek et, ol zalym bolsun ýa-da mazlum bolsun." Sahaby-kiram sorady: "Eý Allahyň Resuly! Mazlum bolana kömek edeliň, zalym bolana nädip kömek edeliň?" Pygamberimiz (s.a.w.) şeýle diýdi: "Ony zulümden saklarsyň. Bu hem oňa kömekdir." (Buhary, Mezalim, 4) Bu hadys-şerif, maşgala içindäki adalatsyzlyklaryň öňüni almak babatda bize bir ýol görkezýär. Eger maşgala agzasy adalatsyzlyk edýän bolsa, ony bu hereketinden el çekmäge synanyşmak, oňa ediljek iň uly ýagşylykdyr. Eger gepleşikler ýa-da duýduryşlar bilen ýagdaý düzelmese, Hanefi mezhebiniň umumy düzgünleri esasynda, maşgala ulularyndan ýa-da ynanylýan, paýhasly birinden hakemlik etmegini soraýmak hem bir çözgüt bolup biler. Bu, araçylyk ýoly bilen meseläni oňyn çözmek ugrundaky tagalladyr. Unutmaň, maşgala jemgyýeti emele getirýän iň kiçi birlikdir. Bu birligiň parahatçylygy we adalaty, hem dünýämiz hem-de ahyrýetimiz üçin uly ähmiýet berýär. Allah Tagalla, maşgala agzalarynyň biri-birine garşy adalatly bolmagyny buýurýar. Bu babatdaky tagallalaryňyzda Allah kömek etsin.

Question 13

Hasap güni Rebbimiz bendelerinden nähili hasap sorar?

Accepted Answer

Gadyrly dogan, Wagalaýkum as-salam we rahmetullah. Hasap güni adalat doly ýüze çykjak, hiç kime kiçi-de bolsa adalatsyzlyk edilmejek mukaddes güni. Hanefi mezhebiniň usulyna we Ehl-i sünnet akydasyna görä, Allah Tagala bendeleri bilen hasaplaşanda olary hem lutfy bilen rehmetine gark eder, hem-de hakyky adalat bilen hereket eder. Kyýamat güni hasabyň mahyýeti we tapgyrlary gysgaça şeýle: 1. Amel defterleriniň berilmegi: Bendelere dünýäde eden ýagşylyklarynyň we ýamanlyklarynyň ýazylan defterleri sag ýa-da çep ýanlaryndan berler. Kurany Kerimde Ysra Suresiniň 13-14 aýatlarynda şeýle buýrulýar: "Her adamyň amalyny boýnuna dakdyk. Kyýamat güni oňa açylan kitap çykararys. "Oka kitabyny! Bu gün hasap sorujy hökmünde saňa özüň ýeter" diýler." 2. Mizah (Çekmek): Amelleriň çekilmegi üçin adalat terezileri gurlar. Kimleriň ýagşylyklary agyr bassa, ebedi halaslyga ýeter. Araf Suresiniň 8-9 aýatlarynda: "Ol gün ölçeg hakykatdyr. Kimleriň ölçegleri agyr bassa, işte olar halas bolanlardyr. Kimleriň ölçegleri ýeňil bolsa, olar bolsa yznan aýatlarymyza nädogry garamalaryndan özi zyýana girenlerdir" diýler. 3. Sorag we hasaba çekilme: Hanefi mezhebiniň daýanýan esasy çeşmeleri bolan hadys-şeriflerde, Pygamberimiz (s.a.w.) efendimiz hasabyň nähili boljakdygyny şeýle habar beripdir: "Hiç bir bendä, kyýamat güni; ömrüni nirede tamamlanyndan, ilmi bilen näme amalyndan, malyny nireden gazanyp nirede sarp edendiginden we bedenini nirede ýyrtanyndan soralynça bir ädim hem hereket etdirilmez." (Tirmizi, Kyýamat, 1). Muminler üçin bu hasaplaşma, Allanyň bendeleri bilen ýüzbe-ýüz bolup günälerini boýun aldyrmagy we olary bagyşlamagy görnüşinde şepagatly duşuşyk ýaly bolar. Inkär edijiler we zulum edenler üçin bolsa adyl we çetin sorag bolar. Iň dogrusyny diňe Älemleriň Rebbiniň özi biler. Ol, bendelerine garşy örän merhemetli we adyldyr. Rebbim hasabymyzy ýeňil etsin.

Question 14

Heavy metal ýa-da rok sazyny diňlemek jaýyzmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam dininde we ynanýan Hanefi mezhebiňizde bir zadyň halal ýa-da haram bolmagy onuň mazmunyna, içindäki manysyna we ynsanyň ruhuna hem-de amallaryna edýän täsirine baglydyr. Saz babatynda hem esasy düzgün şudur. Heavy metal ýa-da rok sazyny diňlemegiň hökümi şu ölçeglere görä kesgitlenýär: 1. Sözleriniň mazmuny: Sazyň sözlerinde şirk (Allaha şärik goşmak), dine ýa-da Ýaradana garşy çykmak, küpür, ahlaksyzlyk, zorluk, içgi ýa-da neşe serişdelerine höweslendirmek bar bolsa, bu sazy diňlemek jaýyz däldir. 2. Ynsana täsiri: Diňlenilýän saz adamy namaz ýaly ybadatlaryndan saklaýan bolsa, kalba garaňkylyk salýan bolsa, gahary we zorlugy gozgasa ýa-da ruhy Allany ýatlamakdan uzaklaşdyrsa, haram hasaplanýar. 3. Nyşanlar we temalar: Heavy metal we rok sazynyň käbir görnüşlerinde duş gelýän şeýtan (satanist) nyşanlary, umytsyzlyk we batyl ynanç temalary Yslamyň edep we ynanç esaslaryna gabat gelmeýär. Çeşmeler: Gurhanda Lukman süresiniň 6-njy aýatynda şeýle buýrulýar: 'Ynsanlardan şeýle biri bardyr welin, bilmän Allanyň ýolundan azdyrmak we ol ýoly oýun-gülki etmek üçin boş sözleri satyn alar...' Müfessirleriň we Hanefi alymlarynyň köpüsi adamy Hudaýdan we jogapkärçiliklerinden uzaklaşdyrýan her dürli erbet sözleri we sazlary bu aýatyň çäginde görýärler.

Question 15

Alla näme üçin jynsy gatnaşygy haram kyldy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Alla tagalanyň salam we rehmeti saňa ýagşy bolsun. Soran soragyňyz Yslamyň adam tebigatyna (fitratyna) we jemgyýet tertibine berýän ähmiýetini düşündirmek babatda gymmatlydyr. Hanefi mezhebine we umumy yslam hukukyna görä, bu gadaganlygyň esasy hikmetlerini şu aşakdaky ýaly jemläp bileris: 1. Tebigatyny we ýaradylyş maksadyny goramak Alla tagala adamy erkek we aýal edip, biri-birini ýerine ýetiriji edip ýaradan. Gurhany Kerimde jübütleriň biri-biri üçin asuda we söýgi çeşmesi edilendigi aýdylýar. Jynsy gatnaşyk, adamyň bu tebigy ýaradylyş sazlaşygyna (fitratyna) garşy gelýändigi üçin haram kylynandyr. 2. Nesliň dowamy we maşgala gurluşy Yslam hukukynyň esasy maksatlarynyň biri "nesliň goranmagydyr" (hifzu-n-nesl). Ynsan nesliniň sagdyn dowam etmegi diňe aýal we erkekden ybarat bolan kanuny maşgala gurluşy bilen mümkindir. Jynsy gatnaşyklar nesliň köpelmegine we maşgala gurluşynyň goralmagyna hyzmat etmeýändigi üçin gadagan edilendir. 3. Ahlaklylyk we ruhy arassalanma Yslam, jynsy höwesiň diňe belli bir tertip we kanunylyk (nika) çäginde ýaşaýyşyny isleýär. Gurhany Kerimde Lut pygamberiň iliniň mysalynda bu hereket "çägi aşmak" we "haýasyzlyk" diýlip häsiýetlendirilendir. Goşgylar (Aýat we Hadys): Aýat: "Ol wagtyň Lut hem iline: «Sizden ozal dünýäde hiç kim etmedik haýasyzlygy edýärsiňizmi? Siz aýallary goýup, höwesiňiz bilen erkeklere barýarsyňyz. Ýok, siz çägi aşan ilsiňiz» diýdi." (Agraph süresi, 80-81) Hadys: Alla Resuly (s.a.w.) bu hili hereketleri edenler barada agyr duýduryşlar berip, tebigata garşy hereketlerden saklanmagy buýrandyr. (Tirmizi, Hudud, 24) Hanefi Mezhebiniň Görüşi: Imam Abu Hanifa we şägirtlerine görä bu hereket, uly günädir we Alla tagalanyň goýan çäklerini bozmakdyr. Hanefi fakyhleri bu hereketiň jemgyýetiň ahlak dokumasyna zyýan ýetirýändigini we ýaradylyş hikmetine ters gelýändigini nygtap aýdýarlar. Jemlemek üçin aýtsak; bu gadaganlyk, adamyň mertebesini, biologik gurluşyny, nesliniň geljegini we ruhy arassalygyny goramagy maksat edinýän ilahi hikmete esaslanýar. Alla tagala her bir emri bilen bendesi üçin iň haýyrlysy isleýär.

Question 16

Uteka, ýagny azat edilenleriň namazy hadislerde geçýärmi?

Accepted Answer

Gadyrly perzendim, soran «Uteka Namazy»ň (Azat edilenleriň namazy) Pygamberimizden (s.a.w.) sahih bir senet bilen gowşan esasy hadis çeşmelerimizde (Kütüb-i Sitte ýaly) ýeri ýokdur. Hadis alymlarynyň agdyklyk edýän bölegi bu namazyň okalyş şekli we fazileti barada aýlanýan rowaýatlaryň «mewzu» (ýalan, uydurma) ýa-da asly ýokdugyny beýan edipdirler. Yslam hukukçylygynda we yerdeş bolan Hanafi mezhebinde bir ybadatyň ýörite bir at we şekil bilen «sünnet» ýa-da «sowaply ysbat» hökmünde kabul edilmegi üçin hökman sahih bir delile daýanmagy zerurdyr. Asly bolmadyk we dinde soňradan çykan (bid'at) bu hili amallaryň ýerine; Kur'an we Sünnetde ýeri berkän teheccüt, duha ýa-da ewwabin ýaly nafile namaplary okamagyň senin üçin örän haýyrly we sogaplydyr. Rabbimiz bizi Pygamberimiziň (s.a.w.) sahih sünnetinden aýyrmsyn.

Question 17

Resullaryň nesilşejasyny we gelýän yzygiderligini düşündiriň?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, aleykum salam we rahmetullahi. Ynanýan Allatagala ynsanlygy aýdyňlaşdyrmak we dogry ýoly görkezmek üçin Adam atadan (aleyhissalam) pygamberimiz Muhammed Mustafanyň (sallallahu aleyhi we sellem) çenli sanarsyz pygamber iberipdir. Kuranda atlary agzalyp geçen pygamberleriň sany 25-dir; ýöne hadyslarda aýdylyşyna görä, pygamberleriň jemi sany has köpdür (Müsned, V, 178). Hanafi mezhebiniň alymlary we Yslam taryhçylary tarapyndan, pygamberleriň nesilşejasy we gelýän yzygiderligi umumy ugurlar bilen şu aşakdakylardyr: 1. Adam atamyz (Ilkinji ynsan we ilkinji pygamber) 2. Idris pygamber 3. Nuh pygamber (Ynsanlygyň ikinji atasy kabul edilýär) 4. Hud pygamber (Ad kavmine iberildi) 5. Salih pygamber (Semud kavmine iberildi) 6. Ybraýym pygamber (Halilullah, pygamberleriň atasy) 7. Lut pygamber (Ybraýym aleyhissalamyň ýegeni) 8. Ysmaýyl we Yshak pygamberler (Ybraýym pygamberiň ogullary) 9. Ýakup pygamber 10. Ýusup pygamber (Ýakup aleyhissalamyň ogly) 11. Eýýup pygamber 12. Şuaýyp pygamber (Medýen halkyna iberildi) 13. Musa pygamber we dogany Harun pygamber 14. Zülkifl pygamber 15. Dawut pygamber 16. Süleýman pygamber (Dawut aleyhissalamyň ogly) 17. Ylyas pygamber 18. Elyasa pygamber 19. Ýunus pygamber 20. Zekeriýa pygamber 21. Ýahýa pygamber (Zekeriýa aleyhissalamyň ogly) 22. Ysa pygamber (Atasyz, Maryam eneden dünýä inipdir) 23. Muhammed Mustafa (sallallahu aleyhi we sellem - Soňky pygamber, Hatemül-Enbiýa) Şeýle hem Kuranda atlary geçýän, ýöne olaryň arasyndaky nesil we döwür baglanyşygy barada dürli garaýyşlar bolan Üzeýir, Lokman ýa-da Zülkarneýn ýaly zatlar barada hem alymlarymyz çynlakaý çemeleşmegi saýlap alypdyr. Beýik Rabbimiz Kuranda pygamberleriň arasynda tapawut goýmazlygymyz gerekdigini şeýle düşündirýär: "Pygamber özüne Rebbinden inderilen zady iman getirdi, müminlerem (iman getirdiler). Olaryň her biri Allata, perişdelerine, kitaplaryna we pygamberlerine iman getirdiler we "Olaryň pygamberlerinden hiç birini beýlekisinden aýry seçmeýäris" diýdiler..." (Bakara Süresi, 285). Allanyň rehmeti we bereketiniň üstüňize bolsun. Soramak isleýän başga bir meseläňiz bolsa, minnetdarlyk bilen kömek ederin.

Question 18

Hanefi we Şafiý ykindi (Asr) hasaplamalarynyň arasyndaky tapawut näme?

Accepted Answer

Essalämu aleýkum we rahmetullahi we berekatuhu, gymmatly doganym. Ykindi namazynyň wagtynyň girmegi babatynda Hanefiý we Şafygyý mezhepleriň arasyndaky esasy tapawut, bir zadyň gölgesiniň ululygyna garap kesgitlenişinden ýüze çykýar: 1. Şafygyý Mezhebi (we Jümur/Köplük): Gün ýeriniň ortasynda wagtynda emele gelen dik gölge (feýi zewal) hasapdan çykarylyp, bir zadyň gölgesi öz boýuna deň bolanda ykindi wagty başlanýar. Muňa Yslam fykgynda "Asr-y Evwel" (Birinji Ykindi) diýilýär. 2. Hanefiý Mezhebi (Imam-y Azam Ebu Hanypanyň Görüşi): Gün ýeriniň ortasynda wagtynda emele gelen gölge hasapdan çykarylyp, bir zadyň gölgesi öz boýunyň iki esse köp bolanda ykindi wagty başlanýar. Muňa "Asr-y Sani" (Ikinji Ykindi) diýilýär. (Yz: Hanefiý mezhebindäki Imam Ebu Ýusuf we Imam Muhammed Şafygyý mezhebi ýaly pikir edýärler, ýöne mezhepde fetwaga esas bolan Imam-y Azamyň görşidir). Sübutnamasy (Hadys-y Şerif): Bu içtihady tapawut, Jebraýyl a.s. Pygamberimize (s.a.w.) namaz wagtlaryny öwreden rowaýata esaslanýar. Jebraýyl (a.s.) ilkinji gün ykindi namazyny gölgesi bir esse bolanda, ikinji gün bolsa gölgesi iki esse bolanda okadypdyr (Tirmizi, Mewakit, 1; Ebu Dawut, Salat, 2). Imam-y Azam hazretleri, ybadatda ätiýaçlylygy (iň ygtybarlysy) esas alyp, öýle wagtynyň çykandygyna kesgitli göz ýetirmek üçin iki esse göläni esas alypdyr. Bu ýagdaý çaknyşyk däl, eýsem Pygamberimiziň (s.a.w.) sünnesindäki rugsat we rehmet giňişligidir. Bagly bolan Hanefiý mezhebiňiziň tertibine görä ybadatyňyzy parahatlykda amala aşyryp bilersiňiz. Rebbim ybadatlaryňyzy kabul etsin.

Question 19

Muezzinlik nähili edilýär?

Accepted Answer

We aleýkümselam we rahmetullahi we berekätühü. Muezzinlik, musulmanlary ybadata çagyrýan we pygamberimiz (s.a.w.) tarapyndan öwlen örän hormatly bir hyzmatdyr. Söýgüli pygamberimiz bir hadysynda şeýle diýipdir: "Muezzinler kyýamat gününde adamlaryň boýy iň uzyny (iň hormatlysy we sogaby iň köp bolany) bolarlar." (Muslim, Salat, 14). Hanefi mezhebine görä muezzinligiň sünnete laýyk we dogry edilşi gysgaça şeýledir: 1. Taýýarlyk we edep düzgünleri: Däretli bolmak: azan we kamat okalanda däretli bolmak sünnetdir. Kybla bakmak: azan okalanda dik durup, kybla tarap ýüzlenmek esasy şertdir. Barmaklary gulaga goýmak: sesi has gür çykarmak we daşardakylara azan okalýandygyny bildirmek üçin görkeziji barmaklary gulak deşigine goýmak ýa-da elleri gulaga eltip goýmak sünnetdir. 2. Azanyň okalyşy: Azan sözleri belent ses bilen, däne-däne we sesi owadanlap (haýal) okalýar. Saga we çepe öwrülmek: göwüs kybladan sowulman; "Haýýa alas-salah" (namaza howlugyň) diýlende baş saga, "Haýýa alal-falah" (gutulyşa howlugyň) diýlende baş çepe öwrülýär. Ertirlik azanynyň tapawudy: ertirlik azanynda "Haýýa alal-falah"-dan soň iki gezek "Es-salatü haýrum minen-newm" (namaz ukyndan haýyrlydyr) sözlemi goşulýar. 3. Kamat getirmek: Kamat, jemagat bilen ýa-da ýeke özüň parz namazyna başlamazdan dessine öň getirilýär. Kamatyň sözleri azan bilen birmeňzeşdir; ýöne azana görä has çalt we seri okalýar. Kamatda "Haýýa alal-falah"-dan soň iki gezek "Kad kametis-salah" (namaz başlandy) diýilýär. Kamat getirilende barmaklar gulaga goýulmaýar we baş saga-çepe öwrülmeýär. Muezziniň dogruçyl, namaz wagtlaryny gowy bilýän we jemagata garşy nazik adam bolmagy edepdendir. Jenaby Hak hyzmatyňyzy kabul etsin.

Question 20

Allaha iman etmezligiň jezasy näme üçin ebedi dowçözde (jähennemde) galmakdyr?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Siziň soragyňyz adam aklynyň we ýüreginiň iň köp gyzyklanýan, hikmetine düşünmäge çalyşýan çuňňur meseleleriniň biridir. Allatagalanyň adalatlylygy we rahmeti çäginde bu meseläni Kuranyň we Sünnetiň ýagtylygynda şeýle jemläp bileris: Bir jenaýatyň ululygy, işiň edilen wagtyna ýa-da ýerine däl-de, kimiň garşysyna edilendigine we jenaýatyň mazmunyna görä bahalandyrylýar. Allatagala çäksiz uly, çäksiz rahmet eýesi we hakyl Yaratjymyzdyr. Oňa iman etmezlik we Ony inkär etmek, adamyň öz erk-islegi bilen Oň rahmet gapylaryny ýapmagy, Oň bardygyny we öz üstündäki nygmatlaryny inkär etmegidir. Kurany Kerimde inkär edijileriň ýagdaýy şeýle habar berilýär: "Käfir bolanlar we aýatlarymyzy ýalançy çykaranlar, ine, olar jähennem eýeleridir we olarda ebedi galjakdyrlar." (Bakara süresi, 39) Iman ebedi bir durmuşyň açarydyr. Inkär etmek bolsa ýüregiň ebedi hakykata ýapyk galmagyny saýlamagydyr. Jennetiň we jähennemiň ebedi bolmagy adamyň bu dünýädäki niýetine we ugryna daýanýar. Jennet eýelerine ebedi nygmat berilmeginiň sebäbi olaryň ebedi ynanjak boljakdyklary bolşy ýaly, jähennem eýeleriniň hem (aýatlarda bellenilişi ýaly) eger dünýä yzyna iberilen bolsalar ýene şol inkäri dowam etdirjek häsiýetde bolmagydyr. Beýik Allah adamlara akyl berdi, pygamberleri iberdi we haky batyldan açyk etdi. Iman adamyň erkin erk-islegi bilen saýlan iň gymmatly erdemidir. Allatagala ýüreklerimizi hak ýolda berkitsin we bizi Ehl-i sünnet wel-jemagat ynanjyndan aýyrmasyn. Selam we doga bilen.

Question 21

Mowşun baba barmy?

Accepted Answer

Oglum, yslam ynanjyna görä Mowşun baba (Noel Baba) hakyky bir şahsyýet däldir; ol diňe medeni rowaýatdan ybaratdyr. Yslam ynanjynyň düýbi töwlitdir, ýagny Allanyň ýekeligidir. Yslamda rysky berýän, dogalary eşidýän we mätäçlikleri bitirýän diňe Allahdyr. Gurhany Kerimde bu ýagdaý şeýle beýan edilýär: "Göklerde we ýerde bolanlaryň hemmesi Ondan soraýar. Ol her pursatda ýaratmak halyndadyr." (Rahman süresi, 29-njy aýat). Şonuň üçin çagalara sowgat getirýän, gizlin kömek edýän ýa-da mukaddes tarapy bar diýlip çak edilýän "Mowşun baba" keşbi Yslamyň ynanç esaslaryna ters gelýän bir oýlap tapylan zatdyr. Musulmanlar hökmünde biz çagalarymyza ryskyň we nygmatyň diňe Allahdan gelýändigini, ýagşylyk etmegiň bolsa diňe ýylyň belli wagtlary däl, eýsem hemişe we gönüden-göni Allanyň razylygy üçin edilmeli ybadatdygyny öwretmelidiris. Gysgaça aýdylanda, bu keşp diňe bir erteki gahrymandyr, Yslam ynanjynda onuň ýeri ýokdur. Çagalarymyza şeýle rowaýatlaryň ýerine Yslamyň gözel ahlagyny we hakyky gymmatlyklaryny düşündirmek iň dogrusydyr.

Question 22

Sehiw seždesi haýsy ýagdaýlarda gerek we nähili edilýär?

Accepted Answer

Gymmatly doganym, Hanafi mezhebine görä sehiw seždesi; namazyň farzlaryndan biriniň ýalňyşlyk bilen (unutup ýa-da ýalňyşyp) gijikdirilmegi ýa-da wajyplaryndan biriniň terk edilmegi ýa-da gijikdirilmegi ýagdaýynda edilmegi wajyp bolan bir ýerine ýetiriji seždedir. Bilelikde edilen ýalňyşlyklarda ýa-da namazyň farzy terk edilende sehiw seždesi namazy halas etmez; namazyň täzeden okalmagy gerekdir. Sünnetleriň terk edilmegi ýagdaýynda bolsa sehiw seždesi gerekmez. 1. Sehiw Seždesi Haýsy Ýagdaýlarda Gerek? Bir wajybyň ýalňyşlyk bilen terk edilmegi: Mysal üçin; Fatiha suresini ýa-da Fatihadan soň zammy-sure okamagyny unutmak, dört rekagatly namazlarda ilkinji oturyşy (ka'de-i ûlâ) etmän aýaga galmak. Bir wajybyň gijikdirilmegi: Mysal üçin; ilkinji oturyşda "Tahiyýatdan" soň "Allahümme Salli" okap üçünji rekagata galmagy gijikdirmek. Bir farzyň gijikdirilmegi: Mysal üçin; kyraaty gutarandan soň oýa batyp rüküga gitmegi gijikdirmek. Bir farzyň gaýtalanmagy: Mysal üçin; bir rekagatda ýalňyşlyk bilen iki gezek rükü ýa-da üç gezek sežde etmek. 2. Sehiw Seždesi Nähili Edilýär? Hanafi mezhebinde iň ýaýran we saýlanan amaly şu şekildedir: 1. Namazyň soňky oturyşynda diňe "Tahiyýat" dogasy okalýar. 2. Tahiyýat gutarandan soň diňe sag tarapa salam berilýär (Iki tarapa-da salam berilip bilinjekdigi barada rowaýatlar bolmagy bilen birlikde, jemagat bilen okalanda garyşyklygyň öňüni almak we Hanafi fakyhlarynyň köpüsiniň saýlamagy sebäpli diňe saga salam berilmegi esasy hasaplanýar). 3. "Allahu Ekber" diýlip sežde edilýär we üç gezek "Sübhâne Rabbiye'l-a'lâ" diýilýär. 4. "Allahu Ekber" diýip oturylýar, soňra ýene "Allahu Ekber" diýip ikinji sežde edilýär. 5. Ikinji seždeden soň oturylýar; yzygiderli Tahiyýat, Salli-Bârik we Rabbenâ dogalary okalýar. 6. Ilki saga, soňra sola salam berilip namaz tamamlanýar. Daýanjy (Sünnetden Delil) Sehiw seždesi, Pygamber Efendimiziň (sallallahu aleyhi we sellem) hut özüniň amala aşyran we buýran sünnetidir. Nitekim bir hadys-y şerifde şeýle buyurýar: "Biriňiz namazynda şübhelenip, näçe rekagat okandygyny (üçmi, dörtmi) bilmese, şübhesini aýyrsyn we kesgitli bilýän sanyna görä namazyny tamamlasyn. Salam bermezden öňem iki sežde etsin." (Müslim, Mesâjid, 88; Ebû Dâvûd, Salât, 190) Allah Teâlâ ybadatlarymyzy we namazlarymyzy kabul eýlesin.

Question 23

Syýahatda (seferi) namazlaryň hökümleri we gysgaltma şertleri nähili?

Accepted Answer

Rehimli we Mähriban Allahyň ady bilen. Eziz doganym, Beýik Rabbimiz dinimizde aňsatlygy esas edinip, syýahatdaky gullaryna aýratyn sowgat beripdir. Kurany Kerimde şeýle diýilýär: “Ýerde syýahat eden wagtyňyzda... namazy gysgaltmagyňyzda size günä ýokdur.” (Nisa Süresi, 4/101) Peygamber Efendimiz (s.a.w.) hem seferde namazy gysgaltmagyň Allanyň sowgady bolandygyny belläp, “Allanyň size beren bu sadakasyny kabul ediň” (Müslim, Musafirin, 4) diýipdir. Henefi mezhebine görä syýahatda (seferilikde) namazlaryň hökümleri we gysgaltma şertleri şulardyr: 1. Seferiligiň Şertleri: Mesafe Şerti: Syýahat edilýän ýer bilen barjak nyşan aralygyndaky mesafe iň az 90 km (gadymy söz bilen 3 günlük ýol) bolmalydyr. Wagt Şerti: Barilýän ýerde 15 günden az galmak niýet edilmelidir. Eger 15 gün ýa-da ondan köp galynjak bolsa, barilýän ýere ýetende seferilik gutarýar. Serhetleri Geçmek: Syýahat hökümleriniň başlamagy üçin bulunýan şäheriniň meskun mahallinden (şäher serhetlerinden/çykyşyndan) aýrylan bolmak şertdir. 2. Namazlaryň Hökmü we Kylanşy: 4 Rekatlyk Farzlar: Öýle, Ikindi we Ýatsy namazlarynyň 4 rekatlyk farzlary 2 rekat hökmünde kylnar. Henefi mezhebine görä seferi wagtyň namazy gysgaltmak (kasr etmek) rugsat däl, wajibdir. Bilip 4 rekat kylmak mekruhdur. Gysgaldylmaýan Namazlar: Salkyn namazy (2 rekat), Agşam namazy (3 rekat) we Witr namazy (3 rekat) üýtgewsiz kylnar, gysgaltma edilmez. Sünnet Namazlar: Syýahat howlugy, ýadawlyk we howpsuzlyk ýok bolsa farzdan daşary nafile/sünnet namazlar terk edilip bilner. Ýöne gonan ýerde wagt ýeterlik we howpsuzlyk bolsa sünnetleri kylmak gowy görülýär. Rabbim ibadetleriňizi kabul etsin, syýahatlaňyzy aman-sag aman etsin.

Question 24

Gusül abdestiniň farzlary we sünnetleri nälerdir?

Accepted Answer

Wa aleýkum assalam, gymmatly dogan. Allatagala gulluklarymyzy we päkizeçiligimizi kabul etsin. Hanafy mezhebine görä, gusül (ýuwunmak) abdestiniň farzlary we sünnetleri şulardyr: Guslüň Farzlary (3-dir): 1. Agza suw bermek (Mazmaza): Dagyň içini, boğaza çenli ýetip barýan suw bilen çaýkamak. 2. Burun suw çekmek (Istinşak): Burun bilen genize çenli suw çekip arassalamak. 3. Ähli bedeni ýuwmak: Başdan aýaga çenli, iňňe ujy ýaly-da bolsa gury ýeri goýman ähli bedeni ýuwmak. Goşmaça: Beýik Allah Kurany Kerimde şeýle diýýär: "Eger jynsy gatnaşykdan soň ýuwunmaly bolsaňyz, onda (bedeniňizi) päkizeleň (ýuwuň)." (Maide Süresi, 5/6). Dagyň we burnuň içi hem bedeniň daşyndan hasaplanýandygy üçin Hanafy mezhebinde ýuwulmagy farzdyr. Guslüň Sünnetleri: 1. Gusüle niýet etmek we "Bismilla" bilen başlamak. 2. Ilki bilen elleri we awret ýerlerini ýuwmak, bar bolsa bedendäki hapany arassalamak. 3. Gusülden öň, namaz abdesti ýaly doly abdest almak. 4. Suwy ilki bilen başa, soňra saglyňyza, soňra çep omuza döküp, bedeni üç gezek ýuwmak. 5. Suwy ilkinji dökende bedeni süpürmek. 6. Ýuwunylan ýerde suw ýygnanýan bolsa, aýaklary iň soňky ýuwmak. Goşmaça: Hezreti Aişe (r.a.) enämiz, Pygamber Efendimiziň (s.a.v.) gusül abdestini şu tertipde we şu görnüşde alandygyny rowaýat edipdir (Buhary, Gusül 1; Müslim, Haýz 35). Rebimiz maddy we ruhy ähli hapalykdan arassa, päkize gul hökmünde ýanyna ýüzlenmegi miýesser etsin.

Question 25

Ynsany aldanma äkidýän sebäpler näelerdir?

Accepted Answer

Rehimli, Rehimdarly Allahyň ady bilen. Gymmatly doganym, Ynsanyň dünýä synagyndaky iň uly howplaryndan biri "aldanmak" (gurur) we hakykatdan daşlaşmakdyr. Islam alymlary tarapyndan Kurany Kerim we Sünnet-i Senije laýyklykda kesgitlenen, ynsany aldanmaga äkidýän esasy sebäpler şulardyr: 1. Dünýä durmuşynyň höwri-häwese gelmek Dünýäniň wagtlaýyn lezzetlerini baky sanmak we ahyryýeti unutmak aldanmagyň iň uly sebäbidir. Aýat-i Kerime: "Eý adamlar! Hakykatdan Allanyň wadasy hakdyr. Dünýä durmuşy sizi aldamasyn..." (Fatyr Süresi, 5) 2. Şeýtanyň duzaklary we weswäsi Şeýtan ynsany ýamanlyga itereninde, käwagt ony owadan görkezýär, käwagt bolsa "Allah hökmany bagyşlar" diýip, ynsany ýalan güwänişe ýardyrýar. Aýat-i Kerime: "...Ol örän aldagyç (şeýtan) Allahyň bagyşlamagyna daýanyp, sizi aldamasyn." (Lokman Süresi, 33) 3. Nefsiň isleglerine (Hewa) eýermek Insanyň öz höwesi we öz-özüňi söýýän isleglerini hakykatyň öňüne goýmagy, onuň aklyny baglap, aldanmaga äkidýär. Aýat-i Kerime: "Nefsiniň islegini taňry edineni gördüňmi?..." (Jasiýa Süresi, 23) 4. Tuly-emel (Bakysyz dünýä islegi we Towbadan ýüz öwürmek) Ölümi uzak görmek, "Nähili bolsa-da, men heniz ýaş, soňra toba ederin" diýen pikir bilen amallary yza süýrälemek uly gaflet we aldançdyr. Hadys-i Şerif:* Pygamber Efendimiz (s.a.w.) şeýle diýen: "Akylly adam – nebisini hasaplaýan we ölümden soňky durmuş üçin zähmet çekýändir. Ejiz adam bolsa nebisiniň islegine eýerip, Allahdan dileg edýän (bagyşlanma umyt edýän) adamdyr." (Tirmizi, Kyýamat, 25) 5. Bilimsizlik we ylymdaň daşda durmak Diniňiň emirlerini we gadaganlyklaryny öwrenmedik adam näme dogry, näme nädogrydygyny tapawutlandyryp bilmeýär we batyly hak sanap aldanýar. Jemläp aýtsak; aldanmagyň esasynda Allany, ölümi we ahyryýeti unudyp, nebis we şeýtan yzyna düşmek ýatyr. Rebbim bizi akylly we hikmetli etsin, nebisimiziň we şeýtanyň aldamalaryndan goraýsyn. Amin.

Question 26

Çüşlük (duha) namazy haçan okalýar we onuň fazileti näme?

Accepted Answer

Gadyrly perzendim, Çüşlük (Duha) namazy Rabbimize bolan şükürçiligimiziň bir nyşany hökmünde okalýan örän bereketli bir nafile namazdyr. Hanafi mezhebi esaslaryna görä bu namaz barada maglumatlar aşakdaky ýalydyr: Wagty Haçandyr? Çüşlük namazynyň wagty gün çykandan takmynan 45-50 minut soň (kerahat wagty çykandan soň) başlaýar we öýle azanyna takmynan 10-15 minut galýança (istiwa wagtyna çenli) dowam edýär. Hanafi pkyhlaryna görä bu namazynyň iň faziletli wagty gündiziň dörtden biriniň geçen, ýagny günüň gowy beýgelen wagtydyr. Näçe Rekagat Okalýar? Bu namaz azyndan 2 rekagat bolup okalýar. Hanafi mezhebine görä iň faziletlisi 4 rekagat okamakdyr; ýöne isleýän 8 ýa-da 12 rekagata çenli hem okap biler. Fazileti Nämedir? Pyygamberimiz (s.a.w.) bu namazyň bedenimizdäki her bir bogun üçin berilmeli bolan sadakanyň ýerini tutýandygyny buşlapdyr. Bir hedisi-şerifde şeýle diýilýär: "Her biriniziň her bir bogunňuz üçin günde bir sadaka bermegiňiz gerek... Çüşlük wagtynda okalýan iki rekagat namaz bolsa bularlaryň ählisiniň ýerini tutýar." (Müslim, Müsäfirin, 84) Şeýle hem Allanyň Resuly bu namazy okanlaryň günäleri deňiz köpügi ýaly köp bolsa hem bagyşlanjakdygyny we bu namazyň "ewwabinleriň" (Allada köp ýüzlenýänleriň) namazydygyny beýan edipdir (Tirmizi, Witr, 15). Rabbim okanyň namazlaryňyzy we dogalaryňyzy dergahi-izzetinde kabul etsin.

Question 27

Imanyň esaslaryny düşündirip berip bilersiňizmi?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Rebbimiz ýüregimizi imanyň nuruna çaýsyn we bizi dogry ýolda durnukly etsin. Yslam dininiň binýady bolan imanyň esaslaryny, Hanefi mezhebiniň akydasy bolan Maturidilik taglymaty we klasik ફıkıh çeşmelerimiziň nazary bilen aşakdaky ýaly jemläp bileris: Iman, sözlük manysynda tassyklamak, ynanyp kabul etmek we boýun egmek diýmekdir. Istylahda bolsa Pygamberimiz Muhammet (sallallahu aleýhi we sellem) tarapyndan Allatagala tarapyndan getirlen, anyk bilinmegi zerur bolan wahylary ýürek bilen tassyklamak, dil bilen ykrar etmekdir. Imanyň Alty Esasy Kerim Gurhanda (Bakara, 285; Nisa, 136) we Jibril hadysy hökmünde tanalýan meşhur hadysy şerifde bellenilişi ýaly, imanyň alty esasy bar: 1. Allatagala Iman: Allatagalanyň bardygyna, birligine, deňi-taýy ýokdugyna, ähli kämil sıpatlar bilen sıfatlanandygyna ynanmak. 2. Perişdelere Iman: Allatagalanyň nuryndan ýaradan, günä etmeýän we diňe Oňa ybadat edýän nurly ýaradylanlara ynanmak. 3. Kitaplara Iman: Allatagalanyň pygamberlerine wahy eden kitaplaryna ynanmak. Kerim Gurhan bu kitaplaryň soňkusy we üýtgedilmedigi. 4. Pygamberlere Iman: Ynsanlary dogry ýola gönükdirmek üçin Allatagala tarapyndan saýlanan Resullaryna ynanmak. Ilkinji pygamber Adam atamyz, soňkusy bolsa Muhammet pygamberdir (sallallahu aleýhi we sellem). 5. Ahyret Gününe Iman: Kyýamatyň boljagyna, ynsanlaryň direlip hasaba alynjagyna, Jannatyň we Dozahyň hakdygyna ynanmak. 6. Ykbal we Kaderlere Iman: Haýyr we şer zatlaryň ählisiniň Allatagalanyň ylmy, islegi we ýaradan zatlary bilen bolýandygyna ynanmak. Klasik Çeşmeler we Hanefi Görüşi Imam Azam Abu Hanifanyň «El-Fıkhul-Ekber» atly eseri bu babatda biziň esasy daýanjymyzdyr. Hanefi mezhebiniň ફıkıh çeşmelerinde imanyň manysy şeýle beýan edilýär: Imanyň Rükünleri: Hanefi alymlarynyň pikiriçe, imanyň esasy "ýürek bilen tassyklamakdyr". Dil bilen ykrar etmek bolsa, adamyň musulman hökmünde kabul edilmegi üçin zerur bolan şertdir. Merginanyň «El-Hidaýa» we Ibn Abidiniň «Reždü’l-Muhtar» (Dürrü’l-Muhtaryň şarhynyň) atly eserlerinde bellenilişi ýaly, gepleýiş ukybyndan mahrum bolmak ýaly sebäbi bolmadyk adamyň imanyny dili bilen aýtmagy dünýewi hökümleriň ýerine ýetirilmegi üçin şertdir. Amal-Iman Gatnaşygy: Hanefi mezhebine görä, amal (ýagny ybadat we haýyrly işler) imanyň bir bölegi (rükni) däldir. Şoňa görä-de, musulman adam ybadatlarynda kemçilik etse-de, dinden çykmaýar, eýsem günäkär mümindir diýlip hasaplanylýar. Bu mesele Şafii we Maliki mezheplerinden tapawutly esasy ugurlaryň biridir. Olara görä, amal imanyň kämil bolmagydyr we iman artýar, kemelýär. Hanefi mezhebiniň taglymatynda bolsa imanyň esasy (tassyklamak) artmaýar we kemelmeýär; ýöne ynamyň derejesinde we güýjünde tapawutlar bolup biler. Fıkıh Ihtilaflaryna Gysgaça Syn Imanyň esaslary (alty şerti) babatda ähli Ehl-i sünnet mezhepleri (Hanefi, Şafii, Maliki, Hanbeli) ylalaşyklydyr. Esasy ihtilaf imanyň kesgitlemesinde we amalyň imana degişlimi ýa-da däldigi meselesindedir. Şafii mezhebiniň beýik imamy Imam Nevewiniň «El-Mejmu» atly eserinde bellenilişi ýaly, Şafii mezhebiniň yzyna düşünenler amaly imanyň bir bölegi hasaplaýarlar; şonuň üçin olar üçin "iman ybadat bilen artýar, günä bilen azalar". Hanefi mezhebiniň taglymatynda bolsa imanyň esasyny üýtgeýän däldir diýen garaýyşdadyrlar. Salam we doga bilen.

Question 28

Bu, yuxu yozma islegi. Yuxuda köp adam görmek we doganym bilen dawa edendigimi görmek, Yslam çeşmelerine (Ibn-i Sirin, Nablusi we ş.m.) görä, haýyrly we duýduryş beriji dilde düşündiriň. Yuxugören adam üçin ruhy maslahatlar beriň. Kesin dilden gaça duruň (Allahu a'lem diýiň). Yuxugören adam şulary gördi: Yuxuda köp adam görmek we doganym bilen dawa edendigimi görmek.

Accepted Answer

Bismillahirrahmanirrahim. Gymmatly doganym, yuxuň haýyrly bolsun. Gördüň bu yuxuňy Yslam alymlarynyň (Ibn-i Sirin we Nablusi ýaly) usulyna we Hanefi mezhebiniň terbiýesine görä şu ýagdaýda düşündirip bileris: Yuxuda köp adam görmek, adatça haýyra, bereket we jemgyýetde hormat görmäge alamatdyr. Köp adam, yuxugören adam üçin rysgyň giňelmegine ýa-da daş-töwereginden görjek ruhy goldawyna delalet edip biler. Dogan ýigidiňiz bilen dawa edeniňizi görmek ilkinji garanyşda ynjyk bolsa-da, yuxu yozma ylmunda yuxuda edilen dawa, adatça hakyky durmuşdaky goldawlylyga, söwgi we aradaky baglanyşygyň güýçlenmegine yorilýär. Dogan ýigidiňiz bilen eden bu jedeliňiz, aslynda ondan bir peýda görjekdiňize, bir kynçylygyňyzda size el uzatjakdygyna ýa-da bir meselede ylalaşyga geljekdiňize alamatdyr. Ýagny bu yuxu, aradaky baglanyşygyň has-da berkäjekdigine müjde beriji häsiýete eýedir. Ruhy Maslahatlar: 1. Garyndaşlyk gatnaşyklaryny saklaň: Pygamber Efendimiz (s.a.w.) "Akrabaçylyk baglaryny üzýän jennete girmez" (Buhary) diýip aýtdy. Dogan ýigidiňiz we beýleki maşgala agzalaryňyz bilen gatnaşyklaryňyzy hemişe güýçli saklaň, bar bolan kine-κούrleri ýok etmäge çalşyň. 2. Sabrly boluň: Köp adamly yuxu käwagt dünýä aladalarynyň köpeljekdigine hem alamat bolup biler. Bu döwürde ybadatlaryňyza ýapyşyň we köşeşigiňizi saklaň. 3. Kädä berjek boluň: Yuxuňyzyň haýrynyň köpelmegi we mümkin bolan kynçylyklaryň aýrylmagy üçin niýet edip, kiçi bolsa-da bir sadaka bermegiňiz gowy bolar. Unutmaň, yuxular bir alamatdyr we durmuşymyzyň düýp kesgitleýjisi däldir. Hemme zat Allanyň islegi bilen bolýar. Allahu a'lem (Iň dogrusyny Allah biler).

Question 29

Sorag: Irtany namazynda haýsy dogalar okalýar?

Accepted Answer

Waleýkum essalam we rahmetullah, Gymatly doganym, Alla ibadatlaryňyzy kabul etsin. Irtany namazy hem sünneti, hem farzy bilen mömin ýüregiň güne rahatlyk bilen başlamagyny üpjün edýän mübärek ibadەتdir. Hanafi mezhebiniň pıkyh küllýatyna (meselem, Merginanyň «el-Hidaýe» kitabyna we Ibn Abidiniň «Reddü'l-Muhtar» kitabyna) görä irtany namazynda okalýar dogalar we olaryň tertibi şulardyr: 1. Namaza Başlanyňda: If titah tekbiri alnandan soňra sessiz ýagdaýda Sübhaneke dogasy okalýar. (Hanafi mezhebinde Sübhanekäni okamak sünnetdir.) Soňra Euzu-Besmele aýdylyp, Fatiha süresi we zamm-y süre (Kurandan birnäçe aýat ýa-da gysga süre) okalýar. 2. Rükü we Seždelerde: Rüküda iň az üç gezek «Sübhane rabbiýe'l-azim», seždelerde bolsa ýene-de iň az üç gezek «Sübhane rabbiýe'l-ela» aýdylýar. 3. Rüküdan Galanyňda (Kawme): Imam we ýeke özi okaýan adam rüküdan galýarka «Semiallahü limen hamideh», aýak üsti doly dikelende bolsa «Rabbena leke'l-hamd» diýýär. 4. Kunut dogalary meselesi (Mezhepler arasy düşünişmezlik): Hanafi mezhebine görä, farz namazlarynda (witir namazyndan başga) hemişelik Kunut dogasy okalmaýar. Diňe musulmanlar umumy bir heläkçilige (nazile) duçar bolan ýagdaýynda imam rüküdan soň Kunut okap biler. Şafii mezhebinde bolsa irtany namazynyň farzynyň ikinji rekakynda rüküdan galanyndan soň Kunut dogasyny okamak sünnetdir. Hanafi mezhebinde irtany namazynda her gün düzgünli ýagdaýda Kunut okalmagy mekruh görülendir. 5. Namazyň Ahyrynda (Tahyýat): Her iki rekakyň ahyrynda we ahyrky otyryşda Et-Tahyýatü okalýar. Ahyrky otyryşda şeýle hem Salli-Barik dogalary bilen birlikde Rabbena atina we Rabbenağfirli dogalary okalyp salam berilýär. Namazyň yzyndan bolsa Pygamberimiziň (s.a.w.) sünnetine eýerilip tesbihat edilýär; 33 gezek Sübhanallah, 33 gezek Älhamdulillah, 33 gezek Allahu Ekber diýlip doga bilen tamamlanýar. Günleriňiziň bereketli we peýdaly geçmegini arzuw edýärin. Dogalaryňyzda bizi hem unutmäň.

Question 30

Sorag: Agşam namazynda haýsy dogalar okalmaly?

Accepted Answer

Esselamun aleýkum we rahmetullah, Gymatly doganym, agşam namazynda okaljak dogalar namazyň rükünlerine we sünnetlerine görä üýtgeýär. Hanafi mezhebiniň ygtybarly fقه çeşmeleri bolan el-Hidaýe we Ibn Abidiniň Reddü'l-Muhtar kitabynda bellenilişi ýaly, agşam namazynyň okalyşy we bu wagtda okalýan dogalar şulardyr: 1. İftitah tekbiri we Sübhaneke: Namaza başlananda tekbir alynyp, eller baglananynda ýuwaşja Sübhaneke dogasy okalýar. (Hanafi mezhebinde Sübhanekäniň "Ve celle senaük" sözüni goşup okamak sünnetdir). 2. Fatiha we Zammy-süre: Perzent namazlaryň ilkinji iki rekatynda Fatihadan soň bir zammy-süre ýa-da zammy-süre hökmündäki aýatlar okalýar. Agşam namazynyň perziniň ilkinji iki rekatynda sesli (çehrin), üçünji rekatynda bolsa ýuwaşja (hafiyen) kyraat edilýär. Üçünji rekatda diňe Fatiha süresi okalýar; Hanafi mezhebine görä perzent namazlaryň ahyrky rekatlarynda Fatihadan soň zammy-süre okalmaz. 3. Rükû we Sežde tesbihleri: Rükûda azyndan üç gezek "Sübhane rabbiýel-azym", seždelerde bolsa ýene-de azyndan üç gezek "Sübhane rabbiýel-a'la" aýdylýar. 4. Tahyýat (Et-Tahyýatü): İki rekatyň ahyrynda (ilkinji oturakda) we namazyň ahyrynda (soňky oturakda) oturylanynda Et-Tahyýatü okalýar. Soňky oturakda şeýle hem Tahyýatdan soň Allähümme Salli we Allähümme Bärik dogalary bilen Rabbena atina we Rabbenağfirli dogalaryny okamak Hanafi mezhebine görä sünnetdir. 5. Namazdan soňky (Tesbihat we Doga): Namazyň salamyndan soň üç gezek "Estağfirullahal-azym ve etübü ileýh" aýdylýar we "Allahümme entes-selamü ve minke'sselam tebârekte ýa ze'l-celâli vel-ikrâm" dogasy okalýar. Soňra 33 gezekden Sübhanallah, Elhamdulillah we Allahu Ekber tesbihaty edilip, eller açylyp doga edilýär. Ehtilap meseleleri: Şafii mezhebinde bolsa, soňky oturakda Salli-Barik dogalaryny okamak parz diýlip kabul edilýän bolsa, Hanafi mezhebinde sünnetdir. Şeýle hem Şafiilerde kunut dogasy diňe ertir namazynda okalýan bolsa, Hanafi mezhebinde (Ebû Hanife we Ymam Ebû Ýusufa görä) witr namazyndan başga wagtda kunut dogasy okalmaz. Alla ybadatlaryňyzy kabul etsin. Selam we doga bilen.