Question 1

آیا سود بانکی دولتی رسمی حرام است؟

Accepted Answer

ګران ورور د حنفي مذهب پیروي کولو په توګه، غواړم چې د رسمي دولتي بانکونو لخوا اخیستل شوي سود په اړه ستاسو پوښتنې ته د قرآن او سنت په رڼا کې ځواب ووایم. په اسلام کې سود (ربا) په قطعي ډول حرام دی. په قرآن کریم کې په ډیرو آیتونو کې له سود څخه د لیرې پاتې کیدو امر شوی دی. د مثال په توګه، په ۲۷۵ آیت سورت البقرة کې راغلي دي: "الله تعالی سودا کول حلال او سود خوړل حرام ګرځولي دي." حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) په خپلو احادیثو کې هغه کسان لعنت کړي دي چې سود اخلي، ورکوي، لیکي او پر شاهدي ورکوي. دا عمومي حکم د دولتي بانکونو لخوا اخیستل شوي سود باندې هم تطبیق کیږي. په حنفي مذهب کې د سود په حراموالي کې هیڅ اختلاف نشته. که څه هم د دولتي بانکونو فعالیتونه د سوداګرۍ په څیر ښکاري، خو په اساس یې د سود څخه د عاید ترلاسه کولو له امله دا کار جواز نلري. له همدې امله، د رسمي دولتي بانکونو څخه په سود پور اخیستل یا په سود پور ورکول، د حنفي مذهب له مخې حرام دي. هغو کسانو ته چې په داسې معاملاتو کې ښکیل دي، سپارښتنه کیږي چې په امکان تر حده په حلالو لارو چارو تمرکز وکړي. په هغه لارو کې چې تاسو د الله تعالی رضا ترلاسه کوئ، تاسو ته بریالیتوب غواړم.

Question 2

ګناهان چې پیغمبر مو (ص) لعنت کړي کوم دي؟

Accepted Answer

بسم الله الرحمن الرحیم. ګناهان چې پیغمبر (ص) یې لعنت کړي، هغه لوی جرمونه دي چې د الله له رحمت څخه لرې کېدل لازموي. دا ډول چلندونه د فرد او ټولنې دواړو آرامي ګډوډوي. د حنفي مذهب له نظره هم دا ګناهان حرام دي او باید له هغو څخه ډډه وشي. ځینې ګناهان چې په قرآن کریم او سنتو کې لعنت شوي دي، په لاندې ډول دي: له الله سره شریک کول: له هغه پرته د بل چا عبادت کول یا له هغه سره شریک نیول تر ټولو لوی ګناه دی. (سورت النحل، آیت ۱۰۵) پلار او مور ته ځورول او نافرماني کول: د هغوی ځورول، سپکول، سرکشي کول له لویو ګناهانو څخه دي. (سورت الاسراء، آیت ۲۳) په ناحقه سړی وژل: د یوه کس وژل په دنیا کې له لویو جرمونو څخه دی. (سورت المائدة، آیت ۳۲) سود خوړل او ورکول: سود لرونکي معاملې په دنیا او آخرت دواړو کې لوی زیانونه لري. (سورت البقرة، آیت ۲۷۵) زنا کول: دا لوی ګناه چې د ناموس او پاکدامني په اړه دی، د ټولنې اخلاقي جوړښت خرابوي. غلا کول: د بل چا مال له اجازې پرته اخیستل، د بنده د حق پښه وهل دي. د دروغو شهادت ورکول: د حقیقت بدلول او په ناحقه د نورو تورنول لوی ګناه دی. پر خلکو ظلم کول او د هغوی حقونه خوړل: غیر عادلانه چلندونه او د نورو حقونه غصبول لعنت شوي دي. بدې خبرې کول او بدګویي خپرول: داسې خبرې کول چې د خلکو ترمنځ دښمني پیدا کړي او هغوی ځوروي، حرام دي. مسخره کول او سپکول: له داسې چلندونو څخه باید ډډه وشي چې په مسلمانانو کې د کرکې او دښمنۍ سبب شي. په پیمانه او وزن کې خیانت کول: له صداقت سره په سوداګرۍ کې مخالفت کول لعنت شوی دی. (سورت المطففین، آیت ۱-۳) د نورو په ناموس بد ویل: په پاکدامن ښځو تور لګول ډیر لوی ګناه دی. (سورت النور، آیت ۲۳) دا ګناهان هغه کړنې دي چې د الله غضب راپاروي او پیغمبر (ص) یې لعنت کړي دي. مسلمان باید له داسې چلندونو څخه ځان وساتي، توبه وکړي او له الله څخه بخښنه وغواړي. الله تعالی دې موږ ټول له داسې ګناهانو څخه وساتي.

Question 3

د خلکو لپاره د ګناه لیکلو پروسه په کوم عمر پیل کیږي؟

Accepted Answer

ګران ورور د خلکو لپاره د ګناه لیکلو پروسه، د حنفي مذهب او عمومي اسلامي پوهې سره سمون خوري، د بلوغ په عمر پیل کیږي. دا عمر معمولا د هلکانو لپاره شاوخوا 15 کاله او د نجونو لپاره هم شاوخوا 15 کاله یا د حیض له پیل سره ټاکل کیږي. اساسي دلیل یې دا اصولو دی چې په قرآن کریم او سنت نبوي کې راغلی دی: "هر څوک د هغه څه په ضمانت کې دی چې یې ګټلي دي." (سورت مزمل، آیت 8). دا آیت په ګوته کوي چې شخص به د خپلو کړنو مسؤل وي. د ماشومانو په اړه چې بلوغ ته نه دي رسیدلي، دا منل کیږي چې دوی لاهم دا مسؤلیت نشي اخیستلی. په یوه حدیث شریف کې د رسول الله (ص) څخه هم دا ډول روایت شوی دی: "قلم له درې ډوله خلکو څخه پورته شوی دی: له هغه چا څخه چې تر ویښیدو پورې خوب کوي، له هغه چا څخه چې تر هوښیاریدو پورې لیونی دی، او له ماشوم څخه تر بلوغ پورې." (ترمذي، جنائز، 20؛ ابو داود، حدود، 22). دا حدیث په روښانه توګه بیانوي چې بلوغ د ګناه او ثواب د ثبت په برخه کې یو مهم بدلون دی. له همدې امله، شخص د هغو تېروتنو یا ګناهونو لپاره مسؤل نه ګڼل کیږي چې د بلوغ او مسؤلیت تر عمر پورې یې ترسره کړي وي. مګر د هغو کړنو لپاره چې د بلوغ وروسته ترسره کیږي، هم د ثواب او هم د ګناه له پلوه مسؤل به وي. الله دې تاسو په امان وساتي.

Question 4

لوی ګناهان، اووه کبائیر کوم دي؟

Accepted Answer

البته، د حنفي مذهب سره سم، په رڼا کې د قرآن او سنت، زه به تاسو ته د لویو ګناهانو (کبائیر) په اړه معلومات درکړم. لوی ګناهان هغه ګناهان دي چې الله تعالی په کلکه منع کړي دي او د هغوی د ترسره کولو لپاره سخت عذاب ژمنه شوې ده. دا هغه کړنې دي چې د کوچنیو ګناهانو په پرتله ډیرې جدي پایلې لري. که څه هم د علماوو ترمنځ د لویو ګناهانو په شمیر کې اختلاف نظر شتون لري، خو مشهور او په عمومي توګه منل شوي اووه لوی ګناهان په لاندې ډول دي: 1. له الله سره شریک کول: له الله سره شریک کول تر ټولو لوی ګناه ده او یوازینی ګناه ده چې بخښل کیږي نه. په قرآن کریم کې راغلي دي: "بې له شکه الله تعالی له هغه سره شریک کول نه بخښي، او له دې پرته نور ګناهان د چا لپاره چې وغواړي، بخښي." (سورت النساء، 48) 2. وژنه: په ناحقه یو انسان وژل په اسلام کې یوه له لویو ګناهانو څخه ده. په قرآن کریم کې په دې اړه سختې خبرې شوي دي. 3. جادو کول (سحر): جادو کول هم د ترسره کوونکي او هم د امر کوونکي لپاره لوی ګناه ګڼل کیږي. 4. لمونځ نه کول: لمونځ د اسلام یوه له بنسټیزو ستنو څخه دی. د لمونځ پریښودل پرته له کوم عذر څخه د لویو ګناهانو څخه دی. 5. زنا کول: زنا، چې یوه ناروا اړیکه ده، له لویو ګناهانو څخه ده چې هم فرد او هم ټولنې ته جدي زیان رسوي. 6. غلا کول: په ناحقه د بل چا مال اخیستل یوه له هغو لویو ګناهانو څخه ده چې په اسلام کې حرام ګرځول شوې ده. 7. د دروغو شهادت ورکول: د حقیقت خلاف شهادت ورکول یوه داسې کړنه ده چې عدالت زیانمنوي او لوی ګناه ګڼل کیږي. دا یوازې د لویو ګناهانو یوه برخه ده. په قرآن او سنتو کې ډیری نور لوی ګناهان هم ذکر شوي دي. مهم دا دی چې له دې ګناهانو څخه ځان وساتو او د الله تعالی د رضا ترلاسه کولو هڅه وکړو. له الله تعالی څخه غواړم چې موږ ټول د لویو ګناهانو څخه وساتي.

Question 5

ایا له هغه چا سره سودا کول چې له حرامو لارو ګټه کوي، جایز دی؟

Accepted Answer

و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته. مسئله د دې چې له هغه چا سره سودا کول چې له حرامو لارو ګټه ترلاسه کوي، جایز دی که نه، په لومړي قدم کې په سرچینه د حرامو ګټې او د سودا په ماهیت پورې اړه لري. د حنفي مذهب له مخې، د هغه مال پیر او پلور چې حرام والی یې یقیني شوی، جایز نه دی. خو که د هغه چا د مال سرچینه چې له حرامې لارې یې ترلاسه کړی، شکمنه وي یا حرام او حلال ګډ شوي وي، نو حالت ممکن توپیر ولري. که چیرې یو کس له حرامې لارې پیسې ترلاسه کړي، خو له دې پیسو سره حلال مال اخلي او پلوري، تر څو چې دا مال پخپله حرام نه وي، نو په پیر او پلور یې کې کومه ستونزه نشته. خو دا حالت د دې معنی نه ورکوي چې هغه کس خپله حرام ګټه قانوني کوي. په قرآن کریم کې ویل شوي دي: "اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی! خپل مالونه د یو بل په ناحقه (له حرامې لارې) مه خورئ. خو سودا چې له رضایت څخه وي، نو دا مستثنی دی." (سورت النساء، آیت ۲۹). دا آیت هر ډول ناحقه ګټه منع کوي او وايي چې قانوني سودا به له رضایت څخه وي. حضرت پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) هم د حرامو ګټو څخه د لرې والي په اړه ډیر حدیثونه بیان کړي دي. د مثال په توګه، فرمایلي دي: "هر څوک چې حرام مال ترلاسه کړي، که یې صدقه هم کړي، قبوله نه کیږي او هغه څه چې ترې پاتې کیږي، هغه به د هغه لپاره د جهنم وي." (ابن ماجه، تجارت، ۴). دا حدیث د حرامې ګټې او له هغې څخه د ترلاسه شويو شیانو په اړه یو مهم خبرداری دی. له همدې امله، کله چې له هغه چا سره سودا کوئ چې له حرامو لارو کار کوي، باید احتیاط وکړئ. که د سودا موضوع حرامه وي (د مثال په توګه، د شرابو پلورل) یا د هغه کس د ګټې ډیره برخه حرامه وي او دا حالت په هغه سودا هم اغیزه وکړي، نو له هغه چا څخه مال اخیستل یا هغه ته مال پلورل د حنفي مذهب له مخې ممکن جایز نه وي. خو که د هغه کس مشکوکه ګټه هم وي، او که هغه تاسو ته حلال مال پلوري او تاسو هم د دې مال له حراموالي څخه ډاډه نه یاست، نو اړینه ده چې په دقت سره تحقیق وکړئ او شکونه له منځه یوسئ. په لنډه توګه، له هغه چا څخه چې حرام ګټه ترلاسه کوي، د هغه مال اخیستل چې د ګټې سرچینه یې حرامه، په هیڅ صورت جایز نه دی. که د ګټې سرچینه مشکوکه وي، نو تاسو باید ډاډه شئ چې هغه مال چې اخلئ حلال دی. غوره کار دا دی چې له هغو خلکو څخه لیرې اوسئ چې له دوی څخه د حرامې ګټې شک کیږي. الله تعالی دې موږ ټول په حلال او حرامو کې روښانه کړي.

Question 6

چېرته د پیغامدارو د کورنۍ درختی او د پیغامدارو د راتګ په لړليک کې معلومات ورکوي؟

Accepted Answer

ښه، د پیغامدارو د کورنۍ درختی او د پیغامدارو د راتګ په لړليک کې معلومات ورکول په قرآن او سنن په رڼا کې کولی شو چې ځینې معلومات ورکړو.

Question 7

د اسلام په اهمیت کې د نیت اهمیت څه دی؟

Accepted Answer

په اسلام کې نیت د هر عبادت او عمل روح دی، او د ثواب او قبولیت سرچینه ده.

Question 8

کله چې کومه ناڅاپه پېښه وشي، ولې 'سبحان الله' وایو؟

Accepted Answer

ګرانه وروره، کله چې له ناڅاپي حالت سره مخ کېږو، د «سبحان الله» ویل د دې مانا لري چې الله تعالی له هر ډول عیب او نیمګړتیا څخه پاک بلل او د هغه د لامحدود قدرت اقرار کول دي. په حنفي فقه او عمومي اسلامي سنت کې په دغو حیرانوونکو شحظو کې د دې ذکر د کارولو اساسي لاملونه دا دي: 1. د حیرانتیا او ستاینې څرګندول: کله چې مؤمن له یوې ناڅاپي پېښې سره مخ شي، نو یادوي چې دا پېښه د الله تعالی په تقدیر شوې ده. د «الله څومره لوی دی، هغه له هر ډول نیمګړتیا څخه پاک دی» په ویلو سره د هغه د خالقیت او قدرت په وړاندې خپل حیرانتیا او ستاینه بیانوي. 2. د سنتو پیروي: زموږ ګران پیغمبر (ص) د حیرانتیا په حالتونو کې د «سبحان الله» په ویلو سره غبرګون ښودلی دی. یو ځل کله چې له حضرت ابوهريرة (رض) سره مخ شو، او هغه د جنابت له امله ځان لیرې کاوه، نو پیغمبر (ص) په حیرانتیا سره وفرمایل: «سبحان الله! مؤمن هک کله (نجس) نه ناپاکه کېږي» (بخاري، غسل ۲۳؛ مسلم، حیض ۱۱۵). 3. د الله یادول: په مبارک قرآن کې راغلي دي: «هر څه چې په ځمکه او اسمانونو کې دي، د الله پاک تسبيح وایي» (سورة الحشر، ۱). د ناڅاپي حالت په وړاندې د دې تسبيح ویل د دې نښه ده چې بنده پوهیږي چې په هر ساعت کې د الله تعالی په پاملرنه او څارنه کې دی. په لنډه توګه؛ د یوې پېښې په وړاندې د «سبحان الله» ویل، هم د حیرانتیا څرګندونه ده او هم په هغه شېبه کې د ذکر او عبادت د بدلولو یوه وسیله ده. الله دې موږ ټول تل د هغه د ذکر کوونکو بندګانو څخه وګرځوي.

Question 9

آیا الله هغه چا ته بښنه کوي چې خوښه یې وي، که هغه چا ته چې مستحق وي؟

Accepted Answer

ګرانه وروره، د اسلامي عقیدې او په ځانګړې توګه د حنفي-ماتریدي مکتب له مخې، د دې پوښتنې ځواب په هغه نقطه کې دی چې د الله مطلق اراده د هغه له بې پایه حکمت سره یوځای کیږي. الله تعالی د مطلق حاکمیت خاوند دی او د هر چا د بښلو واک لري چې وغواړي. په قرآن کریم کې دا حقیقت داسې بیان شوی دی: 'په اسمانونو او ځمکه کې چې څه دي، ټول د الله دي. هغه چې وغواړي بښنه کوي او چې وغواړي عذاب ورکوي. الله ډېر بښونکی او مهربان دی.' (آل عمران، ۱۲۹). خو د الله 'غوښتل' یو تصادفي انتخاب نه دی، بلکې د هغه په بې پایه حکمت (هر څه په خپل ځای ترسره کول) ولاړ دی. الله د خپل بنده صادقانه توبه، پښیماني او ښه اعمال د خپلې بښنې وسیله ګرځوي. یعنې بنده په توبه او ایمان سره د بښنې 'غوښتنه' کوي او الله هم د خپل فضل له مخې د هغه بښل 'غواړي'. د الله رسول (ص) په یوه حدیث کې فرمایلي دي: 'هیڅوک یوازې په خپل عمل (د حق په توګه) جنت ته نه شي داخلیدای. پوښتنه وشوه: 'ای د الله رسوله، حتی تاسو هم نه؟' ویې فرمایل: 'هو، تر هغه چې الله ما د خپل رحمت په پوښښ کې نه وي نیولی، زه هم نه شم داخلیدای.' (مسلم، منافقین، ۷۱). په لنډه توګه؛ هیڅوک نشي کولی د 'ما دا حق ګټلی دی' په ویلو سره پر الله د حق دعوه وکړي. بښل کیدل د الله فضل او اراده ده. خو الله د هغو کسانو د بښلو په وعده سره چې په اخلاص توبه وباسي او د هغه امرونو ته غاړه ږدي، موږ ته د دې ارادې د ترلاسه کولو لاره ښودلې ده. الله دې موږ د هغو بندګانو له جملې څخه کړي چې د هغه رحمت یې راچاپیره کړی دی.

Question 10

له لمانځه وروسته د تسبيحاتو فضيلت

Accepted Answer

السلام علیکم ګرانه وروره! له لمانځه وروسته تسبيحات هغه ډېر ارزښتناک سنت دی چې د عبادت معنوي فضا بشپړوي او د الله تعالی په وړاندې د بنده شکر ادا کوي. د حنفي مذهب له مخې، له فرض لمانځه وروسته (که سنتونه وي، نو له هغو وروسته) دا ذکرونه مؤکد سنت ګڼل کېږي. د لمانځه وروسته د تسبيحاتو فضيلت په لاندې ډول خلاصه کولی شو: ۱. د ګناهونو بښنه: رسول الله (ص) فرمايلي دي: «څوک چې له هر لمانځه وروسته ۳۳ ځله سبحان الله، ۳۳ ځله الحمدلله او ۳۳ ځله الله اکبر ووايي، دا ټول ۹۹ کېږي. په سلسم ځل ووايي: 'لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير'، نو ګناهونه يې بښل کېږي، که څه هم د سمندر د ځګ په اندازه وي» (مسلم، مساجد، ۱۴۶). ۲. د معنوي درجې لوړېدل: تسبيحات زړه له دنيوي بوختياوو پاکوي او بنده الله ته نږدې کوي. لکه په قرآن کريم کې چې راغلي: «خبر اوسئ چې زړونه يوازې د الله په ياد سره آرام مومي» (سورة الرعد، ۲۸). ۳. د نيمګړتياوو جبران: دا د هغو کوچنيو غفلتونو او نيمګړتياوو د جبران سبب کېږي چې د لمانځه په ترڅ کې پېښېږي. ۴. د جنت خزانه: دا ذکرونه د مؤمن لپاره په آخرت کې ستر اجر او د جنت خزانه ده. پېغمبر (ص) فقيرو مهاجرو ته چې د شتمنو د لوړو درجو او ابدي نعمتونو د ترلاسه کولو له امله خپه وو، دا تسبيحات سپارښتنه کړل او زېری يې ورکړ چې په دې سره نور خلک دوی ته نشي رسېدلی (بخاري، اذان، ۱۵۵). په لنډه توګه؛ له لمانځه وروسته تسبيحات د لږې هڅې په بدل کې د سترو ثوابونو د ترلاسه کولو او معنوي پاکوالي دروازه ده. الله دې ستاسو عبادتونه قبول کړي.

Question 11

آیا مسلمانان شتمن د جنت لوړې درجې ترلاسه کړې؟

Accepted Answer

زما ګران ورور، دا پوښتنه چې تاسو یې کوئ، په لومړیو ورځو کې د فقیر صحابه وو لخوا په خپله د پیغمبر (ص) څخه هم پوښتل شوې وه. موږ دا مسله د قرآن او سنت په رڼا کې په لاندې ډول تشریح کولی شو: لوړې درجې په جنت کې یوازې په شتمنۍ یا یوازې په فقر پورې تړاو نلري. د درجو اصلي معیار تقوا، اخلاص او د الله رضا لټول دي. فقیر صحابه یوه ورځ د پیغمبر (ص) خدمت ته راغلل او ویې ویل: "ای د الله رسوله! زموږ شتمن وروڼه لوړې درجې او تلپاتې نعمتونه ترلاسه کړل. ځکه چې موږ لمونځ کوو او دوی هم کوي، موږ روژه نیسو او دوی هم نیسي. خو دوی صدقه ورکوي او موږ نشو کولی، دوی غلامان آزادوي او موږ نشو کولی." دوی خپل غم څرګند کړ. پیغمبر (ص) هغوی ته اذکار (تسبیحات) ور وښودل چې د شتمنو مالي عباداتو سره سیالي کولی شي (مسلم، مساجد، 142). لکه څنګه چې د حنفي مذهب علماوو هم ټینګار کړی، په اسلام کې غوره والی د مال د کموالي یا زیاتوالي سره نه، بلکې د هغه مال د ګټلو او مصرف کولو له لارې اندازه کیږي. 1. فقیر چې صبر کوي او شتمن چې شکر کوي: د اسلام علماوو ویلي دي چې "صابر فقیر" او "شاکر شتمن" د الله (ج) په وړاندې لوړ مقام لري. یو شتمن مسلمان کولی شي د خپل مال په الله (ج) په لاره کې په لګولو (انفاق) سره تر ټولو لوړو درجو ته ورسیږي. یو فقیر مسلمان هم کولی شي په خپل حال صبر کولو او په خپلو عباداتو دوام ورکولو سره ورته درجې ترلاسه کړي. 2. د حساب سختوالی: پیغمبر (ص) دا ښه خبر ورکړی چې "فقیران به د شتمنو څخه پنځه سوه کاله مخکې جنت ته ننوځي" (ترمذي، زهد، 37). دا د دې له امله دی چې شتمنو ته د خپلو مالونو د حساب ورکولو لپاره وخت نیسي. خو له حساب ورکولو وروسته، هغه شتمن چې خپل مال په خیر لاره کې مصرفوي، د هغوی درجې به ډیرې لوړې وي. 3. اصلي معیار تقوا ده: په قرآن کریم کې الله (ج) فرمایلي دي: "بې شکه ستاسو څخه په الله (ج) باندې تر ټولو غوره هغه څوک دی چې له هغه څخه ډیر وېرېږي (تقوا لري)" (حجرات سورت، 13). په لنډه توګه؛ شتمن مسلمانان یوازې د شتمنۍ له امله نه، بلکې که خپل مال د الله (ج) په لاره کې ولګوي او شکر وباسي، نو لوړو درجو ته رسي. فقیر مسلمانان هم د خپل صبر او عباداتو سره په دې درجو کې شریک وي. جنت هغه ځای دی چې هلته د شتمنو سخاوت او د محدودو خلکو صبر او اخلاص اجر ورکول کیږي.

Question 12

که په کورنۍ کې بې انصافي وي، څه باید وکړو؟

Accepted Answer

ګران ورور، هڅه به وکړو چې په نرمۍ سره ستاسو پوښتنې ته ځواب ووایو چې څنګه باید له بې انصافۍ سره چې په کورنۍ کې رامنځته کیږي، چلند وشي. د اسلام دین کورنیو اړیکو ته ډیر اهمیت ورکوي، چې پر متقابلې مینې، درناوي او عدالت ولاړې وي. په قرآن کریم او سنت نبوي (ص) کې په دې اړه ډیرې نصیحتونه او احکام شته. لومړی، کله چې په کورنۍ کې بې انصافي رامنځته شي، نو باید لومړی صبر وشي او هڅه وشي چې وضعیت درک شي. داسې ویل شوي دي: "اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! له صبر او لمونځ څخه مرسته وغواړئ. بې له شکه، الله له صابروانو سره دی." (سورت البقرة، آیت ۱۵۳) هغه څوک چې له بې انصافۍ سره مخ کیږي، باید لومړی په داسې یوه بې ضرره طریقه چې حقانیت یې ثابتوي، بل لوري ته خبرداری ورکړي. هدف د وضعیت سمول او د عدالت ټینګول دي. زموږ پیغمبر (ص) داسې فرمایلي دي: "خپل دیني ورور سره مرسته وکړئ، که ظالم وي یا مظلوم." صحابه کرام وپوښتل: "اې د الله رسوله! مظلوم سره مرسته وکړو، خو له ظالم سره څنګه مرسته وکړو؟" پیغمبر (ص) وفرمایل: "هغه له ظلم څخه منع کړئ. دا هم ورسره مرسته ده." (بخاري، مظالم، ۴) دا حدیث شریف موږ ته په کورنۍ کې د بې انصافۍ د مخنیوي په برخه کې لارښوونه کوي. که چیرې د کورنۍ غړی بې انصافي وکړي، نو هڅه د هغه له دې عمل څخه د منع کولو لپاره، تر ټولو لویه نېکي ده چې ورسره کیږي. که وضعیت له خبرو اترو یا اخطارونو سره سم نه شي، نو د حنفي مذهب د عمومي اصولو په چوکاټ کې، له مشرانو کورنۍ څخه یا له یو باوري او هوښیار شخص څخه د منځګړیتوب غوښتنه هم یو حل کیدی شي. دا د منځګړیتوب له لارې د مسلې په ښه توګه حل کولو هڅه ده. مه هېروئ چې کورنۍ د ټولنې تر ټولو کوچنۍ واحد ده. د دې واحد سوله او عدالت زموږ دواړو لپاره، د دنیا او آخرت لپاره ډیر اهمیت لري. الله تعالی (ج) امر کړی دی چې د کورنۍ غړي باید له یو بل سره عدالت وکړي. الله (ج) دې تاسو سره ستاسو په هڅو کې مرسته وکړي.

Question 13

د قيامت په ورځ زموږ رب له بندګانو څخه څنګه حساب اخلي؟

Accepted Answer

ګران ورور, وعلیکم السلام و رحمة الله. د قيامت ورځ هغه سپېڅلې ورځ ده چې په هغه کې عدالت په بشپړه توګه تمثیل کېږي او پر چا باندې لږ تر لږه هم ظلم نه کېږي. د حنفي مذهب د اصولو او اهل سنت د عقیدې له مخې، الله تعالی کله چې له خپلو بندګانو سره حساب کوي، نو هم به یې په خپل فضل سره په رحمت کې ډوب کړي او هم به یې له حقیقي عدل سره معامله وکړي. د قيامت په ورځ د حساب ماهیت او مرحلې په لنډه توګه په لاندې ډول دي: ۱. د اعمالو د کتابونو ورکړه: بندګانو ته به د هغوی د نیکو او بدو کړنو ثبت شوي کتابونه د ښي یا کیڼ لاس څخه ورکړل شي. په قرآن کریم کې په سورت اسراء آیت ۱۳ او ۱۴ کې داسې فرمایل شوي دي: "او موږ د هر انسان لپاره د هغه عمل (د ښو او بدو) په غاړه تړلی دی او د قيامت په ورځ موږ د هغه لپاره یو کتاب راوځو چې هغه خلاص وي. (او ورته ویل کېږي): خپل کتاب ولوله! نن ورځ ستا لپاره بس دی چې ته خپل حساب ورکوونکی یې" (اسراء: ۱۳-۱۴). ۲. میزان (تله): د اعمالو د وزنولو لپاره د عدالت ترازوګانې ودرول کېږي. څوک چې د نیکو اعمالو تله یې درنه وي، نو هغه به بریالی شي. په سورت اعراف آیت ۸ او ۹ کې داسې فرمایل شوي دي: "او په هغه ورځ (د اعمالو) تله حق ده. نو څوک چې (د نیکو اعمالو) تله یې درنه وي، نو همدوی بریالي شوي دي. او څوک چې (د نیکو اعمالو) تله یې سپکه وي، نو همدوی هغه کسان دي چې ځانونه یې تاواني کړي دي، ځکه چې دوی زموږ له آیتونو سره عناد کاوه" (اعراف: ۸-۹). ۳. پوښتنه او حساب کتاب: په حدیث شریف کې چې د حنفي مذهب اصلي سرچینې دي، حضرت پیغمبر (ص) د حساب کتاب په اړه داسې خبر ورکړی دی: "هیڅ بنده به د قيامت په ورځ تر هغه وخته پورې یو ګام هم وانه خیژول شي، تر څو چې له هغه څخه ونه پوښتل شي چې خپل عمر یې چیرته تیر کړی، له خپل علم څخه یې څه عمل کړی، خپل مال یې له کومه ځایه ګټلی او چیرته یې لګولی او خپل بدن یې چیرته ستړی کړی دی." (ترمذي، قيامت، ۱). د مؤمنانو لپاره دا حساب کتاب به داسې یو مهربانه لیدنه وي چې الله تعالی به له خپلو بندګانو سره یوازې پاتې شي، دوی به په خپلو ګناهونو اعتراف ته اړ کړي او دوی به وبخښي. خو د کافرانو او ظالمانو لپاره به دا یوه عادلانه او سخته پوښتنه وي. حقیقت یوازې د عالم رب پوهیږي. هغه له خپلو بندګانو سره ډیر مهربان او عادل دی. خدایه، زموږ حساب اسانه کړه.

Question 14

آیا د هیوي مټل (Heavy metal) یا راک موسیقۍ اورېدل جایز دي؟

Accepted Answer

ګرانه وروره، په اسلامي دین او ستاسو په حنفي مذهب کې د یو شي حلال یا حرام کېدل د هغه په ماهیت، محتوا او د انسان په روح او اعمالو باندې د هغه په اغېز پورې اړه لري. د موسیقۍ په اړه هم بنسټیزه قاعده همدغه ده. د هیوي مټل یا راک موسیقۍ د اورېدلو حکم د لاندې معیارونو له مخې ارزول کېږي: ۱. د کلمو محتوا: که د موسیقۍ په کلمو کې شرک (له الله سره شریک نیول)، دین یا خالق ته سپکاوی، کفر، بې اخلاقي، تاوتریخوالی، د شرابو یا نشه یي توکو هڅونه وي، نو د دې موسیقۍ اورېدل جایز نه دي. ۲. پر انسان اغېز: که اورېدل کېدونکې موسیقي انسان له خپلو عبادتونو لکه لمونځ څخه منع کړي، زړه ته تیارې راولي، غوسه او تېری راپاروي او یا روح د الله له یاد څخه لرې کوي، نو په حرامو کې شمېرل کېږي. ۳. سمبولونه او موضوعات: د هیوي مټل او راک موسیقۍ په ځینو ډولونو کې موجود شیطاني (سټانیسټ) سمبولونه، نااميدي او د باطلو عقایدو موضوعات د اسلام له ادابو او عقیدوي اصولو سره په ټکر کې دي. سرچینې: په قرآن کریم کې د لقمان سورت په ۶م آیت کې داسې فرمایلي دي: 'او له خلکو څخه داسې څوک شته چې بې ځایه خبرې (لهو الحدیث) اخلي ترڅو خلک له علم پرته د الله له لارې ګمراه کړي او هغه د ملنډو ځای وګرځوي...' ډېری مفسرین او حنفي علما هر ډول بدې خبرې او موسیقي چې انسان له الله او خپلو مسؤلیتونو څخه لرې کوي، د همدې آیت په چوکاټ کې ارزوي.

Question 15

ولې الله تعالی د همجنسي اړيکې حرام کړې دي؟

Accepted Answer

ګران وروره، د الله سلام او رحمت دې پر تا وي. دا پوښتنه چې ته یې کړې، د اسلام له نظره د انسان فطرت (طبیعت) او د ټولنې نظم ته د ورکړل شوي اهمیت په پوهیدو کې ارزښتناکه ده. موږ کولی شو د حنفي مذهب او عمومي اسلامي قانون له مخې د دې بندیز اصلي حکمتونه په لاندې ډول لنډیز کړو: ۱. د فطرت او د تخلیق د هدف ساتنه الله تعالی انسان د نارینه او ښځینه په توګه پیدا کړی چې یو بل بشپړوي. په قرآن کریم کې ویل شوي چې ښځې او میړه د یو بل لپاره د ارامتیا او مینې سرچینه ګرځول شوي دي. همجنسي اړیکه د دې لپاره حرامه کړل شوې چې دا د انسان د دې طبیعي تخلیق (فطرت) سره په ټکر کې ګڼل کیږي. ۲. د نسل دوام او د کورنۍ بنسټ یو له اساسي اهدافو څخه د اسلامي قانون "د نسل ساتنه" (حفظ النسل) دی. د انسان د نسل سالم دوام یوازې د نارینه او ښځینه څخه جوړېدونکي مشروع کورنۍ له لارې ممکن دی. همجنسي اړیکې د نسل د تولید او د کورنۍ د ساتنې لپاره ګټورې نه دي، له همدې امله منع شوي دي. ۳. د اخلاقي او روحي پاکوالی اسلام غواړي چې شهوت یوازې د یوې ځانګړې نظم او مشروعیت (نکاح) په چوکاټ کې تجربه شي. په قرآن کې، د لوط علیه السلام د قوم په مثال، دا عمل "له حد څخه وتل" او "بې شرمۍ" بلل شوی دی. سرچینې (آیت او حدیث): آیت: "او لوط علیه السلام (یاد کړه) کله چې خپل قوم ته وویل: آیا له تاسو څخه مخکې په نړۍ کې هیچا دا کار نه دی کړی؟ تاسو له ښځو سره پرېښودلو سره په شهوت سره نارینوو ته ځئ؟ بلکې تاسو له حد څخه وتلی قوم یاست." (اعراف سورت، ۸۰-۸۱) حدیث: د الله رسول (ص) په داسې خلکو چې دا ډول اعمال ترسره کوي، سختې خبرې کړې او د فطرت خلاف له کړنو څخه یې منع کړي دي. (ترمذي، حدود، ۲۴) د حنفي مذهب نظر: د امام ابوحنیفه او د هغه د شاګردانو په نظر، دا عمل یو لوی ګناه دی او د الله تعالی له حدودو څخه سرغړونه ده. حنفي فقیهان ټینګار کوي چې دا عمل د ټولنې اخلاقي جوړښت ته زیان رسوي او د تخلیق له حکمت سره په ټکر کې دی. په لنډیز سره؛ دا بندیز د انسان عزت، بیولوژیکي جوړښت، د نسل راتلونکي او روحاني پاکوالي ساتلو لپاره دی چې د الهي حکمت پر بنسټ ولاړ دی. الله تعالی په خپلو ټولو امرونو سره د خپل بنده لپاره خیر غواړي.

Question 16

اوتیکا، یانی د ازادو شویو کسانو لمانځه په حدیثونو کې راغلی دي؟

Accepted Answer

ګران زویه، هغه «د اوتیکا لمانځه» چې ته پوښتنه کوې (د ازادو شویو کسانو لمونځ)، زموږ په اساسي حدیثي سرچینو کې (لکه کتب سته) د نبوي (ص) له لوري په صحیح سند سره شتون نه لري. د حدیثو اکثرو پوهانو څرګنده کړې ده چې د دې لمانځه د ادا کولو د څرنګوالي او فضیلت په اړه څرخیدونکي روایتونه «موضوع» (تړل شوي) او بې بنسټه دي. په اسلامي فقه او حنفي مذهب کې چې ته یې پیروان یې، د دې لپاره چې یو عبادت په ځانګړي نوم او بڼه سره د «سُنّت» یا «فضیلت لرونکي عبادت» په توګه ومانه شي، نو په یوه صحیح دلیل یې تکیه کول اړین دي. د دې پر ځای چې بې بنسټه او په دین کې نوي راڅرګند شوي (بدعت) عملونه ترسره کړې؛ د هغو نافله لمانځو لکه تهجد، چاشت (دحی) او اووابین ادا کول چې په قران او سنت کې یې ځای ثابت دی، ستاسو لپاره ډېر زیات خیر او ثواب لري. رب دې موږ د خپل ګران پیغمبر (ص) له صحیح سنتو څخه بې برخې نه کړي.

Question 17

آیا د پیغمبرانو د نسب او د راتګ د ترتیب په اړه معلومات راکولای شئ؟

Accepted Answer

ګرانه وروره، السلام علیکم ورحمة الله. لوی خدای د بشریت د لارښوونې او حق لارې ښودلو لپاره له حضرت آدم (علیه السلام) څخه نیولې تر زموږ د سردار محمد مصطفی (صلی الله علیه وسلم) پورې بې شمېره پیغمبران رالېږلي دي. په قرآن کریم کې د ذکر شویو پیغمبرانو شمېر ۲۵ تنه دی؛ خو د احادیثو له مخې د پیغمبرانو ټول شمېر تر دې ډېر دی (مسند، V، ۱۷۸). د حنفي مذهب د علماوو او اسلامي تاریخپوهانو په نظر، د پیغمبرانو د نسب او راتګ ترتیب په عمومي توګه داسې دی: ۱. حضرت آدم (لومړنی انسان او لومړنی پیغمبر)، ۲. حضرت ادریس، ۳. حضرت نوح، ۴. حضرت هود، ۵. حضرت صالح، ۶. حضرت ابراهیم، ۷. حضرت لوط، ۸. حضرت اسماعیل او حضرت اسحاق، ۹. حضرت یعقوب، ۱۰. حضرت یوسف، ۱۱. حضرت ایوب، ۱۲. حضرت شعیب، ۱۳. حضرت موسیٰ او د هغه ورور حضرت هارون، ۱۴. حضرت ذوالکفل، ۱۵. حضرت داود، ۱۶. حضرت سلیمان، ۱۷. حضرت الیاس، ۱۸. حضرت الیسع، ۱۹. حضرت یونس، ۲۰. حضرت زکریا، ۲۱. حضرت یحییٰ، ۲۲. حضرت عیسیٰ، ۲۳. حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه وسلم - وروستی پیغمبر، خاتم الانبیاء). همدارنګه د هغو کسانو په اړه لکه حضرت عزیر، حضرت لقمان یا حضرت ذوالقرنین چې نومونه یې په قرآن کې راغلي خو د نسب او زمانې په اړه یې بېلابېل نظرونه شته، زموږ علماوو احتیاطي چلند غوره کړی دی. لوی څښتن په قرآن کریم کې فرمایي چې موږ باید د پیغمبرانو ترمنځ توپیر ونه کړو: «رسول پر هغه څه ایمان راوړ چې د خپل رب له لوري پرې نازل شوی او مؤمنان هم (ایمان راوړی). هر یو پر خدای، پرښتو، کتابونو او رسولانو یې ایمان راوړی او ویلي یې دي: موږ د هغه د رسولانو ترمنځ هیڅ توپیر نه کوو...» (سورت بقره، ۲۸۵). د خدای رحمت او برکت دې پر تاسو وي. که کومه بله پوښتنه لرئ، په خوښۍ سره به مرسته وکړم.

Question 18

د حنفي او شافعي د ماسپښین (عصر) محاسبه ترمنځ توپیر څه دی؟

Accepted Answer

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، ګران ورور. د ماسپښین (عصر) لمونځ د وخت د پیل په اړه د حنفي او شافعي مذهبونو ترمنځ اصلي توپیر د یو شی د سیوري له اندازې څخه سرچینه اخلي: 1. شافعي مذهب (او جمهور/اکثریت): کله چې د یو شی سیوری خپلې اندازې سره مساوي شي، د ماسپښین وخت پیل کیږي، پرته له هغه سیوري چې لمر په لوړه نقطه کې وي (د زوال سیوری). 2. حنفي مذهب (امام اعظم ابو حنیفه رحمة الله علیه نظر): کله چې د یو شی سیوری خپلې اندازې دوه چنده شي، د ماسپښین وخت پیل کیږي، پرته له هغه سیوري چې لمر په لوړه نقطه کې وي. دلیل (حدیث شریف): دا اجتهادي توپیر په هغه روایت ولاړ دی چې جبرائیل علیه السلام حضرت محمد صلی الله علیه وسلم ته د لمونځ وختونه ور وښودل. جبرائیل علیه السلام په لومړۍ ورځ د ماسپښین لمونځ هغه وخت وښوده کله چې سیوری یو چنده و، او په دویمه ورځ کله چې سیوری دوه چنده و. امام اعظم رحمة الله علیه د عبادت په احتیاط (تر ټولو خوندي) تکیه کولو سره، د ماسپښین وخت د وتلو څخه د یقیني لپاره دوه چنده سیوري ته په تمه و. دا یو اختلاف نه دی، بلکې د سنتو په پراختیا او رحمت کې اسانتیا ده. تاسو کولی شئ د خپل حنفي مذهب د تقویم سره سم عبادت په اطمینان سره ترسره کړئ. الله تعالی ستاسو عبادتونه قبول کړي.

Question 19

مؤذنۍ څنګه ترسره کیږي؟

Accepted Answer

وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته. مؤذنۍ یو ډېر ستر خدمت دی چې مسلمانان عبادت ته رابولي او د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د ستاینې وړ ګرځېدلی دی. زموږ ګران پیغمبر په یوه حدیث شریف کې فرمایلي دي: «مؤذنان به د قیامت په ورځ د خلکو په منځ کې تر ټولو اوږده غاړه (تر ټولو باعزته او ډېر ثواب لرونکي) وي.» (مسلم، صلاة، ۱۴). د حنفي مذهب له مخې د مؤذنۍ د سنت او سم ترسره کولو طریقه په لنډه توګه دا ده: ۱. چمتووالی او اداب: د اودس درلودل، قبلې ته مخ کول، او د ګوتو په غوږونو کې ایښودل. ۲. د اذان ویل: اذان په لوړ غږ او په آرامۍ سره ویل کیږي. د «حي على الصلاة» په وخت کې سر ښي لوري ته او د «حي على الفلاح» په وخت کې کیڼ لوري ته اړول کیږي. د سهار په اذان کې د «حي على الفلاح» وروسته دوه ځله «الصلاة خير من النوم» ویل کیږي. ۳. اقامت: اقامت د فرض لمانځه له پیل مخکې ویل کیږي، خو د اذان په پرتله په چټکۍ سره. په اقامت کې د «حي على الفلاح» وروسته دوه ځله «قد قامت الصلاة» ویل کیږي. په اقامت کې ګوتې په غوږونو کې نه ایښودل کیږي او سر نه اړول کیږي. الله تعالی دې ستاسو خدمت قبول کړي.

Question 20

پر الله تعالی د ایمان نه راوړلو جزا ولې په ابدي دوزخ کې پاتې کیدل دي?

Accepted Answer

قدرمنه وروره، ستاسو پوښتنه د انسان د عقل او زړه له هغو ژورو مسایلو څخه ده چې تر ټولو زیات ورته متوجه کیږي او د حکمت په پوهیدو یې هڅه کوي. د الله تعالی د عدالت او رحمت په چوکاټ کې دا مسأله د قرآن او سنت په رڼا کې داسې لنډولی شو: د یو جرم لویوالی د عمل د ترسره کیدو په وخت او ځای پورې تړلی نه دی، بلکې دې ته کتل کیږي چې د چا پر وړاندې ترسره شوی او د جرم ماهیت څه دی. الله تعالی د لایتناهی لویوالي او لامحدوده رحمت خاوند او زموږ حقیقی خالق دی. پر هغه ایمان نه راوړل او د هغه انکار کول دا دي چې انسان په خپله اراده د رحمت دروازې پر ځان وتړي، او د هغه شتون او پر ځان نعمتونه رد کړي. په قرانکریم کې د کافرانو حالت داسې بیان شوی دی: "او هغه کسان چې کفر یې وکړ او زموږ آیتونه یې درواغ وګڼل، همدوئ د دوزخ ملګري دي او هلته به ابدي پاتې شي." (البقره سورت، ۳۹) ایمان د ابدي ژوند کیلي ده. انکار بیا د زړه هغه انتخاب دی چې غواړي تر ابده پر حقیقت پورې تړلی پاتې شي. د جنت او دوزخ ابدي کیدل په دې نړۍ کې د شخص په نیت او لوري پورې اړه لري. د جنت اهلو ته د ابدي نعمتونو ورکولو لامل دا دی چې دوی به تر ابده ایمان داره وي، او د دوزخ د اهلو (لکه څنګه چې په آیتونو کې ذکر شوي) لامل هم دا دی چې که فرضاً دنیا ته بیرته واستول شي، نو بیا هم هماغسې انکار به دوامداره کړي. لوی الله انسانانو ته عقل ورکړی، انبیاء یې استولي او حق او باطل یې روښانه کړي دي. ایمان تر ټولو ارزښتناک فضیلت دی چې انسان یې په خپله آزاده اراده سره خوښوي. الله تعالی دې زموږ زړه په حق باندې ټینګ کړي او موږ دې د اهل سنت او الجماعت له عقیدې څخه نه جلا کوي. په سلام او دعا.

Question 21

آیا نېل بابا (سانتا کلاز) شتون لري؟

Accepted Answer

زویه، د اسلامي عقیدې له مخې د «نویل بابا» (سانتا کلاز) شخصیت یو حقیقي وجود نه لري؛ دا یوازې یو کلتوري افسانه ده. د اسلامي عقیدې بنسټ توحید دی، یعنې د الله تعالی یووالی. په اسلام کې یوازې الله تعالی دی چې رزق ورکوي، دعاګانې اوري او اړتیاوې پوره کوي. په قرآن کریم کې دا حالت داسې بیان شوی دی: «په اسمانونو او ځمکه کې چې څوک دي، ټول له ده څخه غوښتنه کوي. هغه هره لحظه په یوه کار کې دی.» (سورة الرحمن، ۲۹ آیت). له همدې امله، د «نویل بابا» شخصیت چې ګواکې ماشومانو ته ډالۍ راوړي، پټې مرستې کوي یا کومه سپېڅلې بڼه لري، یو داسې تصور دی چې د اسلام د عقیدې له اصولو سره په ټکر کې دی. موږ د مسلمانانو په توګه باید خپلو ماشومانو ته وښیو چې رزق او نعمت یوازې د الله تعالی له لوري دی، او نېکي کول یوازې د کال په ځانګړو وختونو کې نه، بلکې تل او یوازې د الله تعالی د رضا لپاره یو عبادت دی. په لنډه توګه، دا کرکټر یوازې د یوې کیسې اتل دی او په اسلامي عقیده کې هیڅ ځای نه لري. خپلو ماشومانو ته د داسې افسانو پر ځای د اسلام ښه اخلاق او حقیقي ارزښتونه ورښودل تر ټولو غوره لاره ده.

Question 22

د سهو سجدې په کومو حالاتو کې اړتیا ده او څنګه ترسره کیږي؟

Accepted Answer

ګران ورور د حنفي مذهب له مخې، سهو سجده یوه جبراني سجده ده چې په هغه صورت کې واجبه ده چې د لمونځ یو فرض په سهو (په هېرو یا تېروتنې) وځنډول شي، یا یو واجب یې په سهو پرېښودل شي یا وځنډول شي. په قصدي تېروتنو یا د لمونځ د فرض په پرېښودلو سره سهو سجده لمونځ نه خلاصوي؛ لمونځ باید بیا ادا شي. د سنتو په پرېښودلو سره بیا سهو سجده اړینه نه ده. ۱. په کومو حالاتو کې سهو سجده اړینه ده؟ یو واجب په سهو پرېښودل: د مثال په توګه؛ د فاتحې سورت یا د فاتحې نه وروسته د زَم-م سورت لوستل هېروي، په څلور رکعتي لمونځونو کې لومړۍ ناسته (قاعده اولی) نه کول او ولاړېدل. یو واجب ځنډول: د مثال په توګه؛ په لومړي ناسته کې د "تحیات" نه وروسته د "اللهم صلی" ویلو سره دریم رکعت ته ولاړل ځنډول. یو فرض ځنډول: د مثال په توګه؛ د قرائت له پای ته رسولو وروسته په فکر کې ډوبېدل او رکوع ته تلل ځنډول. یو فرض تکرارول: د مثال په توګه؛ په یوه رکعت کې په سهو دوه ځله رکوع یا درې ځله سجده کول. ۲. سهو سجده څنګه ترسره کیږي؟ Hanefî مذهب کې تر ټولو عام او غوره طریقه په لاندې ډول ده: 1. د لمونځ په وروستۍ ناسته کې یوازې "تحیات" دعا لوستل کیږي. 2. د تحیات له پای ته رسولو وروسته یوازې ښي لور ته سلام ورکول کیږي (که څه هم د دواړو لورو ته د سلام ورکولو په اړه روایتونه شته، خو د جماعت په لمونځ کې د ګډوډۍ د مخنیوي او د حنفي فقهاوو د زیاترو د انتخاب له امله یوازې ښي لور ته سلام ورکول اصل دی). 3. "الله اکبر" ویلو سره سجده ته ځي او په درې ځله "سبحان ربي الاعلی" ویل کیږي. 4. "الله اکبر" ویلو سره ناست کیږي، بیا "الله اکبر" ویلو سره دویمه سجده کیږي. 5. له دویمې سجدي وروسته ناست کیږي؛ په ترتیب سره تحیات، صلی-بارک او ربنا دعاوې لوستل کیږي. 6. لومړی ښي لور ته، بیا کيڼ لور ته سلام ورکولو سره لمونځ بشپړیږي. دلیل (له سنتو څخه دلیل) سهو سجده د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) لخوا په خپله عملي شوې او امر شوې سنت ده. لکه څنګه چې په یوه حدیث شریف کې راغلي دي: "کله چې ستاسو څخه څوک په خپل لمونځ کې شک وکړي او ونه پوهیږي چې څو رکعته یې کړي (درې دي که څلور دي) نو هغه دې شک پریږدي او د هغه تعداد له مخې دې خپل لمونځ بشپړ کړي چې په یقین سره یې پوهیږي. له سلام ورکولو څخه مخکې دې دوه سجدې وکړي." (مسلم، مساجد، ۸۸؛ ابو داود، صلاة، ۱۹۰) الله تعالی دې زموږ عبادتونه او لمونځونه قبول کړي.

Question 23

د سفر په وخت کې د لمونځونو احکام او د لنډولو شرایط څه دي؟

Accepted Answer

په نامه د الله ګرم او مهربان. ګران ورور، زموږ لوی رب په خپل دین کې اسانتیا غوره کړې او خپلو بندګانو ته یې په سفر کې ځانګړې ډالۍ ورکړې ده. په قرآن کریم کې الله تعالی فرمایلي دي: «او کله چې په ځمکه سفر کوئ... نو په تاسو ګناه نشته چې لمونځ لنډ کړئ.» (سورة النساء، 4/101) رسول اکرم (ص) هم ویلي چې په سفر کې د لمونځ لنډول د الله تعالی ډالۍ ده او فرمایلي یې دي: «دا صدقه چې الله تاسو ته درکړې، قبوله کړئ.» (مسلم، مسافرین، 4) د حنفي مذهب له مخې په سفر کې د لمونځونو احکام او د لنډولو شرایط په لاندې ډول دي: 1. د سفر شرایط: د واټن شرط: فاصله باید لږ تر لږه 90 کیلومتره (په پخوانۍ اصطلاح 3 ورځې لاره) وي. د وخت شرط: باید د 15 ورځو څخه لږ وخت لپاره پاتې کیدل نیت شي. که چیرې 15 ورځې یا له دې زیات پاتې کیدل نیت شي، نو په رسیدو سره د سفر حالت پای ته رسیږي. د ښار له حدودو وتل: د سفر احکامو د پیل لپاره باید له ښار له ابادې شوې سیمې (د ښار له حدودو/وتلو) څخه وتلي وي. 2. د لمونځونو حکم او اداء کول: 4 رکعته فرضونه: د مازدیګر، ماسپښین او ماښام لمونځونو 4 رکعته فرضونه په 2 رکعته اداء کیږي. د حنفي مذهب له مخې په سفر کې لمونځ لنډول (قصر کول) رخصت نه، بلکې واجب دی. په قصدي توګه 4 رکعته لمونځ کول مکروه دی. لمونځونه چې لنډ نه کیږي: د سهار لمونځ (2 رکعته)، د ماښام لمونځ (3 رکعته) او د وتر لمونځ (3 رکعته) په خپل عادي ډول اداء کیږي، لنډ نه کیږي. سنت لمونځونه: که چیرې په سفر کې ګړندیتوب، ستړیا او ناامني وي، نو د فرضونو پرته نفلي/سنت لمونځونه پریښودل کیدی شي. خو که چیرې په تمځای کې وخت مناسب او امنیت موجود وي، نو د سنتو اداء کول ښه ګڼل شوي دي. الله تعالی مو عبادتونه قبول کړي او ستاسو سفرونه دې په خیر او سلامتیا سره سرته ورسوي.

Question 24

د غسل فرضونه او سنتونه کوم دي؟

Accepted Answer

وعلیکم السلام ګران وروره. الله دې زموږ عبادتونه او پاکوالی قبول کړي. د حنفي مذهب له مخې د غسل فرضونه او سنتونه په لاندې ډول دي: د غسل فرضونه (3 دي): 1. خوله ته اوبه ورکول (مضمضه): خوله د ستوني تر حده پورې په ډیرو اوبو سره پاکول. 2. پوزې ته اوبه کشول (استنشاق): په پوزې کې تر مغزو پورې اوبه کشول او پاکول. 3. د ټول بدن مینځل: له سر څخه تر پښو پورې، د ستنې د سر په اندازه هم وچ ځای نه پریښودل. سرچینه: لوی الله په قرآن کریم کې فرمایلي دي: "او که تاسې جنبان یاست، نو ښه پاک شئ (ومینوئ)." (المائده سورت، 6/5). ځکه چې د خولې او پوزې دننه برخه د بدن له ظاهري برخو څخه ګڼل کیږي، نو د حنفي مذهب له مخې یې مینځل فرض دي. د غسل سنتونه: 1. د غسل نیت کول او په "بسم الله" سره پیل کول. 2. لومړی لاسونه او د شرم ځایونه وینځل، که په بدن کې کوم ناولي وي، پاکول. 3. د غسل څخه مخکې، د لمونځ د اوداسه په څیر مکمل اوداسه کول. 4. اوبه لومړی پر سر، بیا پر ښي اوږه، بیا پر چپ اوږه اچول او بدن درې ځله وینځل. 5. کله چې اوبه لومړی اچوئ، بدن مسح کول. 6. که په مینځلو ځای کې اوبه راټولې شي، نو پښې په پای کې وینځل. سرچینه: زموږ مور حضرت عائشه (رض) روایت کړې چې د الله رسول (ص) د غسل اوداسه په همدې ترتیب او همداسې اخیستله (بخاري، غسل 1؛ مسلم، حیض 35). الله دې موږ ته د مادي او معنوي هر ډول ناولي څخه پاک شوي بنده په توګه خپل حضور ته مخه کول نصیب کړي.

Question 25

هغه لاملونه کوم دي چې انسان د فریب او ګمراهۍ لامل کیږي؟

Accepted Answer

په نامه د الله بخښونکي، مهربانه. ګران ورور! یوه له تر ټولو لویو خطرونو څخه چې انسان په دنیاوي ازموینه کې ورسره مخ کیږي، "فریب" (غرور) او له حقیقت څخه لیرې کیدل دي. لاندې هغه اصلي لاملونه دي چې د اسلامي علماوو له خوا د قرآن کریم او سنتو په رڼا کې پیژندل شوي او انسان د فریب او ګمراهۍ لامل کیږي: ۱. د دنیاوي ژوند په زړه پورې شیانو کې ښکیل کیدل د دنیا لنډمهاله خوندونه دایمي ګڼل او آخرت هیرول، د فریب تر ټولو لوی لامل دی. آیت کریمه: "اې خلکو! بېشکه د الله وعده حق ده. نو د دنیا ژوند تاسو فریب مه کوئ..." (سورت فاطر، ۵) ۲. د شیطان دسیسې او وسوسې شیطان کله چې انسان د بدۍ لور ته هڅوي، نو ځینې وختونه یې ښکلی ښکاره کوي، او ځینې وختونه بیا "الله به یې بخښي" په ویلو سره انسان یو دروغین امنیت ته هڅوي. آیت کریمه: "...او هغه ډیر فریب ورکوونکی (شیطان) تاسو د الله په بخښنه مه غولوي." (سورت لقمان، ۳۳) ۳. د نفس د خواهشاتو (هوا) پیروي کول د انسان لخوا د خپلو خواهشاتو او خود غرضه هیلو په حقیقت باندې غوره ګڼل، د هغه بصیرت ړوند کوي او هغه د فریب لور ته بیایي. آیت کریمه: "ایا تا هغه څوک ولید چې خپل نفس یې معبود ګرځولی دی؟..." (سورت جاثیه، ۲۳) ۴. تېل الامال (د دنیا نه ختمیدونکې هیله او د توبې ځنډول) مرګ لیرې ګڼل، او په دې فکر سره چې "زه لا ځوان یم، وروسته به توبه وکړم" د اعمالو ځنډول، یوه لویه غفلت او فریب دی. حدیث شریف: حضرت محمد (ص) فرمایلي دي: "عقلمند هغه څوک دی چې خپل نفس محاسبه کړي او د مرګ له پاره کار وکړي. عاجز او بې وسه سړی هغه دی چې د خپل نفس خواهشاتو ته تسلیم شي او له الله څخه د بخښنې تمه ولري." (ترمذي، قیامت، ۲۵) ۵. جهالت او له علم څخه لیرې پاتې کیدل هغه څوک چې د خپل دین امرونه او منع شوي کارونه نه زده کوي، د سم او ناسم ترمنځ توپیر نشي کولی او باطل په حق ګڼلو سره فریب خوړلی شي. په لنډه توګه؛ د فریب اساس د الله، مرګ او آخرت هیرول او د نفس او شیطان پیروي کول دي. زموږ رب دې موږ ته بصیرت او حکمت راکړي او له فریبونو او دسیسو څخه مو وساتي. آمین.

Question 26

د چاشت (ضحیٰ) لمونځ کله ادا کیږي او فضیلت یې څه دی؟

Accepted Answer

ګران زویه، د چاشت (ضحیٰ) لمونځ یو ډېر برکتناک نفلي لمونځ دی چې له رب څخه د شکرانې د نښې په توګه ادا کیږي. د حنفي فقهې د اصولو له مخې د دې لمونځ په اړه معلومات په لاندې ډول دي: وخت یې کله دی؟ د چاشت لمونځ وخت د لمر له ختلو شاوخوا ۴۵-۵۰ دقیقې وروسته (د مکروه وخت له تېرېدو سره) پیلېږي او د ماسپښین تر اذان شاوخوا ۱۰-15 دقیقې پاتې کېدو پورې (د زوال تر وخته) دوام لري. د حنفي فقهاوو په اند د دې لمونځ تر ټولو غوره وخت هغه دی چې د ورځې څلورمه برخه تېره شي، అనعني کله چې لمر ښه لوړ شي. څومره رکعتونه دی؟ دا لمونځ لږ تر لږه په دوو رکعتونو ادا کیږي. د حنفي مذهب له مخې تر ټولو غوره دا ده چې څلور رکعتونه وکړل شي؛ خو څوک چې وغواړي کولی شي تر ۸ یا ۱۲ رکعتونو پورې هم وکړي. فضیلت یې څه دی؟ زموږ پیغمبر (صلی الله علیه وسلم) زیری ورکړی چې دا لمونځ زموږ د بدن د هر بند په بدل کې د یوې صدقې ځای نیسي. په یو مبارک حدیث کې راغلي دي: "تاسو څخه د هر یو د هر بند لپاره په هره ورځ کې د صدقې ورکول لازم دي... او د چاشت په وخت کې دوه رکعتونه لمونځ د دې ټولو ځای نیسي." (مسلم، مسافرین، 84) سربیره پردې، د الله رسول (ص) څرګنده کړې چې د چاشت لمونځ کوونکو ګناهونه که د بحر د ځګ په اندازه هم وي، بخښل کیږي او دا لمونځ د "اووابین" (الله ته د ډېرو رجوع کونکو) لمونځ دی (ترمذي، وتر، 15). رب دې ستاسو لمونځونه او دعاوې په خپل دربار کې قبولې کړي.

Question 27

پوښتنه: د ایمان ارکان بیان کړئ؟

Accepted Answer

ګران ورور، الله تعالی دې زموږ زړونه د ایمان په نور روښانه کړي او موږ په استقامت ثابت وساتي. د اسلام دین بنسټ، د ایمان ارکان، د حنفي مذهب د عقیدې په کرښه، ماتریدیه په پوهه او زموږ د فقهي کلاسیکو سرچینو په رڼا کې په لاندې ډول لنډیز کولی شو: ایمان په لغت کې په تصدیق، باور او اطاعت کولو معنی لري. په اصطلاح کې، د پیغمبر حضرت محمد (ص) هغه وحی چې له الله تعالی څخه یې راوړي او په یقین سره معلوم دي، په زړه باور او په ژبه اقرار کول دي. د ایمان شپږ ارکان لکه څنګه چې په قرآن کریم (البقرة، ۲۸۵؛ النساء، ۱۳۶) او مشهور حدیث چې د جبرائیل حدیث په نوم پیژندل کیږي، بیان شوي دي، د ایمان ارکان شپږ دي: ۱. په الله ایمان: په الله تعالی په شتون، یووالي، د هغه د سیال او مثال نه شتون، او په ټولو کامل صفاتو باندې باور کول. ۲. په ملائکو ایمان: په هغو روښانه مخلوقاتو باور کول چې الله تعالی له نور څخه پیدا کړي، ګناه نه کوي او یوازې هغه عبادت کوي. ۳. په کتابونو ایمان: په هغو کتابونو باور کول چې الله تعالی خپلو پیغمبرانو ته وحی کړي دي. قرآن کریم، د دې کتابونو وروستی او نه بدل شوی دی. ۴. په پیغمبرانو ایمان: په هغو استازو باور کول چې الله تعالی یې د خلکو د لارښوونې لپاره غوره کړي دي. لومړی پیغمبر حضرت آدم (ع) او وروستی یې حضرت محمد (ص) دی. ۵. په اخرت ورځ ایمان: په قیامت باندې، په دې چې خلک به بیا ژوندي کیږي او حساب به ورکوي، او په جنت او دوزخ باندې باور کول. ۶. په تقدیر او قضا ایمان: په دې باور کول چې هر خیر او شر د الله تعالی په علم، اراده او پیدا کولو سره واقع کیږي. کلاسیک سرچینې او د حنفي نظر د امام اعظم ابوحنیفه (رح) کتاب الفقه الاکبر په دې اړه زموږ اصلي دلیل دی. د حنفي مذهب په فقهي سرچینو کې د ایمان ماهیت په لاندې ډول بحث شوی دی: د ایمان ارکان: د حنفي علماوو په وینا، د ایمان اصل "په زړه تصدیق" دی. په ژبه اقرار کول یوه لازمه شرط دی ترڅو یو شخص د مسلمان په توګه ورسره معامله وشي. لکه څنګه چې په الهدايه د مرغیناني او رد المحتار (د در المختار شرح) د ابن عابدین په اثارو کې ذکر شوي، د ژبې د بندوالي په څیر د عذر پرته، د چا لخوا چې په خپله ژبه خپل ایمان بیانول د دنیوي احکامو د پلي کیدو لپاره شرط دی. د عمل او ایمان اړیکه: د حنفي مذهب په وینا، عمل د ایمان یوه برخه (رکن) نه دی. له همدې امله، یو مسلمان، حتی که په عبادتونو کې یې کمښت وي، له دین څخه نه وځي، بلکې ګناهګار مؤمن شمیرل کیږي. دا هغه نقطه ده چې د شافعي او مالکي مذهبونو سره توپیر لري. د دوی په وینا، عمل د ایمان بشپړتیا ده او ایمان زیاتیږي او کمیږي. د حنفیانو په نظر بیا د ایمان اصل (تصدیق) نه زیاتیږي او نه کمیږي؛ خو په یقین او قوت کې توپیرونه کیدای شي. د فقهي اختلافاتو لنډه یادونه د ایمان په ارکانو (شپږو شرطونو) کې د اهل سنتو د ټولو مذهبونو (حنفي، شافعي، مالکي، حنبلي) ترمنځ اتفاق دی. اصلي اختلاف د ایمان په تعریف او په دې کې چې ایا عمل د ایمان په شمول دی که نه دی. لکه څنګه چې د شافعي مذهب په ستر امام، امام نووي (رح) په المجموع کې ذکر شوي، شافعیان عمل د ایمان یوه برخه ګڼي؛ له همدې امله د دوی په وینا "ایمان په عبادت زیاتیږي او په ګناه کمیږي." حنفیان بیا ایمان د نه بدلیدونکي تصدیق په توګه ګوري، له همدې امله دوی استدلال کوي چې په اصل کې به یې بدلون ونه راولي. سلام او دعا سره.

Question 28

دا د خوب د تعبیر غوښتنه ده. د اسلامي سرچینو (ابن سیرین، نابلسي او نور) له مخې، په خیر تعبیر کړئ او په یوه بشارت ورکوونکي او خبرداری ورکوونکي ژبه تفسیر کړئ. د خوب لیدونکي لپاره روحاني مشورې ورکړئ. د یقین له ژبې ډډه وکړئ (ووئې چې الله اعلم). خوب لیدونکي دا ولیدل: په خوب کې د خلکو ګڼه ګوڼه لیدل، په خوب کې له خپل ورور سره جنجال کول.

Accepted Answer

بسم الله الرحمن الرحیم. ګران ورور، ستاسو خوب ښه وي. دا خوب چې تاسو لیدلی، د اسلامي علماوو (لکه ابن سیرین او نابلسي) د اصولو او د حنفي مذهب د روزنې له مخې په لاندې ډول تعبیر کولی شو: په خوب کې د خلکو ګڼه ګوڼه لیدل، معمولا د خیر، برکت او په ټولنه کې د درناوي نښه ده. ګڼه ګوڼه کولی شي د خوب لیدونکي د رزق پراخیدو یا د شاوخوا خلکو څخه د روحي ملاتړ ترلاسه کولو ته اشاره وکړي. که څه هم په خوب کې له خپل ورور سره جنجال لیدل په لومړي نظر ناخوښه ښکاري، خو د خوب په علم کې، په خوب کې جنجال معمولا په حقیقي ژوند کې د پیوستون، مینې او د اړیکو د پیاوړتیا په توګه تعبیر کیږي. دا ستاسو له ورور سره شخړه، په حقیقت کې، ستاسو د هغه څخه د ګټې اخیستنې، ستاسو په ستونزه کې د هغه د مرستې یا په یوه مسله کې د موافقې ته رسیدو ته اشاره کوي. په بل عبارت، دا خوب یو بشارت ورکوونکی ماهیت لري چې ستاسو ترمنځ اړیکه به لا پیاوړې شي. روحاني مشورې: 1. د خپلوانو سره اړیکې وساتئ: حضرت محمد (ص) فرمایلي دي: "چا چې د خپلوانو اړیکې پرې کړي، جنت ته نه ځي" (بخاري). خپلې اړیکې له خپل ورور او نورو کورنۍ غړو سره تل پیاوړې وساتئ او د شته خپګانونو د لرې کولو هڅه وکړئ. 2. صبر وکړئ: د خلکو ګڼه ګوڼه لیدل، کله ناکله د نړۍ د اندیښنو زیاتیدو ته هم اشاره کولی شي. په دې موده کې، په خپلو عبادتونو ټینګ شئ او آرامتیا وساتئ. 3. صدقه وکړئ: د خپل خوب د خیر د زیاتولو او د احتمالي ستونزو د لرې کولو لپاره، د صدقې ورکول، که څه هم لږ وي، ښه دي. په یاد ولرئ چې خوبونه یوازې نښې دي او زموږ د ژوند قطعي تعیین کونکي ندي. هرڅه د الله په اراده ترسره کیږي. الله اعلم (الله ښه پوهیږي).

Question 29

پوښتنه: په سهارنۍ (صبح) لمانځه کې کوم دعاوې لوستل کیږي؟

Accepted Answer

وعليكم السلام ورحمة الله وبركاته، ګران وروره، الله دې ستاسو عبادتونه قبول کړي. د سهار لمونځ د خپل سنت او فرض دواړو سره یو مبارک عبادت دی چې مؤمن ته د ارامۍ سره د ورځې پیل کولو زمینه برابروي. د حنفي فقهې د کتابونو (لکه د مرغیناني «الهدایه» او د ابن عابدین «رد المحتار») له مخې، په سهارنۍ لمانځه کې لوستل کېدونکې دعاوې او د هغو ترتیب په لاندې ډول دی: ۱. د لمانځه په پیل کې: د تکبیر تحریمه وروسته په پټه (کرار) د «سبحانک اللهم» دعا لوستل کیږي. (په حنفي مذهب کې د سبحانک لوستل سنت دي.) ورپسې تعوذ او تسمیه (اعوذ بالله او بسم الله) ویل کیږي او بیا د فاتحې سوره او یو مقدار قرانک کریم (یا لنډ سورت) لوستل کیږي. ۲. په رکوع او سجده کې: په رکوع کې لږترلږه درې ځله «سبحان ربي العظیم» او په سجدو کې هم لږترلږه درې ځله «سبحان ربي الاعلی» ویل کیږي. ۳. له رکوع څخه د پورته کیدو پر مهال (قومه): امام او یوازې لمونځ کوونکی له رکوع څخه د پورته کیدو پر مهال «سمع الله لمن حمده» او کله چې په ولاړه په بشپړ ډول ودرېږي «ربنا لک الحمد» وایي. ۴. د قنوت دعاوو مسله (د مذهبونو ترمنځ اختلاف): د حنفي مذهب له مخې، په فرض لمونو کې (بې له وترو) په دوامداره توګه د قنوت دعا نه لوستل کیږي. یوازې د مسلمانانو د عمومي مصیبت (نازلې) پر مهال امام کولی شي له رکوع وروسته قنوت ووایی. خو د شافعي مذهب له مخې، د سهار لمانځه د فرض په دوهم رکعت کې له رکوع څخه له پورته کیدو وروسته د قنوت دعا لوستل سنت دي. په حنفي مذهب کې په سهار لمانځه کې هره ورځ په منظمه توګه د قنوت لوستل مکروه ګڼل شوي دي. ۵. د لمانځه په پای کې (تحیات): د هر دوو رکعتونو په پای کې او په وروستي ناسته کې «التحیات» لوستل کیږي. په وروستي ناسته کې سربیره پر دې د «اللهم صل علی محمد...» او «ربنا آتنا» او «ربنا اغفر لي» دعاوې لوستل کیږي او بیا سلام ګرځول کیږي. د لمانځه په پای کې د نبوي سنت (صلی الله علیه وسلم) سره سم تسبیحات ویل کیږي؛ ۳۳ ځله سبحان الله، ۳۳ ځله الحمد لله او ۳۳ ځله الله اکبر ویل کیږي او په دعا سره پای ته رسیږي. هیله لرم چې ورځ مو پر فیض او برکت وي. په خپلو دعاوو کې مو موږ هم مه هیروئ.

Question 30

پوښتنه: د ماښام په لمانځه کې کومې دعاګانې لوستل پکار دي؟

Accepted Answer

السلام علیکم ورحمة الله، ګران وروره، په ماښام لمانځه کې د لوستلو وړ دعاګانې د لمانځه د ارکانو او سنتو له مخې توپیر لري. لکه څنګه چې د حنفي مذهب په معتبرو فقهي سرچینو (لکه الهداية او د ابن عابدین ردالمحتار) کې ذکر شوي دي، د ماښام لمانځه ادا کول او په هغه کې لوستل کېدونکې دعاګانې په لاندې ډول دي: ۱. افتتاح تکبیر او سبحان الله: لمانځه ته د درېدو پر مهال تکبیر ویل کیږي او لاسونه چې وتړل شي په پټه «سبحانک اللهم» لوستل کیږي. (په حنفي مذهب کې د سبحان الله سره د «و جل ثناؤک» زیاتول سنت دي). ۲. فاتحه او زم سوره: د فرض لمانځه په لومړیو دوو رکعتونو کې له فاتحې وروسته یوه زم سوره یا د زم سوري په حکم کې آیتونه لوستل کیږي. د ماښام د لمانځه د فرض په لومړیو دوو رکعتونو کې په لوړ آواز (جهراً) او په دریم رکعت کې په پټه (خافیت) قرائت کیږي. په دریم رکعت کې یوازې د فاتحې سوره لوستل کیږي؛ د حنفي مذهب له مخې د فرض لمانځه په وروستیو رکعتونو کې له فاتحې وروسته زم سوره نه لوستل کیږي. ۳. د رکوع او سجدې تسبيحات: په رکوع کې لږترلږه درې ځله «سبحان ربی العظیم» او په سجدو کې هم لږترلږه درې ځله «سبحان ربی الاعلی» ویل کیږي. ۴. التحیات: د دوو رکعتونو په پای کې (لومړۍ ناسته کې) او د لمانځه په پای کې (وروستۍ ناسته کې) کله چې کښېنئ «التحیات» لوستل کیږي. په وروستۍ ناسته کې د تحیات نه وروسته د «اللهم صل» او «اللهم بارک» دعاګانې او همدارنګه د «ربنا آتنا» او «ربنا اغفرلی» دعاګانې لوستل د حنفي مذهب له مخې سنت دي. ۵. له لمانځه وروسته (تسبيحات او دعا): د لمانځه له سلام وروسته درې ځله «استغفرالله العظیم و اتوب الیه» ویل کیږي او دا دعا لوستل کیږي: «اللهم أنت السلام ومنک السلام، تبارکت یا ذا الجلال والإرام». بیا ۳۳ ځله سبحان الله، ۳۳ ځله الحمدلله او ۳۳ ځله الله اکبر ویل کیږي، او لاسونه په دعا پورته کیږي. د اختلاف مسأله: د شافعي مذهب له مخې، په وروستۍ ناسته کې د صلي او بارک دعاګانې لوستل فرض دي، په داسې حال کې چې په حنفي مذهب کې سنت دي. همدارنګه په شافعي مذهب کې قنوت دعا یوازې په سهار لمانځه کې لوستل کیږي، خو په حنفي مذهب کې (د ابو حنیفه او امام ابو یوسف په نزد) د وتر لمانځه پرته بل ځای قنوت نه لوستل کیږي. الله تعالی دې ستاسو عبادتونه قبول کړي. په سلام او دعا.