Question 1

Gerek faîza bankayên dewletê yên fermî haram e?

Accepted Answer

Birayê ezîz, Ez dixwazim wekî Misilmanekî ku mezheba Hanefî dişopîne, bersiva pirsa we ya li ser faîza ku bankayên dewletê yên fermî sepandin, li gorî Qur'anê û Sunnetê bidim. Di Îslamê de faîz (riba) bi awayekî qedexe hatiye qedexekirin. Di gelek ayetên Qur'ana Pîroz de emr hatiye kirin ku ji faîzê dûr bimînin. Mînak, di ayetê 275an ê Sureya Beqere de wiha tê gotin: "Xwedê kirîn û firotin helal kiriye, lê faîz haram kiriye." Pêxemberê me (sallallahu aleyhi ve sellem) di hedîsên xwe de ewên ku faîz distînin, didin, dinivîsin û şahidî dikin, lanet kiriye. Ev hukmê giştî ji bo faîzên ku bankayên dewletê sepandin jî derbasdar e. Di mezheba Hanefî de li ser haramîtiya faîzê tu îxtilaf tuneye. Her çiqas karûbarên bankayên dewletê wekî çalakiyekî bazirganî xuya bike jî, ji ber ku di bingehê xwe de dahata faîzê bi dest dixin, ev rewş nayê qebûlkirin. Ji ber vê yekê, standina pere bi faîz ji bankayên dewletê yên fermî an jî dayîna pere bi faîz, li gorî mezheba Hanefî haram e. Tête pêşniyar kirin ku kesên ku di van karûbaran de cih digirin, heta ku ji dest tê, berê xwe bidin riyên helal. Di gavên ku ji bo bidestxistina razîbûna Xwedê diavêjin de, ez ji we re serkeftinê dixwazim.

Question 2

Gunehên ku Pêxemberê me (sallallahu aleyhi ve sellem) wan lanet kirine çi ne?

Accepted Answer

Bismillahirrahmanirrahim. Gunehên ku Pêxemberê me (sallallahu aleyhi ve sellem) wan lanet kirine, ew sûcên mezin in ku meriv ji rehma Xwedê dûr dixin. Van kiryaran hem aramîya ferdî û hem jî ya civakî xera dikin. Li gorî mezheba Hanefî jî ev guneh heram in û divê ji wan dûr bikevin. Hin gunehên ku di Qur'ana Pîroz û Sunetê de hatine lanet kirin ev in: Şirk anîna Allah re: Îbadeta ji yekî din re an jî hevpar danîna wî, gunehê herî mezin e. (Sûreya Nehl, Ayet 105) Zor û zehmetî dan dê û bav û li dijî wan derketin: Wan aciz kirin, biçûk dîtin, serîhildan ji gunehên mezin e. (Sûreya Îsra, Ayet 23) Bêheq kuştina mirovekî: Jiyanek jidestdan, li cem Xwedê yek ji tawana herî mezin e. (Sûreya Maîde, Ayet 32) Xwarin û dayîna faîzê: Danûstandinên faîzî, hem li dinya û hem jî li axretê zirarên mezin dibînin. (Sûreya Beqere, Ayet 275) Zîna kirin: Ev gunehê mezin yê li hember namûs û iffetê, avahiya exlaqî ya civakê xera dike. Dizî kirin: Malê kesekî din bê destûr standin, binpêkirina mafê bendeyan e. Şahidîya derewîn kirin: Rastiyê tewandin û kesên din bêheq tawanbar kirin webalekî mezin e. Zilm li mirov kirin û mafên wan xwarin: Kiryarên ne dadmend û desteserkirina mafên kesên din hatine lanet kirin. Sözên xerab gotin û dedikoyî belav kirin: Gotinên ku dê aramiya di navbera mirovan de xera bike û wan aciz bike heram e. Bi tinazî kirin û biçûk dîtin: Divê ji kiryarên ku dê di nav mislimanan de nefret û kîn derxînin dûr bikevin. Di pîvan û giraniyê de xapandin: Li dijî prensîba rastîyê di bazirganiyê de tevgerîn hatîye lanet kirin. (Sûreya Mutaffifîn, Ayet 1-3) Li ser namûsa kesên din axaftin: Derew li jinên iffetdar kirin gunehekî pir mezin e. (Sûreya Nûr, Ayet 23) Ev guneh, hêrsa Xwedê tije dikin û kirinên ku Pêxemberê me (sallallahu aleyhi ve sellem) wan lanet kirine ne. Misliman divê ji van kiryaran dûr bikeve, tobe bike û ji Xwedê efû bixwaze. Xwedê Teala hemûyan ji van gunehan biparêze.

Question 3

Di mirov de, ji kîjan temenî de dest bi nivîsandina gunehan tê kirin?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, Nivîsandina gunehan di mirovan de, li gorî mezheba Hanefî û li gorî têgihiştina giştî ya Îslamê, bi temenê balixbûnê re tê. Ev temen bi gelemperî ji bo mêran dora 15 salî û ji bo jinan jî dora 15 salî an jî destpêkirina heyza wan tê destnîşankirin. Bingehê vê rewşê ev prensîpa ye ku di Qur'ana Pîroz û Sunetên Pêxember de cih girtiye: "Her kes bi tiştê ku qezenc kiriye ve girêdayî ye." (Sûreya Muzzemmil, Ayet 8) Ev ayet diyar dike ku mirov berpirsiyarê kirinên xwe ye. Zarokên ku balix nebûne, tê qebûlkirin ku hîna negihîştine vê berpirsiyariyê. Di hedîseke Pêxemberê me (s.a.s.) de jî wiha hatiye gotin: "Qelem ji sê kesan hatiye rakirin: Ji yê ku heta şiyar bibe radize, ji yê dîn heta ku hişê xwe bê, û ji zarok heta ku bigihîje temenê balixbûnê." (Tirmizî, Cenaz, 20; Ebu Dawud, Hudud, 22) Ev hedîs bi zelalî diyar dike ku balixbûn ji bo nivîsandina guneh û xelatan xalekî girîng e. Ji ber vê yekê, mirov ji bo xeletî an gunehên ku berî balixbûnê û berî gihîştina temenê berpirsiyariyê kirine, ne berpirsiyar e. Lê belê, ji bo kirinên ku piştî balixbûnê kirine, hem ji aliyê xelat û hem jî ji aliyê gunehan ve berpirsiyar dibe. Bi Xwedê re bimînin.

Question 4

Gunehên mezin, heft gunehên mezin çi ne?

Accepted Answer

Bê guman, li gorî mezheba Hanefî, li gorî ronahiya Qur'anê û Sunnetê, ez ê agahdariya gunehên mezin (kebair) bidim we. Gunehên mezin ew guneh in ku Xwedê bi awayekî teqez qedexe kiriye û ji bo kirina wan sozê cezekî giran hatiye dayîn. Ev kirinên ku encamên wan ji gunehên biçûk mezintir in, ji yên piçûk cuda ne. Her çend di derbarê hejmara gunehên mezin de di nav aliman de nêrînên cuda hebin jî, heft gunehên mezin ên navdar û bi gelemperî qebûlkirî ev in: 1. Hevpar danîna Xwedê (Şirk): Hevpar danîna Xwedê, gunehê herî mezin e û gunehê tenê yê ku nayê efûkirin e. Di Qur'ana Pîroz de wiha tê gotin: "Bê guman Xwedê yê ku ji wî re hevpar bên danîn efû nake. Lê belê gunehên ji xeynî vê yekê, ji bo kîjan bixwaze efû dike." (Sûreya Nîsayê, 48) 2. Kuştina mirovan: Kuştina mirovekî bêheq, yek ji gunehên herî mezin e di Îslamê de. Di Qur'ana Pîroz de hişyariyên tund li ser vê mijarê hene. 3. Sihir (Bêrîkirin) kirin: Sihir hem ji bo yê ku dike û hem jî ji bo yê ku dike, wekî gunehekî mezin tê qebûlkirin. 4. Namaz nehanîn: Namaz yek ji stûnên bingehîn ên Îslamê ye. Terikandina namazê bêyî hincet, yek ji gunehên mezin e. 5. Zîna kirin: Zîna, ku têkiliyek neqanûnî ye, yek ji gunehên mezin e ku zirarên giran dide hem kesan û hem jî civakê. 6. Dizî kirin: Bi awayekî neheq destxistin ser malê kesekî din, yek ji gunehên mezin e ku di Îslamê de haram hatiye kirin. 7. Şahidtiya derewîn kirin: Danîna şahidtiyek ku li dijî rastiyê ye, kiryarek e ku edaletê têk dibe û wekî gunehekî mezin tê hesibandin. Evên ku hatine rêz kirin, tenê beşek ji gunehên mezin in. Di Qur'anê û Sunnetê de gelek gunehên mezin hatine behs kirin. Ya girîng ew e ku ji van gunehan dûr bikevin û hewl bidin ku razîbûna Xwedê bi dest bixin. Ji Xwedê Teala daxwaz dikim ku em hemû ji gunehên mezin biparêze.

Question 5

Gerek bi karê haram re mijûl dibe, gelo kirîn û firotina bi wî kesî re destûrdar e?

Accepted Answer

Wa aleykumusselam û rehmetullahi û berekatuh. Mijara kirîn û firotina bi kesekî ku qezenca xwe bi riya haram bi dest dixe, bi ser de girêdayî çavkaniya qezenca haram û cureya bazirganiyê ye. Li gorî mezheba Hanefî, kirîn û firotina malekî ku haramtiya wî hatiye teqez kirin, destûrdar nîne. Lê belê, eger çavkaniya malê ku kesek bi riya haram bi dest xistiye gumanbar be an jî haram û helal tevlihev bûne, rewş dikare cûda bibe. Eger kesek pere bi riya haram bi dest bixe lê bi vê pereyî malekî helal dikire û difiroşe, heya ku ev mal bixwe haram nebe, di kirîn û firotina wî de dibe ku ti pirsgirêk tunebin. Lê ev rewş nayê wê wateyê ku kesek qezenca xwe ya haram rewa bike. Di Qur'ana Pîroz de wiha tê gotin: "Ey bawermendan! Malên xwe di navbera xwe de bi riyên batil (haram) nexwin. Lê belê, heke bi bazirganiyekî ku li ser lihevkirina hevbeş be, ji bilî vê ye." (Sûreya Nîsa, Ayet 29) Ev ayet her cure qezenca neheq qedexe dike û dibêje ku bazirganiya rewa bi lihevkirina hevbeş be. Pêxemberê me yê birûmet (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) jî di derbarê dûrketina ji qezenca haram de gelek hedîsên pîroz gotine. Mînakî, "Kîjan kesekî malekî haram bi dest bixe, heta ku sedeqe jî bide, nayê qebûl kirin û ya ji wî mayî jî ji bo wî dojehî ye." (Îbnî Mace, Ticarat, 4) ev hedîs hişyariyek girîng e li ser rewşa malê haram û ya ji wî bi destketî. Ji ber vê yekê, dema ku bi kesekî ku bi riya haram kar dike re bazirganiyê dikin, divê mirov baldar be. Heke mijara bazirganiyê haram be (mînakî firotina vexwarinên alkolî) an jî beşa mezin a qezenca kesekî haram be û ev rewş bikeve bazirganiya wî, ji wî kesî mal kirîn an jî firotina mal ji wî re li gorî mezheba Hanefî dibe ku destûrdar nebe. Lê belê, heger qezenca kesekî gumanbar be jî, heke ew malekî helal ji we re bifiroşe û hûn jî ji haramtiya vê malê ne ewle bin, girîng e ku mirov bi baldarî lêkolîn bike û gumanan ji holê rake. Bi kurtasî, ji kesekî ku qezenca haram bi dest dixe, kirîna malekî ku çavkaniya qezenca wî haram e, bi teqezî destûrdar nîne. Heger çavkaniya qezenca wî gumanbar be, divê hûn ji helalîya malê ku hûn dikirin ewle bibin. Ya herî qenc ew e ku mirov ji kesên ku qezenca wan gumanbar e dûr bikeve. Allah'u Teala hemû me di mijara helal û haram de ronî bike.

Question 6

هه‌ڵی پێغەمبەرانەوە بەرھەمھێنانی دەستەواژەی نەوەیی وەکەی پێغەمبەران و ڕێکخستنی پێغەمبەران بەڵێنە؟

Accepted Answer

بەڵێ، بۆ بەڵگەدەرکردنی پێغەمبەرانەوە بەرھەمھێنانی دەستەواژەی نەوەیی وەکەی پێغەمبەران و ڕێکخستنی پێغەمبەران بەڵێنە، لە ڕێگەی پێغەمبەرەکانیانەوە بەڵگەدەرکردن.

Question 7

گرنگی نیازی له ئیسلامدا چییه؟

Accepted Answer

له ئیسلامدا، نیهت ڕۆحی هه ر عیباده ت و کرده وه یه، و سه رچاوه ی پاداش و قبوڵکردنه.

Question 8

Gava tiştekî neçaverêkirî diqewime çima em dibêjin Subhanallah?

Accepted Answer

Birayê min ê biqîmet, Gava ku em rastî rewşeke neçaverêkirî tên, gotina me ya "Subhanallah" tê wateya ku mirov Xwedayê Teala ji her cûre kêmasiyan bêpar bihêle û îqrar bike ku hêza Wî ya bêdawî heye. Di mezheba Hənefî û çanda giştî ya Îslamî de sedemên bingehîn ên bikaranîna vê zikrê di demên şaşwaziyê de ev in: 1. Îfadekirina Heyret û Matmayînê: Mûmin gava rastî bûyereke neçaverêkirî tê, tîne bîra xwe ku ev bûyer bi teqdîra Xwedê pêk hatiye. Bi gotina "Xwedê çiqasî mezin e, Ew ji her cûre kêmasiyan dûr e" heyreta xwe li hember hunera afirandinê û hêza Wî tîne ziman. 2. Girêdayîbûna bi Sunnetê re: Pêxemberê me yê delal (sallallahu aleyhi we sellem) di rewşên ku ew şaş mima an heyret kiribû de bi gotina "Subhanallah" bertek nîşan daye. Carekê gava ku bi Hz. Ebû Hureyre re hatibû gel hev, ji ber ku ew bi cûnubî bû û fedî dikir, Efendiyê me (sallallahu aleyhi we sellem) bi heyret gotibû: "Subhanallah! Mûmin qet qirêj (necis) nabe" (Buxarî, Gûsil 23; Muslim, Heyz 115). 3. Bîrveanîna Xwedê: Di Qurana Pîroz de tê gotin: "Her tiştê ku li ezmanan û li erdê heye, Xwedê tesbîh dike" (Sûreya Haşir, 1). Gotina vê tesbîhê li hember rewşeke neçaverêkirî, nîşanek e ku bendeyî dizane ku di her kêliyê de di bin çavdêriya Xwedê de ye. Bi kurtahî; li hember bûyerekê gotina "Subhanallah", hem îfadeyeke şaşwaziyê ye û hem jî wesîleyek e ku ew kêlî veguhere zikr û îbadetê. Bila Xwedê me her dem bike ji wan bendeyên ku Ewî zikr dikin.

Question 9

Gelo Xwedê yê ku bixwaze dibexşîne yan yê ku heq dike?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, li gorî baweriya Îslamê û bi taybetî rêbaza Henefî-Matûrîdî, bersiva vê pirsê di wê xala ku îradeya mutleq a Xwedê bi hîkmeta wî ya bêdawî re digihîje hev de ye. Xwedayê Teala xwediyê serweriya mutleq e û desthilata wî heye ku her kî bixwaze bibexşîne. Di Qurana Pîroz de ev rastî wiha tê îfadekirin: 'Çi di asîmanan û çi li ser rûyê erdê heye, hemû ya Xwedê ye. Ew yê ku bixwaze dibexşîne, yê ku bixwaze ceza dike. Xwedê gelek bexşîner û dilovan e.' (Al-î Îmran, 129). Lê 'xwestina' Xwedê ne hilbijartineke tesadufî ye, belkî li ser hîkmeta wî ya bêdawî (her tiştî li cihê xwe kirin) bingeh digire. Xwedê tobe û poşmaniya dilsoz a bendeyê xwe û kirinên wî yên qenc dike wesîleya bexşandina xwe. Yanî bende bi tobe û baweriyê daxwaza bexşandinê dike, Xwedê jî bi kerema xwe re dixwaze wî bibexşîne. Pêxemberê me (s.a.w) di hedîsekê de wiha ferman kiriye: 'Tu kes bi kirinên xwe (bi serê xwe heq bike) nikare bikeve bihuştê. Pirsîn: 'Tu jî, ey Resûlê Xwedê?' Fermo: 'Erê, heta ku Xwedê min bi rehma xwe dorpêç neke, ez jî nikarim bikevim.' (Muslim, Munafiqîn, 71). Bi kurtasî; tu kes nikare bi gotina 'min ev heq kir' li ser Xwedê îdiaya mafekî bike. Bexşandin kerem û îradeya Xwedê ye. Lê Xwedê bi mizgîniya ku ew kesên bi dilsozî tobe dikin û li fermanên wî guhdarî dikin dê bibexşîne, rêya gihîştina vê îradeyê nîşanî me daye. Xwedê me bike ji wan bendeyên ku bi rehma xwe dorpêç kirine.

Question 10

Fezîleta tesbîhatên piştî nimêjê

Accepted Answer

Selamun Aleykum birayê min ê hêja, Tesbîhatên ku piştî nimêjan tên kirin, sunneteke gelek biqîmet e ku hewaya manewî ya îbadetê temam dike û şukra bendeyê ya li hemberî Xwedê tîne ziman. Li gorî mezhebê Henefî, ev zikrên ku piştî nimêja ferz (eger hebe, piştî ku sunneta dawî hat kirin) tên kirin, wekî sunneta muekked têne qebûlkirin. Em dikarin fezîleta tesbîhatên piştî nimêjê bi vî awayî kurt bikin: 1. Efûkirina gunehan: Pêxemberê me (s.a.w.) wiha ferman kiriye: «Kî piştî her nimêjê 33 caran Xwedê tesbîh bike (Subhanallah), 33 caran hemdê Xwedê bike (Elhamdulillah) û 33 caran tekbîr bîne (Allahu Ekber), tevahiya wan dibe 99. Di ya sedemîn de jî bibêje 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr', gunehên wî heke bi qasî kefê deryayê bin jî tên efûkirin.» (Muslim, Mesacîd, 146). 2. Bilindbûna dereca manewî: Tesbîhat dil ji mijûliyên dinyayî paqij dike û bendeyê nêzîkî Xwedê dike. Wekî ku di Quranê de tê ferman kirin: «Hişyar bin ku dil tenê bi bîranîna Xwedê aram dibin.» (Sûreya Ra'd, 28). 3. Telafîkirina kêmasiyan: Dibe wesîleya telafîkirina xefletên biçûk û kêmasiyên ku di dema nimêjê de çêdibin. 4. Xezîneya bihuştê: Ev zikr ji bo bawermend di axretê de xêreke mezin û xezîneya bihuştê ne. Pêxemberê me, li ser xemgîniya muhacirên feqîr ên ku digotin «Dewlemendan dereceyên bilind û nîmetên ebedî birin», ev tesbîhat ji wan re pêşniyar kir û mizgîn da ku bi vê yekê kesên din nikarin bigihîjin wan (Buharî, Ezan, 155). Bi kurtasî; tesbîhatên piştî nimêjê, deriyê bidestxistina xêrên mezin bi hewldaneke kêm û paqijbûna manewî ye. Xwedê îbadetên we qebûl bike.

Question 11

Xwediyên dewlemend ên misilman dereceyên bilind ên cennetê bi dest xistine?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, ev pirs ku te kirî, di serdema pêxembertiyê de bixwe ji aliyê hevalên feqîr ve ji Pêxemberê me (s.a.s.) hatiye pirsîn. Em dikarin vê mijarê di çarçoveya Quranê û Sunnetê de bi vî awayî rave bikin: Dereceyên bilind ên cennetê ne tenê bi dewlemendiyê an jî tenê bi feqîriyê ve girêdayî ne. Pîvana sereke ya dereceyên teqwa, îxlas û girtina riza ya Xwedê ye. Rojekê hevalên feqîr hatin ba Pêxember (s.a.s.) û xemgîniya xwe anîn ziman û gotin: "Ey Resûlê Xwedê! Birayên me yên dewlemend dereceyên bilind û nimetên herheyî bi dest xistin. Çimkî em nimêj dikin ew jî dikin, em orc digirin ew jî digirin. Lê ew sedeqe didin, em nikarin bidin; ew koleyan azad dikin, em nikarin azad bikin." Pêxember (s.a.s.) zikirên (tesbîhatên) ku dikarin bi îbadetên madî yên dewlemendan re pêşbaziyê bikin, hînî wan kir (Muslim, Mesacid, 142). Her wekî alimên mezheba Hanefî jî tekez kirine, di Îslamê de pêşengî bi hindikî an jî pirbûna malê nayê pîvan, lê bi awayê ku ew mal hatî qezenckirin û li ku derê hatiye xerckirin, tê pîvan. 1. Feqîrê ku sebir dike û Dewlemendê ku şikir dike: Alimên Îslamê diyar kirine ku nirxa "feqîrê ku sebir dike" û "dewlemendê ku şikir dike" li cem Xwedê bilind e. Mislimanek dewlemend dikare bi xerckirina malê xwe di riya Xwedê de (infak kirin) bigihîje dereceyên herî bilind. Mislimanek feqîr jî dikare bi sebirandina li ser rewşa xwe û berdewamkirina îbadetên xwe bigihîje heman derezcan. 2. Zehmetiya Hesabê: Pêxemberê me (s.a.s.) mizgîn da ku "feqîr dê 500 sal berî dewlemendan bikevin cennetê" (Tirmizî, Zühd, 37). Ev ji ber vê yekê ye ku hesabê malê dewlemendan dem digire. Lê piştî ku hesab dan, dereceyên dewlemendên ku malê xwe di riya xêrê de xerc dikin, dikare pir bilind be. 3. Pîvana Sereke Teqwawî ye: Di Quranê de Xwedê Teala dibêje: "Bi rastî, li cem Xwedê herî bilindê we ew kes e ku herî zêde ji wî ditirse (herî teqwawî ye)" (Sûreta Hucurat, 13). Bi kurtasî; Mislimanên dewlemend ne tenê ji ber ku dewlemend in, lê heke malê xwe di riya Xwedê de xerç bikin û şikir bikin, ew digihîjin dereceyên bilind. Mislimanên feqîr jî bi sebir û îbadetên xwe dibin hevparê van derezcan. Cennet cîhek e ku li wir bextewariya dewlemendan û sebir û samîmiyeta kesên ku derfetên wan kêm in, tê xelat kirin.

Question 12

Eger di nav malbatê de neheqî hebe, divê em çi bikin?

Accepted Answer

Birayê min ê ezîz, em ê hewl bidin ku bi nermî bersiva pirsa we li ser awayê tevbigerin di rûyê neheqiyên ku di malbatê de rû didin, bidin. Dînê Îslamê girîngiyeke mezin dide bihêzbûna girêdanên malbatê, ku li ser bingeha evîn, rêz û edaletê ava bûne. Di Qur'ana Pîroz û Sûnnetê de gelek şîret û hukm di vê derbarê de hene. Berî her tiştî, dema ku neheqiyek di malbatê de çêdibe, divê mirov bi sebir be û hewl bide ku rewşê fêm bike. Wisa tê gotin: "Ey bawermendan! Bi sebir û nimêjê alîkarî bixwazin. Bêguman Xwedê bi sebrkaran re ye." (Sûreya Beqere, Ayet 153) Kesê ku neheqî lê hatiye kirin, divê pêşî bi awayekî ku mafdariya xwe nîşan bide û bêyî ku birîndar bike, aliyê din hişyar bike. Armanc, rastkirina rewşê û damezrandina edaletê ye. Pêxemberê me Hz. Muhemmed (s.a.w.) wisa gotiye: "Li birayê xwe yê dînî bibe alîkar, çi zalim be çi jî mezlûm." Ashab pirsîn: "Ey Resûlê Xwedê! Mezlûm bibin alîkar, em ê çawa alîkariya zalim bikin?" Pêxember (s.a.w.) wisa got: "Hûn ê wî ji zulmê bigirin. Ev jî alîkariya wî ye." (Buxarî, Mezalim, 4) Ev hedîsa pîroz di pêşîgirtina neheqiyên di malbatê de de rê nîşanî me dide. Heger endamekî malbatê neheqî bike, hewl bidin ku wî ji vê kirina xwe bidin ber, ev ji bo wî qenciya herî mezin e. Heger bi axaftinê an jî bi hişyariyan rewş neyê rastkirin, di çarçoveya prensîbên giştî yên mezheba Henefî de, daxwaza ji mezinên malbatê an jî ji kesekî ku hûn pê bawer dikin û xwedî hikmet e ku bibin hakem, dikare bibe çareseriyek. Ev hewldanek e ji bo çareserkirina pirsgirêkê bi rêya navbeynkariyê. Divê neyê ji bîr kirin ku malbat, yekîneya herî biçûk a ku civakê pêk tîne ye. Aştî û edaleta vê yekîneyê, hem ji bo dunyaya me hem jî ji bo axirata me girîngiyeke mezin e. Xwedê Teala emr dike ku endamên malbatê li hember hevdu edîl bin. Di hewldana we ya di vê mijarê de Xwedê alîkariya we bike.

Question 13

Di roja qiyametê de Xwedayê me wê çawa ji bendeyên xwe hesab bipirse?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, Silav û rehmet û bereketên Xwedê li ser te be. Roja hesabdariyê, roja pîroz e ku edalet bi temamî lê bicih tê û tu zilm û neheqî li kesî nayê kirin. Li gorî usûla mezheba Henefî û aqîdeya Ehlê Sunnetê, Xwedayê Teala dema ku ji bendeyên xwe hesab dipirse, wê hem bi kerema xwe wan di nava rehma xwe de bihêle û hem jî bi edaleta rastîn bi wan re muamele bike. Mahiyet û qonaxên hesabdariyê di roja qiyametê de bi kurtasî wiha ne: 1. Teslîmkirina Pirtûkên Emelê: Pirtûkên ku kirinên baş û xerab ên bendeyan di dinyayê de tê de hatine tomar kirin, ji aliyê rastê an jî çepê yê wan re têne dayîn. Di Sûreya Îsra, ayetên 13 û 14an de Xwedê Teala wiha dibêje: "Û me ji bo her mirovekî, kirina wî bi stûyê wî ve girê daye. Û di roja qiyametê de, emê ji bo wî pirtûkekî derbixin ku ew vekirî ye. (Û jê re bêjin:) "Pirtûka xwe bixwîne! Îro tu bi xwe bes î ji bo hesabgirtina xwe." 2. Mizana (Tazî): Ji bo ku kirinên bên tetîlkirin, dadgehên edaletê tên danîn. Kîjan kirinên wî giran bibin, ewê bi rizgariyeke ebedî bigihîje. Di Sûreya Eraf, ayetên 8 û 9an de wiha tê gotin: "Û di wê rojê de, mizana (tetîlkirin) rast e. Kîjan kesên ku mîzanên wan giran bibin, ew kesên ku bi ser ketine. Û kîjan kesên ku mîzanên wan sivik bibin, ew kesên ku bi neheqîkirina ayetên me bi israr, xwe xistine ziyanan." 3. Lêpirsîn û Hesabdayîn: Di hedîsên şerîf de ku çavkaniyên sereke yên mezheba Henefî ne, Hz. Pêxember (silavên Xwedê lê bin) hesabkirin wê çawa be wiha ragihandiye: "Tu bendeyekî di roja qiyametê de, bêyî ku ji ku derê temenê xwe bi kar aniye, bi ilmê xwe çi kiriye, ji ku derê mal comerdî kiriye û li ku derê xerc kiriye û bedena xwe li ku derê westiyaye, heta ku ji van neyê pirsîn, gavek jî nikare bimeşe." (Tirmizî, Qiyamet, 1). Ji bo bawermendan ev hesabdayîn, wê wekî hevdîtineke dilovanî be, ku Xwedê bi bendeyên xwe re bi tenê bimîne, gunehên wan îtiraf bike û wan bibaxşîne. Lê ji bo înkarvan û zordaran wê lêpirsîneke dadwer û dijwar be. Tenê Xwedayê ku Xwedayê hemû aleman e, dizane. Ew ji bendeyên xwe re pir dilovan û adil e. Xwedê hesabê me hêsan bike.

Question 14

Guhdarkirina muzîka heavy metal an rock caîz e?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, di ola Îslamê û mezhebê Henefî yê ku tu lê yî de, helal an heram bûna tiştekî bi naverok, wate û bandora wê ya li ser ruh û kiryarên mirov ve girêdayî ye. Di mijara muzîkê de jî rêgeza bingehîn ev e. Hukmê guhdarkirina muzîka heavy metal an rock li gorî van pîvanan tê nirxandin: 1. Naveroka gotinan: Ger di gotinên muzîkê de şîrk (şirîk danîna ji bo Xwedê), serhildana li dijî dîn an Afirîner, kufr, bêexlaqî, tundûtûjî, teşwîqkirina alkol an madeyên hişbir hebe, guhdarkirina vê muzîkê caîz nîne. 2. Bandora li ser mirov: Ger muzîka ku tê guhdarkirin mirov ji îbadetên wek nimêjê dûr bixe, dil tarî bike, hêrs û tundûtûjiyê derxe holê an ruh ji bîranîna Xwedê dûr bixe, dikeve çarçoveya heram. 3. Sembol û babet: Sembolên şeytanî (satanîst), bêhêvîtî û babetên baweriyên pûç ên ku di hin cureyên muzîka heavy metal û rock de hene, bi edeb û esasên baweriya Îslamê re naguncin. Çavkanî: Di Qurana Pîroz de, di ayeta 6-an a Sûreya Luqman de wiha tê ferman kirin: 'Ji mirovan hinek hene ku gotinên vala (lehw el-hedîs) dikirin da ku bê zanîn mirovan ji rêya Xwedê dûr bixin û wê rêyê bikin mijara lîstik û kêfê...' Piraniya mufesîran û alimên Henefî her cure gotinên xirab û muzîka ku mirov ji Xwedê û berpirsyariyên wî dûr dixe, di çarçoveya vê ayetê de nirxandine.

Question 15

Xwedê çima têkiliya homoseksuelî qedexe kiriye?

Accepted Answer

Birayê ezîz, silav û rehma Xwedê li ser te be. Ev pirsîna te ji bo fêmkirina girîngiya ku Îslam ji xwezaya mirov (fıtrat) û aramiya civakê re daye, hêja ye. Em dikarin hikmetên bingehîn ên vê qedexeyê li gorî mezheba Henefî û hiqûqa giştî ya Îslamê wiha kurte bikin: 1. Parastina Fıtratê û Armanca Afirandinê Xwedê mirov wekî mêr û jin afirandiye ku hev temam bikin. Di Qur'ana Pîroz de hatiye gotin ku hevjîn ji bo hev bûne çavkaniya aramî û hezkirinê. Têkiliya homoseksuelî ji ber ku li dijî vê pergala xwezayî (fıtrat) ya mirov tê dîtin, qedexe kiriye. 2. Dawîanîna Neslê û Saziya Malbatê Yek ji armancên bingehîn ên hiqûqa Îslamê "parastina neslê" (hıfzu’n-nesl) ye. Dawîanîna saxlem a nesla mirov bi tenê bi riya saziyeke malbatê ya rewa ku ji mêr û jin pêk tê, mimkûn e. Têkiliyên homoseksuelî ji bo zayînê û parastina saziya malbatê ne sûdmend in, ji ber vê yekê qedexe kirine. 3. Paqijiya Exlaqî û Manevî Îslam dixwaze ku şehwet tenê di çarçoveya dîsîplîn û rewatî (nikah) de were jiyîn. Di Qur'anê de, bi nimûneya gelê Lût, ev kirin wekî "derketina ji sînoran" û "bêşermî" hatiye binavkirin. Çavkanî (Ayet û Hedîs): Ayet: "Dema ku Lût ji komalê xwe re got: 'Gelo di nav we de kesek heye ku berî we di cîhanê de ev kirineya bêşermî nekiriye? Hûn ji jinan re bihêlin û bi şehwet berê xwe didin mêran? Belê, hûn komalekî sînorçûyî ne.'" (Sûreya E'raf, 80-81) Hedîs: Resûlê Xwedê (s.a.w.) li ser kesên ku van kirinan dikin hişyariyên giran daye û ferman daye ku ji kirinên li dijî fıtratê dûr bisekinin. (Tirmizî, Hudud, 24) Nêrîna Mezheba Henefî: Li gorî Îmam Ebu Henîfe û şagirtên wî, ev kirin gunehekî mezin e û binpêkirina sînorên Xwedê ye. Feqîhên Henefî tekez dikin ku ev kirin zirarê dide avahiya exlaqî ya civakê û li dijî hikmeta afirandinê ye. Bi kurtasî; ev qedexe li ser bingeha hikmeteke îlahî ye ku ji bo parastina rûmeta mirov, avahiya wî ya biyolojîk, pêşeroja nesla wî û paqijiya wî ya manewî ye. Xwedê bi her emrê xwe ji bo bendeyê xwe ya herî baş dixwaze.

Question 16

Ûteka, yanî nimêja azadbûyan di hadîsan de derbas dibe?

Accepted Answer

Rewşenbîrê min ê hêja, "Nimêja Ûteka" (Nimêja Azadbûyan) a ku te pirsî, di çavkaniyên me yên sereke yên hadîsan de (wek Kûtûb-i Sitte) ku ji Pêxemberê me (sallallahu alejhi ve sellem) bi senedekî sahîh hatibe vegotin, tune ye. zpiraniya alimên hadîsan îfade kirine ku ew rîwayetên derbarê awayê kirin û fezîleta vê nimêjê de digerin, "mevzu" (çêkirî) ango bêbingeh in. Di huqûqa îslamî û mezhebe Henefî de ku tu pê re girêdayî yî, ji bo ku ibadetek bi navekî taybet û şeklekî ve wekî "sunnet" an jî "ibadeteğe fezîletdar" were qebûlkirin, divê bê guman li ser delîlekî sahîh rûniştî be. Li şûna van cureyên sepanan ku tu bingehê wan nîne û di dîn de pişt re derketine (bid'at); xwendina nimêjên nafile yên ku cihê wan di Qur'an û Sunnetê de sabit e, wekî tehûd, çêşt (duha) an jî ewwabîn, ji bo te gelekî bêtir xêr û sewab e. Rebbê me, bila me ji sunneta sahîh a Pêxemberê xwe (sallallahu alejhi ve sellem) bêpar nehêle.

Question 17

Ma hûn dikarin derbarê şecereya pêxemberan û rêza hatina wan de agahiyan bidin?

Accepted Answer

Bira û xwişka min a hêja, selamun aleykum û rehmetullah. Xwedayê mezin ji bo ronîkirina mirovahiyê û nîşandana riya rast, ji Adem (alayhisselam) heta Efendiyê me Muhemmed Mistefa (sallallahu aleyhi we sellem) gelek pêxember şandine. Hejmara pêxemberên ku navên wan di Qur'ana Pîroz de derbas dibin 25 e; lê li gorî hadîsan hejmara giştî ya pêxemberan gelekî zêdetir e (Musned, V, 178). Li cem alimên mezhebê Henefî û dîroknasên îslamî, şecere û rêza hatina pêxemberan bi awayekî giştî wiha ye: 1. Hz. Adem (mirovê ewil û pêxemberê ewil), 2. Hz. Îdrîs, 3. Hz. Nûh, 4. Hz. Hûd, 5. Hz. Salih, 6. Hz. Îbrahîm, 7. Hz. Lût, 8. Hz. Îsmaîl û Hz. Îshaq, 9. Hz. Yaqûb, 10. Hz. Yûsif, 11. Hz. Eyûb, 12. Hz. Şuayb, 13. Hz. Mûsa û birayê wî Hz. Harûn, 14. Hz. Zul-Kifl, 15. Hz. Dawûd, 16. Hz. Silêman, 17. Hz. Îlyas, 18. Hz. Elyesa, 19. Hz. Yûnis, 20. Hz. Zekeriya, 21. Hz. Yehya, 22. Hz. Îsa, 23. Hz. Muhemmed Mistefa (sallallahu aleyhi we sellem - Pêxemberê dawîn, Xatemul-Enbiya). Her wiha derbarê kesên wekî Hz. Uzeyr, Hz. Luqman an Hz. Zulqerneyn ku navên wan di Qur'anê de derbas dibin lê derbarê şecere û dema wan de nêrînên cuda hene, alimên me bi hişyarî nêzîk bûne. Xwedayê me di Qur'ana Pîroz de dibêje ku divê em di navbera pêxemberan de cudahiyê nekin: "Pêxember bi tiştê ku ji Xwedayê wî hatiye xwarê bawer kiriye, bawermend jî (bawer kirine). Her yek bi Xwedê, bi milyaketên wî, bi pirtûkên wî û bi pêxemberên wî bawer kirine û gotine: 'Em di navbera tu pêxemberên wî de cudahiyê nakin...'" (Sûreya Beqere, 285). Rehmet û bereketê Xwedê li ser we be. Heke pirseke we ya din hebe, ez ê bi kêfxweşî alîkariyê bikim.

Question 18

Di navbera hesabkirina Îkindiya (Esr) ya Henefî û Şafiî de çi ferq heye?

Accepted Answer

Esselamu alejkum we rehmetullahi we berekâtuhu birayê ezîz. Ferqa bingehîn di navbera mezhebên Henefî û Şafiî de derbarê destpêkirina wextê Îkindiya de, ji awayê ku siya tiştekî tê girtin, derdikeve holê: 1. Mezheba Şafiî (û Cemaat/Piraniya aliman): Wextê Îkindiya hingê dest pê dike ku siya tiştekî bi dirêjahiya xwe re wekhev bibe, ji bilî siya ku di dema herî bilind a rojê de (siya zewalê) çêdibe. 2. Mezheba Henefî (Nêrîna Îmamê Azam Ebû Henîfe): Wextê Îkindiya hingê dest pê dike ku siya tiştekî du qat dirêjahiya xwe bibe, ji bilî siya ku di dema herî bilind a rojê de çêdibe. Delîl (Hedîsa Şerîf): Ev ferqa îctîhadê, li ser bingeha riwayetekê ye ku tê de Cebraîl (silav lê be) wextên nimêjê ji Pêxember (sallallahu aleyhi we sellem) re hîn kiriye. Cebraîl (silav lê be) di roja yekem de Îkindiya hingê da ku siya wekhev bû, û di roja duyemîn de hingê da ku siya du qat bû. (Tirmizî, Mewaqît, 1; Ebû Dawûd, Salat, 2). Îmamê Azam (rehmeta Xwedê lê be), ji bo ku di îbadetê de ihtiyat (ya herî ewle) esas bigire û ji derketina wextê nîvro bi teqezî bawer bibe, siya du qatî esas girtiye. Ev ne nakokî ye, lê belê ji kerem û rehma berfireh a Sunnetê ye. Hûn dikarin bi rehetî li gorî salnameya mezheba xwe ya Henefî îbadeta xwe bikin. Xwedê îbadetên we qebûl bike.

Question 19

Muezzinî çawa tê kirin?

Accepted Answer

We aleykumû's-selam ve rahmetullâhi ve berekâtûhû. Muezzinî xizmeteke pir bi rûmet e ku misilmanan vedixwîne îbadetê û bûye cihê pesnê Pêxemberê me (s.a.v.). Pêxemberê me yê delal di hedîsekê de wiha ferman kiriye: «Muezzin dê di roja qiyametê de xwedî stûyên herî dirêj (yên herî bi rûmet û xwedî xêra herî zêde) bin.» (Mûslîm, Selat, 14). Li gorî mezhebê Henefî, awayê rast û li gorî sunnetê yê muezziniyê bi kurtasî wiha ye: 1. Amadekarî û edeb: Bi destnimêj bûn, rû li qible kirin û tiliyan xistin nava guhan. 2. Xwendina ezanê: Ezan bi dengekî bilind û bi tîpên zelal tê xwendin. Dema dibêje «Hayye ala's-selâh» ser ber bi rastê, dema dibêje «Hayye ala'l-felâh» ser ber bi çepê ve tê zivirandin. Di ezana sibehê de piştî «Hayye ala'l-felâh» du caran «Es-selâtû xayrûn mine'n-newm» tê zêdekirin. 3. Qamet: Qamet beriya nimêja ferz tê kirin. Lafizên qametê wekî ezanê ne, lê zûtir tê xwendin. Di qametê de piştî «Hayye ala'l-felâh» du caran «Qad kâmetî's-selâh» tê gotin. Di qametê de tiliyan naxin guhan û ser naçerixînin. Xwedayê mezin xizmeta we qebûl bike.

Question 20

Cezaya neanîna baweriyê bi Xwedê re çima maşekirina di cehennema ebî de ye?

Accepted Answer

Birayê min ê bi qîmet, Pirsa we yek ji wan mijarên kûr e ku hiş û dilê mirov herî zêde pê re mijûl dibe û hewl dide hikmeta wê fêm bike. Di çarçoveya edalet û rehma Xwedayê Teala de em dikarin vê meselê di nava ronahiya Quran û Sunnetê de wiha kurt bikin: Mezinahiya gunehekî ne li gorî dem an ciyê ku lê hatiye kirin, lê li gorî ku li hemberî kê hatiye kirin û li gorî cewhera sûc tê nirxandin. Xwedayê Teala xwediyê mezinahiyeke bêsînor, rehmeke bêdawî û Afirînerê me yê rastîn e. Neanîna baweriyê bi Wî û înkarkirina Wî ev e ku mirov bi vîn û daxwaza xwe deriyên rehma Wî bigire, hebûna Wî û qenciyên Wî yên li ser xwe red bike. Di Qurana Pîroz de rewşa înkarkeran wiha hatiye ragihandin: "Û ew kesên ku bûne kafir û ayetên me dane derewandin, va ye ew hevrêyên cehennemê ne û ew ê tê de heta bi hetayê bimînin." (Sûreya Baqare, 39) Îman mifteya jiyaneke ebî ye. Înkar jî tercîha dil e ku heta bi hetayê li hemberî rastiyê girtî bimîne. Ebedîbûna bihuşt û cehennemê bi niyet û arasteya mirov a li vê cîhanê ve girêdayî ye. Sedema dayîna qenciyên ebî ji xwediyên bihuştê re ew e ku ew ê heta hetayê bawer bikin; herwiha sedema ku xwediyên cehennemê jî (wekî ku di ayetan de hatiye diyarkirin) eger werin şandin Cîhanê jî ew ê dîhar bike ku dîsa heman înkarê bidomînin. Xwedayê Mezin hiş daye mirovan, pêxember şandine û rastî ji çewtiyê veqetandiye. Îman ew qenciya herî bi qîmet e ku mirov bi vîna xwe ya azad hildibijêre. Xwedayê Teala dilê me li ser rastiyê sabit bike û me ji baweriya Ehlê sunnet û el-Cemaet qut neke. Bi silav û duayan.

Question 21

Gelo Noel Baba heye?

Accepted Answer

Rojê min, li gorî baweriya îslamî, kesayetiya Noel Baba ne hebûneke rastîn e; ew tenê ji efsaneyeke çandî pêk tê. Bingehê baweriya îslamî tewhîd e, yanî yekbûna Xwedê ye. Di Îslamê de yê ku rizq dide, duayan dibihîze û pêdiviyan bi cih tîne tenê Xwedê ye. Di Qurana Pîroz de ev rewş wiha tê îfadekirin: "Hemû yên li asîmanan û li erdê ne, ji Wî dixwazin. Ew her gav di halê afirandinê de ye." (Sûreya Rehman, ayeta 29). Lewma, kesayetiya "Noel Baba" ya ku tê texmînkirin diyariyan tîne, alîkariyên veşartî dike an jî xwedî aliyekî pîroz e, kurguyeke ku li dijî esasên baweriya Îslamê ye. Em wekî misilman divê fêrî zarokên xwe bikin ku rizq û nîmet tenê ji Xwedê tên û qencîkirin ne tenê di demên taybet ên salê de, lê divê her dem û tenê ji bo rizamendiya Xwedê wekî îbadetekê were kirin. Bi kurtasî, ev karakter tenê lehengekî çîrokan e, di baweriya Îslamê de cihê wî tune ye. Li şûna van cure efsaneyan, fêrkirina exlaqê bedew û nirxên rastîn ên Îslamê ji bo zarokên me ya herî rast e.

Question 22

Di kîjan rewşan de sehiv secdê pêwîst dibe û çawa tê kirin?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, Li gorî mezheba Hanefî, sehiv secdê secdøyeke telafîkirinê ye ku vacîb e di rewşên jêrîn de: ger yek ji erkên (farzên) nimêjê bi xeletî (bi bîrçûnî an xeletî) dereng bikeve, an jî yek ji vacîbên nimêjê bê terkkirin an dereng bikeve. Di xeletiyên bi mebest de an jî dema ku erkek ji erkên nimêjê bê terkkirin, sehiv secdê nimêjê xilas nake; divê nimêj ji nû ve bê kirin. Lê di rewşa terkkirina sunnetan de, sehiv secdê ne pêwîst e. 1. Di Kîjan Rewşan de Sehiv Secdeyê Pêwîst Dibin? Terkkirina vacîbekî bi xeletî: Mînak; bîrçûna Sûreya Fatîheyê an jî xwendina sûreyek zêde piştî Fatîheyê, di nimêjên çar-reqetî de, berî rakirinê rûniştina pêşîn (qade-î ûla) nekirin. Derengxistina vacîbekî: Mînak; di rûniştina pêşîn de piştî "Tahîyyat"ê xwendina "Allahumme Salli" û derengxistina rakirinê bo reqeta sêyemîn. Derengxistina erkekî: Mînak; piştî qedandina qiraetê, ketina nav fikir û derengxistina rukuê. Dubarekirina erkekî: Mînak; di yek reqetê de bi xeletî du caran ruku an jî sê caran secde kirin. 2. Sehiv Secdeyê Çawa Tê Kirin? Di mezheba Hanefî de, awayê herî belav û bijartî wiha ye: 1. Di rûniştina dawîn a nimêjê de tenê dua "Tahîyyat" tê xwendin. 2. Piştî bidawîbûna Tahîyyatê, tenê ber bi rastê ve silav tê dayîn (Her çendî rivayet hebin ku dikare silav li her du aliyan jî bê dayîn, lê ji bo pêşîgirtina tevliheviyê di nimêja cemaetê de û li gorî bijartina piraniya fîqihên Hanefî, esas tenê dayîna silavê ber bi rastê ve ye). 3. Bi gotina "Allahu Ekber" ber bi secdê ve tê çûn û sê caran "Subhane Rabbîye'l-a'la" tê gotin. 4. Bi gotina "Allahu Ekber" rûdinên, paşê bi gotina "Allahu Ekber" secdê duyemîn tê kirin. 5. Piştî secdê duyemîn rûdinên; bi dorê duayên Tahîyyat, Salli-Barîk û Rabbena têne xwendin. 6. Pêşî ber bi rastê, paşê ber bi çepê ve silav tê dayîn û nimêj temam dibe. Delîla wê (Delîla ji Sunnetê) Sehiv secdê sunnetek e ku bixwe Pêxemberê me (sallallahu aleyhi we sellem) ew kirîye û emr kiriye. Lewra di hedîseke şerîf de wiha hatiye gotin: "Heger yek ji we di nimêja xwe de şik bike û nizanibe çend reqet kirîye (sê yan çar), bila şikê ji holê rake û li gorî hejmara ku bi teqîn dizane nimêja xwe temam bike. Berî silavê jî du secdê bike." (Muslîm, Mesâcid, 88; Ebû Dawûd, Salat, 190) Xwedê Teala îbadet û nimêjên me qebûl bike.

Question 23

Hukmên nimêja rêwîtiyê (seferî) û şertên kurtkirina wê çi ne?

Accepted Answer

Bi navê Allah yê Dilovan û Rehîm. Birayê min ê ezîz, Xwedayê me yê Bilind di dînê me de hêsankariyê esas girtiye û ji bo bendeyên xwe yên di rêwîtiyê de taybetmendiyek daye wan. Di Qur'ana Pîroz de wiha tê gotin: “Dema hûn li ser erdê rêwîtî kirin... hûn gunehkar nabin ku nimêjê kurt bikin.” (Nîsa Sûre, 4/101) Pêxemberê me (s.a.v.) jî gotiye ku kurtkirina nimêjê di rêwîtiyê de bexşîşek ji Xwedê ye û wiha gotiye: “Ev sedeqeya ku Xwedê daye we qebûl bikin.” (Muslim, Mûsaferîn, 4) Li gorî mezheba Hanefî, hukmên nimêjê û şertên kurtkirina wê di rêwîtiyê de (seferîtiyê) wiha ne: 1. Şertên Seferîtiyê: Şertê Mesafeyê: Divê mesafeya di navbera cihê ku lê dest bi rêwîtiyê hatiye kirin û hedefa ku tê çûnê herî kêm 90 km (di îfadeya klasîk de 3 roj rê) be. Şertê Dema: Divê mirov niyet bike ku herî kêm 15 rojan bimîne. Heger mirov 15 roj an jî zêdetir bimîne, dema ku gihîşt cihê xwe seferîtî bi dawî dibe. Derbaskirina Sînoran: Ji bo destpêkirina hukmên rêwîtiyê, divê mirov ji navçeya bajarê ku lê ye (sînorên bajêr/derketinê) derkeve. 2. Hukm û Rêya Kirina Nimêjan: Farzên 4 Rokatî: Farzên 4 rokatî yên nimêjên Nîvro, Asr û Îşayê wekî 2 rokat tên kirin. Li gorî mezheba Hanefî, di dema seferîtiyê de kurtkirina nimêjê (qesr kirin) ne destûr e, belkî vacîb e. Kirina 4 rokat bi zanîn mekruh e. Nimêjên Ku Nayên Kurtkirin: Nimêja Sibe (2 rokat), Nimêja Evar (3 rokat) û Nimêja Witir (3 rokat) wek xwe tên kirin, nayên kurtkirin. Nimêjên Sinet: Heger fişara rêwîtiyê, westîn û ne ewlehî hebe, nimêjên nafile/sinet ji bilî farzan dikarin bên terk kirin. Lê belê heger li cihê ku lê rawestiyaye wext musaît û ewlehî hebe, kirina sünnetan baş tê dîtin. Xwedê îbadetên we qebûl bike, rêwîtiyên we saxlem bike.

Question 24

Ferzên destnimêja guslê û sunnetên wê çi ne?

Accepted Answer

Wa aleykumusselam birayê ezîz. Xwedê îbadet û paqijiya me qebûl bike. Li gorî mezheba Henefî, ferz û sunnetên guslê (avjenî) ev in: Ferzên Guslê (3 ne): 1. Avdanî di dev (Mezmeze): Dev bi avê heta qirrikê tijî avdan û paşê derxistin. 2. Av kişandin di poz (Îstinşak): Av di pozê de heta mejî kişandin û paqijkirin. 3. Şûştina tevahiya bedenê: Ji serî heta binî, bêyî ku cihekî bi qasî serê derziyê hişk bimîne, tevahiya bedenê şûştin. Çavkanî: Xwedayê mezin di Qur'ana Pîroz de dibêje: "Heger hûn cünüb bin, baş paqij bibin (bisu)." (Sûreta Maîde, 5/6). Ji ber ku hundirê dev û poz jî wek derveyê bedenê tên hesibandin, li gorî mezheba Henefî şûştina wan ferz e. Sunnetên Guslê: 1. Niyeta guslê kirin û bi "Bismillah" dest pê kirin. 2. Pêşî dest û ciyê (avret) şûştin, eger li ser bedenê gemarî hebe, paqijkirin. 3. Berî guslê, mîna destnimêja nimêjê, destnimêjeke temam girtin. 4. Avê pêşî li serê, paşê li milê rastê, paşê li milê çepê rijandin û beden sê caran şûştin. 5. Dema avê cara yekemîn rijandin, beden bişixulandin (masaj kirin). 6. Heger li cihê avjeniyê av kom bibe, ling di dawiyê de şûştin. Çavkanî: Dayika me Hz. Aişe (r.a.) wiha riwayet kiriye ku Pêxemberê me (s.a.w.) destnimêja guslê bi vê rêzê û bi vî awayî digirt (Buharî, Gusil 1; Muslîm, Heyz 35). Xwedê bike ku em wek bendeyekî paqij ji her cure qirêjiya madî û manewî, ber bi wî ve bibin.

Question 25

Sedebên ku mirov ber bi xapandinê ve dibin çi ne?

Accepted Answer

Bi navê Allah yê dilovan û rehim. Birayê min ê delal, Yek ji metirsiyên herî mezin ên mirovan di îmtîhana dinya de "xapandin" (gurûr) û dûrbûna ji rastiyê ye. Li gorî alimên Îslamê, li gorî ronahiya Qur’ana Pîroz û Sunnetê, sedemên sereke yên ku mirov ber bi xapandinê ve dibin ev in: 1. Ketina Berbiçaviya Jiyana Dinya Bifikirin ku lezzetên demkî yên dinya daîmî ne û axiretê ji bîr bikin, ev yek ji mezintirîn sedemên xapandinê ye. Ayeta Pîroz: "Ey mirov! Bê guman sozên Allah rast in. Lewma nehêlin jiyana dinya we bixapîne..." (Sûreya Fatir, 5) 2. Xefik û Wesweseyên Şeytan Şeytan dema ku mirov ber bi xerabiyê ve dibe, carinan vê yekê xweşik nîşan dide, carinan jî bi gotina "Allah wê bibexşîne" mirov ber bi ewlehiyekî sexte ve dibe. Ayeta Pîroz: "...Û nehêle ew xapîner (şeytan) bi baweriya lêborîna Allah we bixapîne." (Sûreya Luqman, 33) 3. Li Peşiya Daxwazên Nefsê (Hevâ) Rabûn Danîna daxwazên xwe yên nefsî û dilxwazî li pêşiya rastiyê, çavên mirov kor dike û wî ber bi xapandinê ve dibe. Ayeta Pîroz: "Ma te kesê ku daxwaza nefsê xwe kiriye wekî îlah dît? ..." (Sûreya Casiye, 23) 4. Tûl-î Emel (Daxwaza Bêdawî ya Dinya û Paşxistina Tobe Mirinê dûr dîtin, bi fikra "Ez hîn ciwan im, paşê ezê tobe bikim" paşxistina kirinan, bêxwedîtî û xapandineke mezin e. Hedîsa Pîroz: Pêxemberê me (s.a.v.) wiha gotiye: "Mirovê aqilmend ew e ku nefsê xwe hesab dike û ji bo piştî mirinê dixebite. Mirovê bêçare ew e ku li pey daxwazên nefsê xwe dikeve û ji Allah hêvî dike (lêborîn dixwaze)." (Tirmizî, Qiyame, 25) 5. Cehil û Durketina Ji Zanînê Mirovê ku emr û qedexeyên dînê xwe fêr nabe, nikare rast û xelet ji hev cûda bike û bi fikirîna ku rastî derew e, xapînok dibe. Bi kurtasî; bingeha xapandinê, bîrkirina Allah, mirin û axiretê ye û li pey nefs û şeytanê xwe çûn e. Xwedayê me emr bike ku em xwedî rûmet û aqilmendî bin û ji xefikên nefs û şeytanê me biparêze. Amin.

Question 26

Nivêja Seherê (Duha) kîjan demê tê kirin û fezîleta wê çi ye?

Accepted Answer

Kurê min ê hêja, Nivêja Seherê (Duha), nivêjekî nafile ya pir bi bereket e ku wekî nîşanekî spasiya ji bo Xudanê me tê kirin. Li gorî bingehên mezheba Henefî agahiyên derbarê vê nivêjê de wiha ne: Wextê Wê Kîjan Dem e? Demjimêra nivêja Duha nêzîkî 45-50 deqîqeyan piştî derketina rojê dest pê dike (piştî derketina dema kerahatê) û heta nêzîkî 10-15 deqîqeyan beriya ezana nîvro (heta dema istivayê) dewam dike. Li gorî fexîhên Henefî dema herî bi fezîlet a vê nivêjê ew dem e ku çaryeka rojê derbas bibe, yanî dema ku roj baş bilind bibe. Çend Reket Tên Kirin? Ev nivêj herî kêm wekî 2 reketan tê kirin. Li gorî mezheba Henefî ya herî bi fezîlet ew e ku 4 reket bên kirin; lêbelê kesê ku bixwaze dikare heta 8 an jî 12 reketan jî bike. Fezîleta Wê Çi ye? Pêxemberê me (s.x.l.) mizgînî daye ku ev nivêj li şûna sedeqeyekê ye ku divê ji bo her hestiyekî di laşê me de bê dayîn. Di hedisekî de wiha tê gotin: "Pêwîst e ku ji bo her hestiyê her yekî ji we di rojekê de sedeqeyek bê dayîn... Lê du reket nivêjên ku di dema Duhayê de tên kirin cihê van gişan digirin." (Muslim, Musafirîn, 84) Her wiha Resûlê Xwedê diyar kiriye ku gunehên kesên ku vê nivêjê dikin, heke qasî kefê deryayê jî pir bin, dê werin efûkirin û ev nivêj nivêja "ewwabîn" (kesên ku pir zivirîne bal Xwedê) e (Tirmîzî, Witr, 15). Rebbê min nivêj û duayên we di dergaha xwe ya îzzetê de qebûl bike.

Question 27

Pirs: Hûn dikarin bingehên îmanê rave bikin?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, Xwedê dilê me bi ronahiya îmanê geş bike û me li ser rastiyê saxlem bihêle. Bingehên îmanê, ku bingeha dînê Îslamê ye, em dikarin li gorî xeta baweriya mezheba Hanefî, têgihiştina Matureydî û li gorî çavkaniyên me yên fiqihî yên klasîk wiha kurte bikin: Îman bi wateya lêkerî tê wateya pejirandin, bawerkirin û teslîmbûnê. Di şertan de, ew e ku mirov bi dil pejirîne û bi ziman îtiraf bike ew tiştên ku Pêxemberê me (sallallahu aleyhi wekesellem) ji aliyê Xwedê ve anîne û bi awayekî teqez têne zanîn. Şeş Bingehên Îmanê Wekî ku di Qur'ana Pîroz de (Beqere, 285; Nîsa, 136) û di hedîsa navdar a bi navê Hedîsa Cîbrîl de hatiye gotin, şeş bingehên îmanê hene: 1. Îman bi Xwedê: Bawerkirina bi hebûn, yekîtî, bêhevtayî û bêwêneya Xwedê, û bi hemû sifatên kamîl. 2. Îman bi Melayîketan: Bawerkirina bi wan hebûnên ronî yên ku Xwedê ji ronahiyê afirandine, guneh nakin û tenê wî perestin. 3. Îman bi Kitaban: Bawerkirina bi wan kitaban ku Xwedê ji pêxemberên xwe re wehy kiriye. Qur'ana Pîroz, kitaba dawîn û nehatî guhertin e ji van kitaban. 4. Îman bi Pêxemberan: Bawerkirina bi wan şandiyên ku Xwedê ji bo rêberiya mirovan hilbijartine. Pêxemberê yekemîn Hz. Adem û yê dawîn jî Hz. Muhemmed (sallallahu aleyhi wekesellem) e. 5. Îman bi Roja Axiretê: Bawerkirina bi qiyametê, bi vejîn û hesabdayîna mirovan, û bi hebûna cennet û dojehê. 6. Îman bi Qeder û Qazayê: Bawerkirina bi vê yekê ku her qencî û xerabî bi zanîn, îrade û afirandina Xwedê pêk tê. Çavkaniyên Klasîk û Nêrîna Hanefî Berhema Îmam Ebu Henîfe ya bi navê El-Fikhul-Ekber bingeha me ya sereke di vê mijarê de ye. Di çavkaniyên fiqihî yên mezheba Hanefî de, eslê îmanê wiha tê nirxandin: Ruknên Îmanê: Li gorî alimên Hanefî, eslê îmanê "pejirandina bi dil" e. Îtirafa bi ziman jî şertek e ku ji bo ku mirov wek misilman bê qebûlkirin. Wekî ku di berhemên Merginanî El-Hidaye û Îbn Abidîn Reddul-Muxtar (şîroveya Durrul-Muxtar) de hatiye gotin, ji bo kesekî ku ne xwediyê uzrê wek bêdengiyê be, îtirafa bi ziman ji bo sepandina biryarên dinyaî şert e. Têkiliya Emel û Îmanê: Li gorî mezheba Hanefî, emel ne beşek (rukn) ji îmanê ye. Ji ber vê yekê, misilmanek, heta ku di îbadetên xwe de kêmasî jî hebe, ji dîn dernakeve, lê wekî misilmanekî gunehkar tê hesibandin. Ev xalek e ku ji mezhebên Şafiî û Malîkî cuda dibe. Li gorî wan, emel ji temamiya îmanê ye û îman dikare zêde bibe û kêm bibe. Lê di Hanefiyan de, eslê îmanê (pejirandin) zêde û kêm nabin; lê dibe ku di bawerî û hêzê de cudahî hebin. Kurteyek Li Ser Îxtilafên Fiqihî Di mijara bingehên îmanê (şertên şeşan) de, hemû mezhebên Ehlê Sunnetê (Hanefî, Şafiî, Malîkî, Hembelî) li hev kirine. Îxtilafa bingehîn di pênaseya îmanê û di vê yekê de ye ka emel di îmanê de cih digire yan na. Wekî ku di berhema Îmam Nevewî, mezinê mezheba Şafiî, bi navê El-Mecmu de hatiye gotin, Şafîî emel wek beşek ji îmanê qebûl dikin; ji ber vê yekê li gorî wan "îman bi îbadetê zêde dibe, bi guneh kêm dibe." Hanefî jî îman wek pejirandineke bêhejî dibînin, ji ber vê yekê ew diparêzin ku eslê wê naguhere. Bi silav û duayê.

Question 28

Ev daxwaznameyek ji bo şîrovekirina xewnê ye. Li gorî çavkaniyên Îslamî (Îbnî Sirîn, Nebulsî hwd.), bi şîrovekirina baş, bi zimanekî mizgînî û hişyarker şîrove bike. Şîretên manewî ji kesê ku xewn ditiye re bike. Ji zimanê teqez dûr bikeve (bibêje Allahu a'lem). Xwediyê xewnê ev dît: Dîtina girseya mirovan di xewnê de, dîtina min ku ez bi birayê xwe re şer dikim.

Accepted Answer

Bismillahirrahmanirrahim. Birayê min ê hêja, xewna te xêr be. Vê xewna ku te dîtî, em dikarin li gorî rêbazên alimên Îslamê (wek Îbnî Sirîn û Nebulsî) û bi terbiyeya mezheba Hanefî wiha şîrove bikin: Dîtina girseya mirovan di xewnê de, bi gelemperî nîşana xêrê, bereketê û wergirtina hurmetê di civakê de ye. Girse dikare ji bo xwediyê xewnê nîşana berfirehbûna rizqê an jî piştgiriya manewî ya ku ji derdora xwe werdigire be. Dîtina te ku tu bi birayê xwe re şer dikî, her çend di nihêrîna pêşîn de acizker be jî, di ilmê şîrovekirina xewnê de, şerê di xewnê de bi gelemperî wekî piştgirî, evîn û bihêzbûna girêdana di navbera wan de di jiyana rast de tê şîrove kirin. Ev nakokiya ku tu bi birayê xwe re derbas dikî, bi rastî jî nîşan dide ku tu ê ji wî sûd werbigirî, ew ê di tengasiyekê de alîkariya te bike, an jî hûn ê li ser mijarekê li hev bikin. Ango ev xewn, mizgîniyek e ku girêdana di navbera we de hê bêtir bihêztir dibe. Şîretên Manevî: 1. Li Aqrabayên xwe Xwedî Derkeve (Sıla-i Rahim): Pêxemberê me (s.a.v.) gotiye: "Kesê ku girêdana xizmên xwe qut bike, nakeve bihûştê" (Buxarî). Girêdana xwe bi birayê xwe û endamên din ên malbatê re her dem bihêz bihêle, hewl bidin ku eger şikestin hebin wan rast bikin. 2. Sebirdar Be: Xewna girseyê carinan dikare nîşan bide ku tengasiyên dinyayî zêde dibin. Di vê pêvajoyê de xwe bi îbadetan ve girêde û aramîya xwe biparêze. 3. Sedeqe Bidê: Ji bo ku xêra xewna xwe zêde bibe û tengasiyên mimkun dûr bikevin, baş e ku tu bi niyeta ku sedeqeyek biçûk jî bidî. Bîr nekin ku xewn nîşan in û ne diyarîkerê mutleq yê jiyana me ne. Hemû tişt bi qedera Xwedê pêk tê. Allahu a'lem (Xwedê çêtir dizane).

Question 29

Pirs: Di nimêja sibê de kîjan dua tên xwendin?

Accepted Answer

We aleykumûselam ve rahmetullah, Birêzê min, bila Xwedê îbadetên te qebûl bike. Nimêja sibê, hem bi sunneta xwe û hem jî bi ferza xwe îbadeteke pîroz e ku ji bo misilman destpêkeke aram a roja xwe peyda dike. Li gorî kulliyeta fiqhê ya mezhebê Hənefî (mînak, 'El-Hidaye' ya Mergînaniyê û 'Reddû'l-Muxtar' ê Îbn Abîdîn), duayên ku di nimêja sibê de tên xwendin û rêza wan wiha ye: 1. Dema Destpêkê ya Nimêjê: Piştî tekbîra îftitahê bi dizî dua Subhaneke tê xwendin. (Di mezhebê Hənefî de xwendina Subhaneke sunnet e.) Paşê Eûzu-Besmele tê kişandin û Sûreya Fatihayê û zammê sûre (bi qasî çend ayetên Quranê an jî sûreyeke kurt) tê xwendin. 2. Di Rukû û Secdeyan de: Di rukûyê de herî kêm sê caran "Sebhane rabbiyel-azîm", di secdeyan de jî dîsa herî kêm sê caran "Sebhane rabbiyel-ela" tê gotin. 3. Dema Rabûna ji Rukûyê (Qawme): Îmam û kesê ku bi tenê nimêj dike dema ji rukûyê radibe "Semiallahu limen hamideh", dema bi tam li ser piyan rast bû jî "Rabbenâ leke'l-hamd" dibêje. 4. Meseleya Duayên Qunutê (Cûdahiya di navbera mezheban de): Li gorî mezhebê Hənefî, di nimejên ferz de (ji bilî Witr) bi awayekî domdar duayên Qunutê nayên xwendin. Tenê di rewşeke karesateke giştî ya misilmanan de (nazile) îmam dikare piştî rukûyê Qunutê bixwîne. Lê li gorî mezhebê Şafii, di duyemîn rekata ferza nimêja sibê de piştî rabûna ji rukûyê xwendina duaya Qunutê sunnet e. Di mezhebê Hənefî de her roj bi rêkûpêk xwendina Qunutê di nimêja sibê de mekrûh hatiye dîtin. 5. Di Dawiya Nimêjê de (Tehiyat): Di dawiya her du rekatan de û di rûniştina dawî de Et-Tehiyatû tê xwendin. Di rûniştina dawî de herwiha duayên Salli-Barik digel duayên Rabbena atina û Rabbenağfirli tên xwendin û silav tê dayîn. Piştî nimêjê jî li gorî sunneta Pêxemberê me (s.a.v.) tesbîhat tê kirin; 33 caran Subhanallah, 33 caran Elhamdulillah, 33 caran Allahu Ekber tê gotin û bi duayê tê xelas kirin. Ez hêvî dikim ku roja te bi bereket û feyz derbas bibe. Di duayên xwe de me jî ji bîr neke.

Question 30

Pirs: Di nimêja êvarê de divê kîjan dua bên xwendin?

Accepted Answer

Esselamû aleykum ve rahmetullah, Birayê hêja, duayên ku di nimêja êvarê de tên xwendin li gorî rûkn û sunnetên nimêjê diguhêrin. Wekî ku di çavkaniyên fiqhê yên biirûmet ên mezhebê Henefî (el-Hidaye û Reddü'l-Muhtar ê İbn Abidîn) de hatiye gotin, edakirina nimêja êvarê û duayên di wê de wisa ne: 1. Tekbîra İftitahê û Subhaneke: Di destpêka nimêjê de tekbîr tê girtin û dema dest têne girêdan bi dizî duaya Subhaneke tê xwendin. (Di mezhebê Henefî de zêdekirina "Ve celle senaûk" a di Subhaneke de sunnet e). 2. Fatiha û Zemmî Sure: Di du rekatên pêşîn ên nimêjên ferz de piştî Fatihayê sureyek an jî ayetên di hukmê zemmî sure de tên xwendin. Di du rekatên pêşîn ên ferza nimêja êvarê de bi deng (cehren), di rekata sêyemîn de jî bi dizî (hafiyen) qiraet tê kirin. Di rekata sêyemîn de tenê sureya Fatihayê tê xwendin; li gorî mezhebê Henefî di rekatên dawîn ên nimêjên ferz de piştî Fatihayê zemmî sure nayê xwendin. 3. Tesbîhên Rûkû û Secdeyê: Di rûkûyê de herî kêm sê caran "Subhane rabbiyel-azîm", di secdeyan de jî dîsa herî kêm sê caran "Subhane rabbiyel-a'lâ" tê gotin. 4. Et-Tehiyyatû: Di dawiya du rekatan de (rûniştina ewil) û di dawiya nimêjê de (rûniştina dawîn) dema tê rûniştin Et-Tehiyyatû tê xwendin. Di rûniştina dawîn de herwiha piştî Tehiyyatê xwendina duayên Ellahumme Salli û Ellahumme Barik û herwiha duayên Rabbenâ âtinâ û Rabbenagfirlî li gorî mezhebê Henefî sunnet e. 5. Piştî Nimêjê (Tesbîhat û Dua): Piştî selema nimêjê sê caran "Estaẍfirullahel-azîm ve etûbu ileyh" tê gotin û duaya "Ellahumme entes-selamû ve minke's-selam tebarekte ya ze'l-celali ve'l-ikram" tê xwendin. Paşê 33 caran Subhanellah, Elhemdulillah û Allahu Ekber tesbîhat tê kirin û dest têne vekirin û dua tê kirin. Mesela Îxtilafê: Di mezhebê Şafî de xwendina duayên Salli-Barik di rûniştina dawîn de ferz tê qebûlkirin, lê li gorî mezhebê Henefî sunnet e. Herwiha di Şafîyan de duaya Qunutê tenê di nimêja sibehê de tê xwendin, lê li gorî mezhebê Henefî (li gorî Ebû Hanîfe û Îmam Ebû Yûsuf) ji bilî nimêja Witrê duaya Qunutê nayê xwendin. Bila Xwedê îbadetên we qebûl bike. Bi silav û dua.