Question 1

Rasmiy davlat banklari foizi harommi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, Xanifiy mazhabiga mansub musulmon sifatida, rasmiy davlat banklari tomonidan qo'llaniladigan foiz masalasidagi savolingizga Qur'on va Sunnat asosida javob bermoqchiman. Iymonda foiz (riba) qat'iy harom qilingan. Qur'oni Karimda ko'plab oyatlarda foizdan uzoq turish buyurilgan. Masalan, Baqara surasining 275-oyatida shunday deyiladi: "Alloh savdoni halol, foizni esa harom qilgan." Payg'ambarimiz (sallallohu alayhi vasallam) ham hadisi shariflarida foiz olgan, bergan, yozgan va guvohlik qilganlarni la'natlagan. Bu umumiy hukm davlat banklari tomonidan qo'llaniladigan foizlar uchun ham amal qiladi. Xanifiy mazhabida foizning haromligi borasida hech qanday ixtilof yo'q. Davlat banklarining faoliyati tijoriy faoliyat kabi ko'rinsa-da, asosida foiz daromadi olishlari sababli bu hol caiz ko'rilmaydi. Shu sababli, rasmiy davlat banklaridan foiz evaziga pul olish yoki foiz evaziga pul berish, Xanifiy mazhabiga ko'ra haromdir. Bunday muomalalarda bo'lganlarga, imkon qadar halol yo'llarga murojaat qilish tavsiya etiladi. Allohning rizoligini qozonish yo'lida qadamlaringizda muvaffaqiyat tilayman.

Question 2

Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam qanday gunohlarni la'natlagan?

Accepted Answer

Bismillahir Rohmanir Rohim. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam la'natlagan gunohlar, Allohning rahmatidan uzoqlashtirishni talab qiladigan katta jinoyatlardir. Bunday xatti-harakatlar ham shaxsiy, ham ijtimoiy osoyishtalikni buzadi. Hanafiy mazhabiga ko'ra, bu gunohlar haromdir va undan saqlanish kerak. Qur'oni Karim va Sunnat-i Saniyyada la'natlangan ba'zi gunohlar quyidagilardir: Allohga shirk keltirish: Undan boshqasiga ibodat qilish yoki Unga sherik qo'shish eng katta gunohdir. (Nahl surasi, 105-oyat) Ota-onaga aziyat berish va ularga qarshi chiqish: Ularni ranjitish, haqorat qilish, isyon qilish katta gunohlardandir. (Isro surasi, 23-oyat) Nohaqdan odam o'ldirish: Bir jonni olish, Alloh huzurida eng katta jinoyatlardan biridir. (Moida surasi, 32-oyat) Ribo (foiz) yeyish va berish: Riboli muomalalar ham dunyoda, ham oxiratda katta zararlarga olib keladi. (Baqara surasi, 275-oyat) Zino qilish: Nomus va iffatga qarshi bo'lgan bu katta gunoh, jamiyatning axloqiy tuzilishini buzadi. O'g'irlik qilish: Boshqaning molini izinsiz olish, qul haqqiga tajovuzdir. Yolg'on guvohlik berish: Haqiqatni buzish va boshqalarni nohaq ayblash katta gunohdir. Odamlarga zulm qilish va ularning haqlarini yeyish: Adolatsiz xatti-harakatlar va boshqalarning haqlarini tortib olish la'natlangan. Yomon so'z aytish va g'iybat tarqatish: Odamlarning orasini buzadigan, ularni ranjitadigan so'zlar aytish haromdir. Masxara qilish va kamsitish: Musulmonlar orasida kin va adovat tug'diradigan xatti-harakatlardan saqlanish kerak. O'lchov va tarozida aldash: Savdoda halollik tamoyiliga qarshi chiqish la'natlangan. (Mutaffifin surasi, 1-3-oyatlar) Boshqalarning nomusiga tegish: Iffatli ayollarga tuhmat qilish juda katta gunohdir. (Nur surasi, 23-oyat) Bu gunohlar, Allohning g'azabini qo'zg'atadigan va Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam la'natlagan amallardandir. Musulmon bunday xatti-harakatlardan saqlanishi, tavba qilishi va Allohdan mag'firat so'rashi kerak. Alloh Taolo barchamizni bunday gunohlardan saqlasin.

Question 3

Insonlarda gunoh yozilishi qaysi yoshdan boshlanadi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, Insonlarda gunoh yozilishi, Hanafiy mazhabiga ko'ra va umumiy islomiy tushunchaga muvofiq, balog'at yoshiga to'g'ri keladi. Bu yosh, erkaklar uchun odatda 15 yosh atrofida, ayollar uchun esa yana 15 yosh atrofida yoki hayz ko'rishni boshlashlari bilan belgilanadi. Bu holatning asosiy dalili, Qur'oni Karimda va Sunnat-i Seniyyada joy olgan ushbu tamoyilidir: "Har kim o'z kasb qilgan narsasi bilan garovdadir." (Muzzammil surasi, 8-oyat) Bu oyat, insonning o'z fe'llaridan javobgar bo'lishini ifodalaydi. Balog'atga yetmagan bolalar esa hali bu javobgarlikni ko'tarishga yetarli darajada voyaga yetmagan deb hisoblanadi. Payg'ambarimiz (s.a.v.)ning bir hadis-i shariflarida ham shunday buyurilgan: "Uch kishidan qalam ko'tarilgan: uyg'ongunicha uxlayotganidan, aqli kirgunicha devonasidan va balog'at yoshiga yetgunicha boladan." (Tirmiziy, Jandiz, 20; Abu Dovud, Hudud, 22) Bu hadis, balog'atga yetishning gunoh va savob yozilishi nuqtai nazaridan bir burilish nuqtasi ekanligini ochiq bildiradi. Shuning uchun, balog'atga yetib, javobgarlik yoshiga yetmasdan oldin qilingan xatolar yoki gunohlar uchun shaxs javobgar tutilmaydi. Biroq balog'atga yetgandan keyin qilingan fe'llardan esa ham savob, ham gunoh nuqtai nazaridan javobgar bo'ladi. Allohga omonat bo'lingiz.

Question 4

Katta gunohlar, yetti kabira gunohlar nimalar?

Accepted Answer

Albatta, Hanafiylik mazhabiga muvofiq, Qur'on va Sunnat nurida katta gunohlar (kaboir) haqida ma'lumot beraman. Katta gunohlar – Allohning qat'iy ravishda taqiqlagan va sodir etilishi holatida jiddiy azob va'da qilingan gunohlardir. Ular kichik gunohlardan farqli o'laroq, yanada katta oqibatlarga ega bo'lgan amallardir. Katta gunohlarning soni borasida ulamolar o'rtasida turli xil fikrlar mavjud bo'lsa-da, mashhur bo'lgan va odatda qabul qilingan yetti katta gunoh quyidagilardir: 1. Allohga shirk keltirish: Allohga sherik qilish, eng katta gunohdir va kechirilmaydigan yagona gunohdir. Qur'oni Karimda shunday buyuriladi: "Albatta, Alloh O'ziga shirk keltirilishini kechirmaydi. Undan boshqa gunohlarni esa O'zi xohlagan kishilar uchun kechiradi." (Niso surasi, 48-oyat) 2. Odam o'ldirish: Nohaqdan bir insonni o'ldirish, Islomda eng katta gunohlardan biridir. Qur'oni Karimda bu borada qattiq ogohlantirishlar mavjud. 3. Sehr (jodu) qilish: Sehr, ham qiluvchi, ham qildiruvchi uchun katta gunoh hisoblanadi. 4. Namaz o'qimaslik: Namoz, Islomning asosiy ustunlaridan biridir. Uzrsiz namozni tark etish katta gunohlardandir. 5. Zino qilish: G'ayriqonuniy munosabat bo'lgan zino, ham shaxs, ham jamiyat uchun jiddiy zararlari bo'lgan katta gunohlardandir. 6. O'g'rilik qilish: Boshqaning molini nohaqdan olish, Islomda harom qilingan katta gunohlardandir. 7. Yolg'on guvohlik berish: Haqiqatga zid guvohlik berish, adolatga putur yetkazadigan va katta gunoh sanaladigan amallardandir. Bu sanab o'tilganlar, katta gunohlarning faqat bir qismidir. Qur'on va Sunnatda yana ko'plab katta gunohlar zikr etilgan. Muhimi, bu gunohlardan saqlanish va Allohning roziligini qozonishga harakat qilishdir. Alloh taolodan barchamizni katta gunohlardan asrashini so'rayman.

Question 5

Haram yo'llar bilan ish yurituvchi kishi bilan savdo qilish joizmi?

Accepted Answer

Va alaykum assalom va rohmatullohi va barakotuh. Haram yo'llar bilan daromad topgan kishi bilan savdo qilishning joizligi masalasi, avvalo, harom daromadning manbasiga va savdoning mohiyatiga bog'liqdir. Hanafiy mazhabiga ko'ra, haromligi aniqlangan molni sotish va sotib olish joiz emas. Biroq, kishining harom yo'l bilan topgan molining manbasi shubhali bo'lsa yoki harom va halol aralash bo'lsa, vaziyat o'zgarishi mumkin. Agar bir kishi harom yo'l bilan pul topayotgan bo'lsa-yu, lekin shu pulga halol mol sotib olib sotsa, bu molning o'zi harom bo'lmagan ekan, uni sotish va sotib olishda hech qanday zarar bo'lmasligi mumkin. Lekin bu vaziyat, kishining harom daromadini qonuniylashtirish degani emas. Qur'oni Karimda shunday buyuriladi: "Ey imon keltirganlar! Mol-mulklaringizni o'zaro botil (harom) yo'llar bilan yemang. Faqat o'zaro rozi bo'lib qilingan tijorat bundan mustasnodir." (Niso surasi, 29-oyat) Bu oyat, har qanday nohaq topilgan daromadni taqiqlaydi va qonuniy tijoratning o'zaro rozi bo'lish bilan bo'lishini bildiradi. Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalom ham harom daromaddan uzoq turish haqida ko'plab hadisi shariflar aytganlar. Masalan, "Kimki harom mol topgan bo'lsa, uni sadaqa qilsa ham qabul qilinmaydi va undan qolgani o'zi uchun jahannamlik bo'ladi." (Ibn Moja, Tijorat, 4) deganlar. Bu hadis, harom daromadning ham o'zi, ham undan olingan narsalar haqida muhim bir ogohlantirishdir. Shuning uchun, harom yo'llar bilan ish yurituvchi kishi bilan savdo qilayotganda ehtiyot bo'lish kerak. Agar savdoning mavzusi harom bo'lsa (masalan, aroq sotish kabi) yoki kishining daromadining katta qismi harom bo'lsa va bu vaziyat savdosiga ham ta'sir qilsa, o'sha kishidan mol sotib olish yoki unga mol sotish Hanafiy mazhabiga ko'ra joiz bo'lmasligi mumkin. Biroq, kishining shubhali daromadi bo'lsa-da, agar sizga halol bir mol sotayotgan bo'lsa va siz ham bu molning haromligidan amin bo'lmasangiz, ehtiyotkorlik bilan tadqiqot qilish va shubhalarni bartaraf etish muhimdir. Xulosa qilib aytganda, harom daromad topgan kishidan, daromadining manbasi harom bo'lgan molni sotib olish mutlaqo joiz emas. Daromadining manbasi shubhali bo'lsa, sotib oladigan molingizning halol ekanligiga ishonch hosil qilishingiz kerak. Eng fazilatli yo'li, haromdan shubhalanilgan kishilardan uzoq turishdir. Alloh taolo hammamizni halol va harom borasida hidoyat qilsin.

Question 6

Payg'ambarlarning soyaaggi va rivojlanish tartibini bilib berishingiz mumkinmi?

Accepted Answer

Ha, Payg'ambarlarning soyaaggi va rivojlanish tartibini bilib berishga harakat qilayman. Islom payg'ambarlari, Alloh tomonidan insonlarga yuborilgan elchilar. Qur'on ko'ra, barcha payg'ambarlar, Adomdan boshlab Isoga qadar bir zanjir hosil qiladi. Payg'ambarlarning rivojlanish tartibi, Qur'on va Hadis manbalariga ko'ra shunday:

Question 7

Islomda niyatning ahamiyati nima?

Accepted Answer

Islomda niyat, qilinadigan har bir ibodat va amalning ruhidir, savob va qabulning manbayidir.

Question 8

Kutilmagan bir hodisa yuz berganda nima uchun subhanalloh deymiz?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Kutilmagan vaziyatga duch kelganimizda "Subhanalloh" deyishimiz – Alloh taoloni har qanday nuqsondan poklash va Uning cheksiz qudratini e'tirof etish ma'nosini anglatadi. Hanafiy mazhabi va umumiy Islom an'anasida bu zikrning ajablanish lahzalarida qo'llanilishining asosiy sabablari quyidagilardan iborat: 1. Hayrat va lol qolishni ifoda etish: Mo'min o'zi kutmagan bir hodisaga duch kelganda, bu voqea Allohning taqdiri bilan sodir bo'lganini eslaydi. "Alloh naqadar buyuk, U har qanday nuqsondan pokdir" deb, Uning yaratuvchilik san'ati va qudratiga nisbatan hayratini tilga oladi. 2. Sunnatga sodiqlik: Sevimli Payg'ambarimiz (s.a.v.) ajablangan yoki hayratda qolgan holatlarida "Subhanalloh" deb munosabat bildirganlar. Bir safar hazrati Abu Hurayra bilan uchrashganlarida, Abu Hurayra junub bo'lgani uchun o'zini chetga olganda, Payg'ambarimiz (s.a.v.) hayratlanib: "Subhanalloh! Mo'min aslo (najas bilan) bulg'anmaydi", deganlar (Buxoriy, Gʻusl 23; Muslim, Hayz 115). 3. Allohni eslash: Qur'oni Karimda: "Osmonlarda va yerda nimaiki bo'lsa, Allohga tasbeh aytadi" (Hashr surasi, 1), deb buyuriladi. Kutilmagan vaziyatda bu tasbehni aytish – bandaning har lahzada Allohning nazoratida ekanini bilishining alomatidir. Xulosa qilib aytganda, biror hodisa qarshisida "Subhanalloh" deyish – ham ajablanish ifodasi, ham o'sha onni zikr va ibodatga aylantirish vositasidir. Alloh bizlarni doimo O'zini zikr etuvchi bandalaridan qilsin.

Question 9

Alloh xohlaganini kechiradimi yoki loyiq bo'lganinimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Islom e'tiqodiga va xususan Hanafiy-Moturidiy yo'nalishiga ko'ra, bu savolning javobi Allohning mutlaq irodasi bilan cheksiz hikmati birlashgan nuqtadadir. Alloh taolo mutlaq hukmdordir va xohlaganini kechirish vakolatiga egadir. Qur'oni karimda bu haqiqat shunday ifoda etiladi: 'Osmonlar va yerdagi narsalar Allohnikidir. U xohlaganini kechiradi, xohlaganini azoblaydi. Alloh kechiruvchi va rahmlidir.' (Oli Imron, 129). Biroq Allohning 'xohlashi' tasodifiy tanlov emas, balki Uning cheksiz hikmatiga asoslanadi. Alloh bandasining samimiy tavbasini, pushaymonligini va go'zal amallarini kechirilishiga sabab qiladi. Ya'ni, banda tavba va iymon bilan kechirilishni 'talab qiladi', Alloh esa o'z fazli bilan uni kechirishni 'xohlaydi'. Payg'ambarimiz (s.a.v) bir hadislarida shunday deganlar: 'Hech kim o'z amali tufayli (o'zicha haq qilib) jannatga kira olmaydi. 'Siz hammi, ey Allohning Rasuli?' deb so'rashdi. 'Ha, Alloh meni rahmatiga o'ramasa, men ham kira olmayman', dedilar.' (Muslim). Xulosa qilib aytganda, hech kim 'men buni haq qildim' deb Alloh ustidan haq da'vo qila olmaydi. Kechirilish Allohning fazli va irodasidir. Biroq Alloh samimiy tavba qilganlarni va amrlariga bo'ysunganlarni kechirishini xushxabar qilib, bizlarga bu irodaga erishish yo'lini ko'rsatib qo'ydi. Alloh bizlarni rahmatiga o'ragan bandalaridan qilsin.

Question 10

Namozdan keyin qilinadigan tasbehning fazilati

Accepted Answer

Assalomu alaykum, qadrli birodarim. Namozlardan keyin qilinadigan tasbeh ibodatning ma'naviy iqlimini to'ldiruvchi va qulning Allohga bo'lgan shukrini ifoda etuvchi juda qimmatli bir sunnatdir. Hanafiy mazhabiga ko'ra, farz namozidan keyin (agar bo'lsa, so'nggi sunnat o'qilgandan keyin) qilinadigan bu zikrlar muakkad sunnat hisoblanadi. Namozdan keyin qilinadigan tasbehning fazilatini quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin: 1. Gunohlarning kechirilishi: Payg'ambarimiz (s.a.v.) shunday marhamat qilganlar: 'Kim har namozdan keyin 33 marta Allohni tasbeh etsa (Subhanalloh), 33 marta Allohga hamd aytsa (Alhamdulillah) va 33 marta Allohni ulug'lasa (Allohu Akbar), bularning hammasi 99 bo'ladi. Yuzinchisida esa 'La ilaha illallohu vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva 'ala kulli shay'in qodir' desa, gunohlari dengiz ko'pigicha bo'lsa ham kechiriladi.' (Muslim, Masojid, 146). 2. Ma'naviy darajaning yuksalishi: Tasbeh qalbni dunyoviy mashg'ulotlardan tozalaydi va qulni Allohga yaqinlashtiradi. Qur'oni Karimda buyurilganidek: 'Ogoh bo'lingki, qalblar faqat Allohni zikr qilish bilan orom topadi.' (Ra'd surasi, 28). 3. Kamchiliklarning o'rni to'lishi: Namoz vaqtida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan kichik g'aflatlar va kamchiliklarning o'rnini to'ldirishga vosita bo'ladi. 4. Jannat xazinasi: Bu zikrlar mo'min uchun oxiratda katta ajr va jannat xazinasi hisoblanadi. Payg'ambarimiz kambag'al muhojirlarning 'Boylar yuksak darajalar va abadiy ne'matlarni olib ketdilar' degan g'amginliklari ustiga ularga bu tasbehni tavsiya qilganlar va buning bilan boshqalar ularga yeta olmasligini xushxabar qilganlar (Buxoriy, Azon, 155). Xulosa qilib aytganda; namozdan keyingi tasbeh ozgina harakat bilan juda katta savoblar qozonish va ma'naviy poklanish eshigidir. Robbimiz ibodatlaringizni qabul qilsin.

Question 11

Boyiboy musulmonlar jannatning yuksak darajalariga erishganlarmi?

Accepted Answer

Qimmatli birodarim, bu savol sahobalar tomonidan Payg'ambarimizga (s.a.v.) ham berilgan. Bu masalani Qur'on va Sunnat doirasida quyidagicha izohlashimiz mumkin: Jannatdagi yuksak darajalar faqat boylikka yoki faqat faqirlikqa bog'liq emas. Darajalarning asosiy o'lchovi taqvo, ixlos va Allohning riziligini istashdir. Bir kun faqir sahobalar Payg'ambarimizning (s.a.v.) huzurlariga kelib: "Ey Allohning Rasuli! Boy birodarlarimiz yuksak darajalarga va abadiy ne'matlarga erishdilar. Chunki biz namoz o'qiymiz, ular ham o'qiydi; biz ro'za tutamiz, ular ham tutadi. Lekin ular sadaqa beradilar, biz bera olmaymiz; ular qul ozod qiladilar, biz qila olmaymiz", deb xafaliklarini bildirishgan. Payg'ambarimiz (s.a.v.) ularga boylarning moliyaviy ibodatlariga yetishish uchun zikr (tashbeh) o'rgatganlar (Muslim, Masojid, 142). Hanafi mazhabi olimlari ta'kidlaganidek, Islomda ustunlik molning kamligi yoki ko'pligi bilan emas, balki u molning qanday topilgani va qayerda sarflangani bilan o'lchanadi. 1. Sabr qilgan faqir va shukr qilgan boy: Islom olimlari "sabr qilgan faqir" va "shukr qilgan boy"ning Alloh huzuridagi qadrining yuksak ekanligini aytganlar. Boy musulmon o'z molini Alloh yo'lida sarflab (infak qilib) eng yuksak darajalarga erishishi mumkin. Faqir musulmon esa holiga sabr qilib ibodatlarini davom ettirib, shu darajalarga yetishishi mumkin. 2. Hisob-kitobning qiyinligi: Payg'ambarimiz (s.a.v.) "faqirlar boylardan besh yuz yil oldin jannatga kirishini" xushxabar berganlar (Termiziy, Zuhd, 37). Bu holat boylarning mol-mulklarining hisob-kitobini berishlari ko'p vaqt olishidan kelib chiqadi. Lekin hisob-kitobni berganlaridan so'ng, molini xayr yo'lida sarflagan boylarning darajalari juda yuksak bo'lishi mumkin. 3. Asosiy o'lchov taqvodir: Qur'oni Karimda: "Alloh huzurida eng ulug'ingiz, Undan eng ko'p qo'rqqaningizdir (taqvodorrog'ingizdir)" deyiladi (Hujurot surasi, 13). Xulosa qilib aytganda; boy musulmonlar faqat boy bo'lganliklari uchun emas, balki mol-mulklarini Alloh yo'lida sarflab, shukr qilsalar, yuksak darajalarga erishadilar. Faqir musulmonlar esa sabrlari va ibodatlari bilan bu darajalarga sherik bo'ladilar. Jannat - imkoniyat egalarining saxovatlari va imkoniyati cheklanganlarning sabrlari hamda samimiyatlarining mukofotlangan joyidir.", "uz": "Boyiboy musulmonlar jannatning yuksak darajalariga erishganlarmi?", "answer": "Qimmatli birodarim, bu savol sahobalar tomonidan Payg'ambarimizga (s.a.v.) ham berilgan. Bu masalani Qur'on va Sunnat doirasida quyidagicha izohlashimiz mumkin: Jannatdagi yuksak darajalar faqat boylikka yoki faqat faqirlikqa bog'liq emas. Darajalarning asosiy o'lchovi taqvo, ixlos va Allohning riziligini istashdir. Bir kun faqir sahobalar Payg'ambarimizning (s.a.v.) huzurlariga kelib: "Ey Allohning Rasuli! Boy birodarlarimiz yuksak darajalarga va abadiy ne'matlarga erishdilar. Chunki biz namoz o'qiymiz, ular ham o'qiydi; biz ro'za tutamiz, ular ham tutadi. Lekin ular sadaqa beradilar, biz bera olmaymiz; ular qul ozod qiladilar, biz qila olmaymiz", deb xafaliklarini bildirishgan. Payg'ambarimiz (s.a.v.) ularga boylarning moliyaviy ibodatlariga yetishish uchun zikr (tashbeh) o'rgatganlar (Muslim, Masojid, 142). Hanafi mazhabi olimlari ta'kidlaganidek, Islomda ustunlik molning kamligi yoki ko'pligi bilan emas, balki u molning qanday topilgani va qayerda sarflangani bilan o'lchanadi. 1. Sabr qilgan faqir va shukr qilgan boy: Islom olimlari "sabr qilgan faqir" va "shukr qilgan boy"ning Alloh huzuridagi qadrining yuksak ekanligini aytganlar. Boy musulmon o'z molini Alloh yo'lida sarflab (infak qilib) eng yuksak darajalarga erishishi mumkin. Faqir musulmon esa holiga sabr qilib ibodatlarini davom ettirib, shu darajalarga yetishishi mumkin. 2. Hisob-kitobning qiyinligi: Payg'ambarimiz (s.a.v.) "faqirlar boylardan besh yuz yil oldin jannatga kirishini" xushxabar berganlar (Termiziy, Zuhd, 37). Bu holat boylarning mol-mulklarining hisob-kitobini berishlari ko'p vaqt olishidan kelib chiqadi. Lekin hisob-kitobni berganlaridan so'ng, molini xayr yo'lida sarflagan boylarning darajalari juda yuksak bo'lishi mumkin. 3. Asosiy o'lchov taqvodir: Qur'oni Karimda: "Alloh huzurida eng ulug'ingiz, Undan eng ko'p qo'rqqaningizdir (taqvodorrog'ingizdir)" deyiladi (Hujurot surasi, 13). Xulosa qilib aytganda; boy musulmonlar faqat boy bo'lganliklari uchun emas, balki mol-mulklarini Alloh yo'lida sarflab, shukr qilsalar, yuksak darajalarga erishadilar. Faqir musulmonlar esa sabrlari va ibodatlari bilan bu darajalarga sherik bo'ladilar. Jannat - imkoniyat egalarining saxovatlari va imkoniyati cheklanganlarning sabrlari hamda samimiyatlarining mukofotlangan joyidir.

Question 12

Agar oilada nomuvofiqchiliklar bo'lsa, nima qilishimiz kerak?

Accepted Answer

Aziz birodarim, oilada yuzaga kelgan nomuvofiqchiliklar qarshisida qanday harakat qilish kerakligi haqidagi savolingizga diqqat bilan javob berishga harakat qilamiz. Musulmon dini oilaviy rishtalarning mustahkam bo'lishiga, o'zaro sevgi, hurmat va adolat ustiga qurilgan bo'lishiga katta ahamiyat beradi. Muqaddas Qur'oni Karim va Sunnat-i Seniyye'da bu borada ko'plab nasihat va hukmlar mavjud. Avvalo, oilada bir nomuvofiqchilik yuzaga kelganda, sabrli bo'lish va vaziyatni tushunishga harakat qilish kerak. Shunday buyurilgan: "Ey imon keltirganlar! Sabr va namoz ila madad so'rang. Albatta, Alloh sabr qiluvchilar bilan birgadir." (Baqara surasi, 153-oyat) Nomuvofiqchilikka uchragan kishi, avvalo, o'zining haqligini isbotlaydigan, xunuk bo'lmagan uslubda qarshi tarafni ogohlantirishi kerak. Maqsad, vaziyatni tuzatish va adolatni qaror toptirishdir. Payg'ambarimiz Muhammad alayhissalom shunday buyurganlar: "Din birodaringga yordam ber, zolim bo'lsin yoki mazlum." Sahobalar so'radilar: "Ey Allohning Rasuli! Mazlumga yordam beraylik, zolimga qanday yordam beramiz?" Hazrati Payg'ambar (s.a.v.) shunday dedilar: "Uni zulmdan qaytarsan. Bu ham unga yordamdir." (Buxoriy, Mezalim, 4) Bu hadis-i sharif, oiladagi nomuvofiqchiliklarni oldini olish borasida bizga yo'l ko'rsatadi. Agar bir oila a'zosi nomuvofiqchilik qilsa, uni bu xatti-harakatidan qaytarishga harakat qilish, unga qilinadigan eng katta yaxshilikdir. Agar gaplashish yoki ogohlantirishlar bilan vaziyat tuzalmasa, Hanafiy mazhabining umumiy tamoyillari doirasida, oila kattalaridan yoki ishonchli, hikmatli bir kishidan hakamlik qilishni so'rash ham bir yechim bo'lishi mumkin. Bu, vositachilik yo'li bilan masalani yaxshilik bilan hal qilishga urinishdir. Unutmaslik kerakki, oila, jamiyatni tashkil etuvchi eng kichik bo'g'indir. Bu bo'g'inning tinchligi va adolati, ham dunyomiz, ham oxiratimiz uchun katta ahamiyat kasb etadi. Alloh taolo, oila a'zolarining bir-biriga nisbatan adolatli bo'lishlarini amr etgan. Bu boradagi sa'y-harakatlaringizda Alloh yordamchingiz bo'lsin.

Question 13

Qiyomat kunida Robbimiz bandalaridan qanday hisob-kitob qiladi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, Aleykum assalom va rohmatulloh. Qiyomat kuni – adolat to‘liq qaror topadigan, hech kimga ozgina ham zulm qilinmaydigan muqaddas kundir. Hanafiy mazhabining usuliga va Ahli sunnat aqidasiga ko‘ra, Alloh taolo bandalari bilan hisob-kitob qilganda, ularni ham o‘z rahmatiga g‘arq etadi, ham haqiqiy adolat bilan muomala qiladi. Qiyomat kunidagi hisob-kitobning mohiyati va bosqichlari qisqacha quyidagicha: 1. Amallar daftarining berilishi: Bandalarga dunyoda qilgan yaxshi va yomon amallari yozilgan daftar o‘ng yoki chap yelkalari bilan beriladi. Qur’oni karimda Isro surasining 13 va 14-oyatlarida shunday buyuriladi: "Har bir insonning qilgan amalini bo‘yniga ilib qo‘ydik. Qiyomat kuni uning uchun ochilgan bir kitob chiqarib beramiz. "Kitobingni o‘qi! Bugun o‘zing hisob-kitobchi sifatida kifoyasan", deyiladi." 2. Mizo‘n (Tarozi): Amallarni tortish uchun adolat tarozilari o‘rnatiladi. Kimning savoblari og‘ir kelsa, abadiy najot topadi. A’rof surasining 8-9-oyatlarida: "O‘sha kuni tarozilar haqdir. Kimning savoblari og‘ir kelsa, ana o‘shalar najot topguvchilardir. Kimning savoblari yengil kelsa, ana o‘shalar oyatlarimizni inkor etganlari sababli o‘zlarini ziyonga qo‘yganlardir", deyiladi. 3. So‘roq va hisob-kitobga tortilishi: Hanafiy mazhabining asosiy manbalari bo‘lgan hadis-i shariflarda, Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) hisob-kitob qanday bo‘lishini shunday bildirganlar: "Har bir banda qiyomat kuni; umrini qayerda o‘tkazganidan, ilmi bilan nima qilganidan, molini qayerdan topib, qayerga sarflaganidan va badani bilan nima ishlar qilganidan so‘ralmaguncha bir qadam ham qo‘ymaydi." (Termiziy, Qiyomat, 1). Mo‘minlar uchun bu hisob-kitob, Allohning bandalari bilan xoli qolib, gunohlarini iqror qildirib, ularni mag‘firat qilishi shaklida shafqatli suhbat kabi bo‘ladi. Kofirlar va zolimlar uchun esa adolatli va og‘ir so‘roq bo‘ladi. Eng to‘g‘risini faqat Olamlar Rabbisi bo‘lgan Alloh biladi. U bandalariga nisbatan juda marhamatli va adolatli Zotdir. Rabbim hisobimizni oson qilsin.

Question 14

Heavy metal yoki rok musiqasini tinglash joizmi?

Accepted Answer

Aziz birodar, Islom dinida va siz mansub bo'lgan Hanafiy mazhabida biror narsaning halol yoki harom bo'lishi uning mohiyatiga, mazmuniga va inson ruhi hamda amallariga ta'siriga bog'liqdir. Musiqa borasidagi asosiy qoida ham shu. Heavy metal yoki rok musiqasini tinglashning hukmi quyidagi mezonlarga ko'ra baholanadi: 1. So'zlar mazmuni: Musiqa so'zlarida shirk (Alloga sherik qo'shish), din yoki yaratganga isyon, kufr, axloqsizlik, zo'ravonlik, ichkilik yoki giyohvandlikka undash bo'lsa, bunday musiqani tinglash joiz emas. 2. Insonga ta'siri: Tinglanayotgan musiqa kishini namoz kabi ibodatlardan chalg'itsa, qalbga xiralik bersa, g'azab va tajovuzkorlikni qo'zg'atsa yoki ruhni Allohni zikrdan uzoqlashtirsa, u harom qismiga kiradi. 3. Belgilar va mavzular: Heavy metal va rok musiqasining ba'zi kichik turlarida uchraydigan shaytoniy (satanistik) belgilar, qorong'ulik va botil e'tiqod mavzulari Islomning odob va e'tiqod asoslariga mos kelmaydi. Manbalar (Oyat va Hadis): Qur'oni Karim: Luqmon surasining 6-oyatida shunday marhamat qilinadi: "Odamlar orasida (shunday) kimsalar borki, (u) bilmasdan Allohning yo'lidan chiqarish va uni masxara qilish uchun behuda so'zlarni (lahvul-hadis) sotib oladi..." Tafsirchilar va Hanafiy olimlarining aksariyati, insonni Allohdan va uning mas'uliyatlaridan uzoqlashtiradigan har qanday yomon so'z va musiqani ushbu oyat doirasida baholaganlar. Hadisi Sharif: Payg'ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) shunday deganlar: "Halol ham ma'lum...

Question 15

Alloh nega gey munosabatlarni harom qilgan?

Accepted Answer

Aziz birodarim, sizga Allohning salomi va rahmatlari bo'lsin. Sizning bu savolingiz Islomning inson tabiatiga (fitratiga) va jamiyat tartibiga qanchalik ahamiyat berishini tushunish uchun qimmatlidir. Hanafiy mazhabi va umumiy islom huquqiga ko'ra, bu taqiqotning asosiy hikmatlarini quyidagicha umumlashtirishimiz mumkin: 1. Tabiat va Yaratilish Maqsadini Himoya Qilish Alloh insonni erkak va ayol qilib, bir-birini to'ldiradigan qilib yaratgan. Muqaddas Qur'onda juftliklar bir-birlari uchun osoyishtalik va sevgi manbai qilingani aytiladi. Gey munosabatlar insonning bu tabiiy yaratilishiga (fitratiga) zid ko'rilgani uchun harom qilingan. 2. Naslning Davomiyligi va Oila Qurilmasi Islom huquqining asosiy maqsadlaridan biri "naslni himoya qilish"dir (hifzu'n-nasl). Inson naslining sog'lom davom etishi faqat erkak va ayoldan iborat bo'lgan qonuniy oila qurilmasi bilan mumkin. Gey munosabatlar naslning ko'payishiga va oila qurilmasining saqlanishiga xizmat qilmagani uchun taqiqlangan. 3. Axloqiy va Ma'naviy Poklanish Islom, shahvatning faqat ma'lum bir intizom va qonuniylik (nikoh) doirasida kechishini istaydi. Qur'onda Lut alayhissalom qavmi misolida bu amal "hadni oshish" va "hayosizlik" deb ta'riflangan. Manbalar (Oyat va Hadis): Oyat: "Va Lutni eslang. U o'z qavmiga: "Sizdan avval olamlardan biror kishi qilmagan fohisha ishni qilasizmi? Albatta, sizlar ayollarni qo'yib, shahvat bilan erkaklarga yaqinlashursiz. Balki, sizlar haddan oshgan qavmdirsiz", degan edi." (A'rof surasi, 80-81) Hadis: Rasululloh (s.a.v.) bunday ishlarni qilganlar haqida qattiq ogohlantirganlar va fitratga zid harakatlardan saqlanishni buyurganlar. (Termiziy, Hudud, 24) Hanafiy Mazhabi Fikri: Imom Abu Hanifa va uning shogirdlariga ko'ra, bu amal katta gunohdir va Allohning belgilagan chegaralarini buzishdir. Hanafiy faqihlari bu harakatning jamiyatning axloqiy tuzilishiga zarar yetkazishini va yaratilish hikmatiga zid ekanligini ta'kidlaydilar. Xulosa qilib aytganda; bu taqiqot insonning sha'nini, biologik tuzilishini, naslining kelajagini va ma'naviy pokligini himoya qilishni maqsad qilgan ilohiy hikmatga asoslangan. Alloh har bir amri bilan bandasi uchun eng xayrlisini istaydi.

Question 16

Uteka, ya'ni ozod qilinganlar namozi hadislarda uchraydimi?

Accepted Answer

Aziz farzandim, so'ragan "Uteka namozi" (Ozod qilinganlar namozi) Payg'ambarimizdan (s.a.v.) sahih sanad bilan naql qilingan asosiy hadis manbalarimizda (Kutubi Sitta kabi) mavjud emas. Hadis olimlarining aksariyati bu namozning o'qilish shakli va fazilati haqida tarqalgan rivoyatlarni "mavzu" (to'qima) yoki asossiz deb ta'kidlashgan. Islom huquqida va mansub bo'lganingiz Hanafiy mazhabida bir ibodatning maxsus nom va shakl bilan "sunnat" yoki "fazilatli ibodat" sifatida qabul qilinishi uchun albatta sahih dalilga tayanishi kerak. Asli bo'lmagan va dinda keyinchalik paydo bo'lgan (bid'at) bunday amallar o'rniga; Qur'on va Sunnatda o'rni sobit bo'lgan tahajjud, choshgoh (duho) yoki avvobin kabi nafl namozlarini o'qishingiz siz uchun ancha xayrli va savoblidir. Robbimiz bizlarni Payg'ambarimizning (s.a.v.) sahih sunnatidan ayirmasin.

Question 17

Payg'ambarlarning nasabnomasi va kelish tartibi haqida ma'lumot bera olasizmi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, assalomu alaykum va rohmatulloh. Alloh taolo insoniyatni hidoyatga boshlash va to'g'ri yo'lni ko'rsatish uchun Odam alayhissalomdan Payg'ambarimiz Muhammad Mustafogacha (sallallohu alayhi va sallam) ko'plab payg'ambarlarni yuborgan. Qur'oni karimda nomlari zikr etilgan payg'ambarlar 25 nafardir; ammo hadisi shariflarda xabar berilishicha, payg'ambarlarning umumiy soni bundan ancha ko'pdir (Musnad, V, 178). Hanafi mazhabining olimlari va islom tarixchilari nazdida, payg'ambarlarning nasabnomasi va kelish tartibi umumiy holda quyidagicha: 1. Hazrat Odam (Insoniyatning otasi va birinchi payg'ambar) 2. Hazrat Idris 3. Hazrat Nuh (Insoniyatning ikkinchi otasi hisoblanadi) 4. Hazrat Hud (Od qavmiga yuborilgan) 5. Hazrat Solih (Samud qavmiga yuborilgan) 6. Hazrat Ibrohim (Xalilulloh, payg'ambarlar otasi) 7. Hazrat Lut (Ibrohim alayhissalomning jiyani) 8. Hazrat Ismoil va Hazrat Is'hoq (Hazrat Ibrohimning farzandlari) 9. Hazrat Yaqub 10. Hazrat Yusuf (Yaqub alayhissalomning o'g'li) 11. Hazrat Ayyub 12. Hazrat Shuayb (Madyan ahli yuborilgan) 13. Hazrat Muso va ukasi Hazrat Horun 14. Hazrat Zulqifl 15. Hazrat Dovud 16. Hazrat Sulaymon (Dovud alayhissalomning o'g'li) 17. Hazrat Ilyos 18. Hazrat Alyasa 19. Hazrat Yunus 20. Hazrat Zakariyo 21. Hazrat Yahyo (Zakariyo alayhissalomning o'g'li) 22. Hazrat Iso (Otasiz holda Maryam onadan dunyoga kelgan) 23. Hazrat Muhammad Mustafo (sallallohu alayhi va sallam - So'nggi payg'ambar, Xotamul-anbiyo) Shuningdek, Qur'oni karimda nomlari zikr etilgan, ammo ular orasidagi nasab va zamon bog'liqligi borasida turli xil qarashlar mavjud bo'lgan Hazrat Uzayr, Hazrat Luqmon yoki Hazrat Zulqarnayn kabi zotlar haqida ham olimlarimiz ehtiyotkorona yondashuvni qabul qilganlar. Alloh taolo Qur'oni karimda payg'ambarlar orasida ajrim qilmasligimiz lozimligini shunday bayon etadi: "Payg'ambar o'z Parvardigoridan o'ziga nozil qilingan narsaga imon keltirdi, mo'minlar ham (imom keltirdilar). Har biri Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga va payg'ambarlariga imon keltirdilar va: 'Biz Uning payg'ambarlaridan birortasini ajrim qilmaymiz' dedilar..." (Baqara surasi, 285). Allohning rahmat va barokati sizlarga bo'lsin. Yana so'ramoqchi bo'lgan savolingiz bo'lsa, mamnuniyat bilan yordam beraman.

Question 18

Hanafiylik va Shofiylikdagi Asr namozi vaqtini hisoblashdagi farq nimadan iborat?

Accepted Answer

Assalomu alaykum va rahmatullohi va barakotuhu hurmatli birodarim. Asr namozi vaqti kirishi borasida Hanafiy va Shofiiy mazhablari orasidagi asosiy farq biror narsaning soya uzunligini asos qilib olish shaklidan kelib chiqadi: 1. Shofiiy mazhabi (va Jumhur/Ko‘pchilik): Quyosh qoq tepada turganda mavjud bo‘lgan tik soya (fayi zavol)dan tashqari, biror narsaning soyasi o‘z bo‘yiga teng bo‘lgan onda Asr vaqti boshlanadi. Bunga islom fiqhida "Asri avval" (Birinchi Asr) deyiladi. 2. Hanafiylik mazhabi (Imomi A’zam Abu Hanifaning qarashlari): Quyosh qoq tepada turganda mavjud bo‘lgan soyadan tashqari, biror narsaning soyasi o‘z bo‘yining ikki barobariga yetgan paytda Asr vaqti boshlanadi. Bunga "Asri soniy" (Ikkinchi Asr) deyiladi. (Eslatma: Hanafiylik mazhabidagi Imom Abu Yusuf va Imom Muhammad Shofiiy mazhabi kabi fikrlashadi, biroq mazhabda fatvo uchun asosiy bo‘lgan Imomi A’zamning qarashidir). Asosi (Hadisi sharif): Bu ijtihodiy farq Jabroil alayhissalom Payg‘ambarimizga (s.a.v.) namoz vaqtlarini o‘rgatib, imom bo‘lib o‘qib berganlari haqidagi rivoyatga tayanadi. Jabroil (a.s.) birinchi kuni Asr namozini soya bir barobar bo‘lganda, ikkinchi kuni esa soya ikki barobar bo‘lganda o‘qib berganlar (Termiziy, Mavoqit, 1; Abu Dovud, Salot, 2). Imomi A’zam hazratlari ibodatda ehtiyotni (eng xavfsizini) asos qilib olib, peshin vaqti chiqqaniga qat’iy amin bo‘lish uchun ikki barobar soyani asos qilib olganlar. Bu holat ziddiyat emas, balki Payg‘ambarimizning (s.a.v.) sunnatidagi ruxsat va rahm-shafqat kengligidir. O‘zingiz amal qiladigan Hanafiylik mazhabi taqvimi bo‘yicha ibodatingizni xotirjam ado etishingiz mumkin. Robbimiz ibodatlaringizni qabul etsin.

Question 19

Muezzinlik qanday qilinadi?

Accepted Answer

Va alaykum assalom va rahmatullohi va barokatuh. Muezzinlik musulmonlarni ibodatga chaqiruvchi va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning maqtovlariga sazovor bo‘lgan juda sharafli xizmatdir. Sevgili Payg‘ambarimiz bir hadisi shariflarida shunday marhamat qilganlar: "Muezzinlar qiyomat kunida odamlarning bo‘yi eng uzuni (eng sharaflisi va savobi eng ko‘pi) bo‘ladilar." (Muslim, Salot, 14). Hanafiy mazhabiga ko‘ra muezzinlikning sunnatga muvofiq va to‘g‘ri qilinishi qisqacha quyidagicha: 1. Tayyorgarlik va odoblar: Tahoratli bo‘lish: azon va iqomatni tahoratli holda o‘qish sunnatdir. Qiblaga yuzlanish: azon o‘qiyotganda tik turish va qiblaga yuzlanish asosiydir. Barmoqlarni quloqqa qo‘yish: ovozni balandroq chiqarish va tashqaridagilarga azon aytilayotganini bildirish uchun ko‘rsatkich barmoqlarni quloq teshigiga qo‘yish yoki qo‘llarni quloqqa olib borish sunnatdir. 2. Azonning o‘qilishi: Azon lafzlari baland ovozda, dona-dona va ovozni chiroyli qilib (sekin-asta) o‘qiladi. O‘ngga va chapga burilish: ko‘krak qibladan burilmagan holda; "Hayya alas-solah" (namozga shoshiling) deganda bosh o‘ngga, "Hayya alal-falah" (najotga shoshiling) deganda bosh chapga buriladi. Bomdod azonining farqi: bomdod azonida "Hayya alal-falah"dan keyin ikki marta "As-solatu xayrum minan-navm" (namoz uyqudan yaxshidir) jumlasi qo‘shiladi. 3. Iqomat aytish: Iqomat jamoat bilan yoki yolg‘iz farz namozini boshlashdan darhol oldin aytiladi. Iqomat lafzlari azon bilan bir xil, ammo azonga qaraganda tezroq va seriy o‘qiladi. Iqomatda "Hayya alal-falah"dan keyin ikki marta "Qod qomatis-solah" (namoz boshlandi) deyiladi. Iqomat aytayotganda barmoqlar quloqqa qo‘yilmaydi va bosh o‘ng-chapga burilmaydi. Muezzinning halol, namoz vaqtlarini yaxshi biladigan va jamoatga nisbatan xushmuomala kishi bo‘lishi odobdandir. Janobi Haq xizmatingizni qabul aylasin.

Question 20

Allohga iymon keltirmaslikning jazosi nima uchun abadiy jahannamda qolishdir?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Savolingiz inson aqli va qalbi eng ko'p qiziqadigan, hikmatini tushunishga harakat qiladigan tuban mavzulardan biridir. Alloh taoloning adolati va rahmati doirasida bu masalani Qur'on va Sunnat yog'dusida quyidagicha jamlay olamiz: Bir jinoyatning kattaligi amal bajarilgan vaqt yoki makonga emas, balki kimga qarshi sodir etilganiga va jinoyatning mohiyatiga qarab baholanadi. Alloh taolo cheksiz buyuklik, cheksiz rahm-shafqat egasi va haqiqiy Yaratuvchimizdir. Unga iymon keltirmaslik va Uni inkor etish insonning o'z irodasi bilan Uning rahmat eshiklarini yopishi, Uning mavjudligini va o'zidagi ne'matlarini rad etishidir. Qur'oni Karimda kofirlarning ahvoli quyidagicha bayon etilgan: "Kofir bo'lganlar va oyatlarimizni yolg'onga chiqarganlar — ana o'shanlar jahannam ahlidirlar va u yerda abadiy qolurlar." (Baqara surasi, 39) Iymon abadiy hayotning kalitidir. Inkor esa qalbning abadiy haqiqatga yopiq qolishini afzal ko'rishidir. Jannat va jahannamning abadiyligi kishining bu dunyodagi niyati va qasdiga tayanadi. Jannat ahliga abadiy ne'mat berilishining sababi ularning abadiy iymon keltiruvchi bo'lishlari bo'lganidek, jahannam ahlining ham (oyatlarda zikr qilinganidek) agar dunyoga qaytarilsalar, yana o'sha inkorlarini davom ettiradigan xarakterda bo'lishlaridir. Buyuk Alloh insonlarga aql berdi, payg'ambarlar yubordi va haq bilan botilni ochiq-oydin bayon qildi. Iymon insonning erkin irodasi bilan tanlagan eng qimmatli fazilatidir. Alloh taolo qalblarimizni haqiqat uzra sodit qilsin va bizni Ahli sunna val-jamoat e'tiqodidan ayirmasin. Salom va duolar ila.

Question 21

Qorbobo bormi?

Accepted Answer

Farzandim, Islom e'tiqodiga ko'ra, Qorbobo (Noel Baba) figurasi haqiqiy mavjudot emas; u madaniy bir afsonadan iboratdir. Islom e'tiqodining asosi tavhid, ya'ni Allohning yagonaligidir. Islomda rizq beruvchi, duolarni eshituvchi va ehtiyojlarni qondiruvchi faqat Allohdir. Qur'oni Karimda bu holat shunday ifoda etiladi: "Osmonlar va yerdagi barcha narsa Undan so'raydi. U har on yaratish holidadir." (Rahmon surasi, 29-oyat). Shu bois, bolalarga sovg'alar keltiradigan, yashirin yordamlar ko'rsatadigan yoki muqaddas bir tomoni bor deb hisoblanadigan "Qorbobo" figurasi Islom aqidasi asoslariga zid bo'lgan bir to'qimadir. Musulmonlar sifatida biz farzandlarimizga rizq va ne'mat faqat Allohdan kelishini, yaxshilik qilish esa yilning faqat ma'lum vaqtlarida emas, balki har doim va bevosita Alloh roziligi uchun qilinishi kerak bo'lgan ibodat ekanligini o'rgatishimiz kerak. Xulosa qilib aytganda, bu personaj shunchaki ertak qahramonidir, Islom e'tiqodida o'rni yo'q. Bolalarimizga bunday afsonalar o'rniga Islomning go'zal axloqi va haqiqiy qadriyatlarini tushuntirish eng to'g'risidir.

Question 22

Sahv sajdasi qanday holatlarda vojib bo'ladi va qanday qilinadi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, Hanafiylik mazhabiga ko'ra sahv sajdasi; namozning farzlaridan birini unutib (yoki adashib) kechiktirilganida yoki vojiblaridan birini tark etganida yoki kechiktirganida vojib bo'ladigan bir tuzatish sajdasidir. Qasddan qilingan xatolarda yoki namozning farzi tark etilganida sahv sajdasi namozni qutqarmaydi; namozni qayta o'qish kerak bo'ladi. Sunnatlar tark etilganida esa sahv sajdasi vojib bo'lmaydi. 1. Sahv Sajdasi Qanday Holatlarda Vojib Bo'ladi? Bir vojibni unutib tark etish: Masalan; Fotiha surasini yoki Fotiha'dan keyin zam-m-surani o'qishni unutish, to'rt rakatli namozlarda birinchi o'tirishni (qo'da-i ulani) qilmay turib turib ketish. Bir vojibni kechiktirish: Masalan; birinchi o'tirishda "Tahiyyat"dan keyin "Allohumma Solli"ni o'qib uchinchi rakatga turishni kechiktirish. Bir farzni kechiktirish: Masalan; qiroatni tugatgandan keyin fikrga berilib rukuga ketishni kechiktirish. Bir farzni takrorlash: Masalan; bir rakatda unutib ikki marta ruk'u yoki uch marta sajda qilish. 2. Sahv Sajdasi Qanday Qilinadi? Hanafiylik mazhabida eng keng tarqalgan va afzal ko'rilgan usul quyidagicha: 1. Namazning oxirgi o'tirishida faqat "Tahiyyat" duosi o'qiladi. 2. Tahiyyat tugagandan keyin faqat o'ng tomonga salom beriladi (Ikki tomonga ham salom berish mumkinligiga oid rivoyatlar bo'lsa ham, jamoat bilan o'qilayotganda chalkashlikni oldini olish va hanafiy faqihlarining aksariyati tomonidan afzal ko'rilishi sababli faqat o'ngga salom berish asosdir). 3. "Allohu Akbar" deb sajda qilinadi va uch marta "Subhana Robbiyal-a'lo" deyiladi. 4. "Allohu Akbar" deb o'tiriladi, so'ngra yana "Allohu Akbar" deb ikkinchi sajda qilinadi. 5. Ikkinchi sajdadan keyin o'tiriladi; navbati bilan Tahiyyat, Solli-Borik va Robbana duolari o'qiladi. 6. Avval o'ngga, keyin chapga salom berib namoz tugatiladi. Dalil (Sunnatdan Hujjat) Sahv sajdasi, Payg'ambarimiz alayhissalomning shaxsan bajargan va buyurgan sunnatlaridandir. Bir hadis-sharifda bunday deyilgan: "Agar birortangiz namozida shakk qilsa-yu, necha rakat o'qiganini (uchmi, to'rtmi) bilmasa, shakkini tashlab, aniq bilgan raqamiga ko'ra namozini komil qilsin. Salom bermasidan oldin ikki marta sajda qilsin." (Muslim, Masojid, 88; Abu Dovud, Solat, 190) Alloh taolo ibodatlarimizni va namozlarimizni qabul aylasin.

Question 23

Safar namozi hukmlari va qisqartirish shartlari qanday?

Accepted Answer

Rahmatli va Rahmli Allohning nomi bilan. Aziz birodarim, Yuksak Robbimiz dinimizda yengillikni asos qilgan va safarda bo'lgan bandalariga maxsus bir ehson qilgan. Qur'oni Karimda shunday marhamat qilinadi: "Yurtda safarga chiqqan chog'ingizda... namozni qisqartirishingizda sizlarga gunoh yo'qdir." (Niso surasi, 4/101) Peyg'ambarimiz (s.a.v.) ham safarda namozni qisqartirish Allohning bir ehsoni ekanligini bildirgan va "Allohning sizlarga bergan ushbu sadaqasini qabul qiling" (Muslim, Musofirin, 4) degan. Hanafiylar mazhabiga ko'ra safarda (musofirlikda) namoz hukmlari va qisqartirish shartlari quyidagilardir: 1. Musofirlikning Shartlari: Masofa Sharti: Safarga chiqilgan joy bilan boriladigan manzil orasidagi masofa eng kamida 90 km (klassik ifoda bilan 3 kunlik yo'l) bo'lishi kerak. Muddati Sharti: Borilgan joyda 15 kundan kam qolish niyat qilingan bo'lishi kerak. Agar 15 kun yoki undan ko'p qolinadigan bo'lsa, borilgan joyga yetib kelingan zahoti musofirlik tugaydi. Chegaralarni O'tish: Safar hukmlarining boshlanishi uchun shaharning maskun mahallidan (shahar chegaralaridan/chiqishidan) ajralib chiqqan bo'lish shartdir. 2. Namozlarning Hukmi va O'qilishi: 4 Rakatli Farzlar: Peshin, Asr va Xufton namozlarining 4 rakatlik farzlari 2 rakat qilib o'qiladi. Hanafiylar mazhabiga ko'ra musofir holda namozni qisqartirish (qasr qilish) ruhsat emas, balki vojibdir. Bilimdan 4 rakat o'qish makruhdir. Qisqartirilmaydigan Namozlar: Bomdod namozi (2 rakat), Shom namozi (3 rakat) va Vitr namozi (3 rakat) xuddi o'sha holicha o'qiladi, qisqartirish qilinmaydi. Sunnat Namozlar: Safar shoshilinchligi, charchoq va xavfsizlik bo'lmasa, farzdan tashqari nafl/sunnat namozlar tark qilinishi mumkin. Lekin qo'ng'on joyda vaqt keng va xavfsizlik bo'lsa, sunnatlarni o'qish go'zal ko'rilgan. Rabbim ibodatlaringizni qabul aylasin, safarlaringizni salomat qilsin.

Question 24

G'usl tahorati farzlari va sunnatlari nimalardir?

Accepted Answer

Va alaykum assalom, qadrli birodarim. Rabbim ibodatlarimizni va tahoratimizni qabul qilsin. Hanafi mazhabiga ko'ra, g'usl (to'liq yuvinish) tahoratining farzlari va sunnatlari quyidagilardir: G'uslning Farzlari (3 tadir): 1. Og'izga suv olmoq (Mazmaza): Og'iz ichini, tomoqqa qadar yetadigan qilib ko'p suv bilan chayish. 2. Burunga suv tortmoq (Istinshoq): Burunga, xalqumgacha suv tortib tozalash. 3. Butun badanni yuvmoq: Boshi va oyoqlari bilan, igna uchi qadar ham quruq joy qoldirmay butun tanani yuvish. Manba: Yuksak Alloh Qur'oni karimda shunday marhamat qiladi: "Agar janozatda bo'lsangiz, tozalaning (yuvining)." (Moida surasi, 5/6). Og'iz va burun ichi ham badanning tashqi qismidan hisoblangani uchun, Hanafi mazhabida ularni yuvish farzdir. G'uslning Sunnatlari: 1. G'uslga niyat qilish va "Bismillah" bilan boshlash. 2. Avval qo'llarni va avrat joylarini yuvish, badandagi kirni tozalash. 3. G'usldan oldin, xuddi namoz tahorati kabi to'liq tahorat olish. 4. Suvni avval boshga, keyin o'ng yelka, keyin chap yelkaga to'kib, badanni uch martadan yuvish. 5. Suvni birinchi to'kkanida badanni uqalash. 6. Yuvilgan joyda suv to'planib qolsa, oyoqlarni eng oxirida yuvish. Manba: Hazrat Oisha (r.a.) onamiz, Payg'ambarimiz (s.a.v.)ning to'liq yuvinishini shu tartibda va shu tarzda olganliklarini rivoyat qilganlar (Buxoriy, G'usl 1; Muslim, Hayz 35). Rabbim moddiy va ma'naviy har turli kir-iflosliklardan tozalangan pok banda sifatida huzuriga chorlanishni nasib etsin.

Question 25

Insonni aldanishga olib boradigan sabablar nimalardir?

Accepted Answer

Rahmat va Rohim Alloh nomi bilan. Qadrli birodarim, Insoniyatning dunyo imtihonidagi eng katta xatarlaridan biri "aldanish" (g'urur) va haqiqatdan uzoqlashishdir. Islom olimlari Qur'oni Karim va Sunnat-i Seniyya nurida belgilagan, insonni aldanishga olib boradigan asosiy sabablar quyidagilardir: 1. Dunyo hayotining jozibasiga berilish Dunyoning o'tkinchi lazzatlarini doimiy deb bilish va oxiratni unutish aldanishning eng katta sababidir. Oyati-Karima: "Ey insonlar! Albatta, Allohning va'dasi haqdir. Bas, dunyo hayoti sizni aldatmasin..." (Fotir surasi, 5) 2. Shajtonning tuzoqlari va vasvasasi Shajton, insonni yomonlikka undashda ba'zan buni chiroyli ko'rsatadi, ba'zan esa "Alloh baribir kechiradi" deb, insonni soxta bir xavfsizlikka undaydi. Oyati-Karima: "...Sizni aldatuvchi (shajton) Allohning avfiga suyanib aldatmasin." (Luqmon surasi, 33) 3. Nafs arzulariga (havo) ergashish Insonning o'z havoyi istaklarini va xudbin xohishlarini haqiqatdan ustun qo'yishi, uning ko'zini bog'laydi va uni aldanishga olib boradi. Oyati-Karima: "Nafsini ilahtirib olgan kimsani ko'rdingmi?..." (Josiya surasi, 23) 4. Tul-i emal (Cheksiz dunyo istagi va tavbani kechiktirish) O'limni uzoq deb bilish, "Qanday bo'lsa ham, hali yoshman, keyin tavba qilaman" degan fikr bilan amallarni kechiktirish katta g'aflat va aldanishdir. Hadisi-Sharif: Payg'ambarimiz (s.a.v.) shunday deganlar: "Aqli raso kishi - o'z nafsini hisob-kitob qilgan va o'limdan keyingi hayot uchun amal qilgan kishidir. Ojiz kishi esa - nafsining havoyi istaklariga ergashib, Allohdan umidvor bo'lgan (mag'firat umid qilgan) kishidir." (Termiziy, Qiyomat, 25) 5. Jahl va ilmda uzoqlashish O'z dinining amr va nahylarini o'rganmagan kishi, nimaning to'g'ri, nimaning noto'g'ri ekanligini ajrata olmaydi va botilni haq deb o'ylab aldanadi. Xulosa qilib aytganda; aldanishning asosida Allohni, o'limni va oxiratni unutib, nafs va shajton ortidan yurish yotadi. Rabbim bizlarni basirat va hikmat egasi qilsin, nafs va shajtonning aldamchiliklaridan saqlasin. Amin.

Question 26

Choshqa (duho) namozi qachon o‘qiladi va uning fazilati nima?

Accepted Answer

Qadrli farzandim, Choshqa (Duho) namozi Rabbimizga bo‘lgan shukronamiz nishonasi o‘laroq o‘qiladigan juda barokatli nafl namozdir. Hanafiy mazhabi asoslariga ko‘ra bu namoz haqida quyidagilar ma'lum: Vaqti Qachon? Choshqa namozining vaqti quyosh chiqqandan taxminan 45-50 daqiqa o‘tgach (karohat vaqti chiqqandan so‘ng) boshlanadi va peshin azoniga taxminan 10-15 daqiqa qolguncha (istivo vaqtiga qadar) davom etadi. Hanafiy faqihlariga ko‘ra bu namozning eng fazilatli vaqti kunduzning to‘rtdan biri o‘tgan, ya'ni quyosh yaxshilab ko‘tarilgan vaqtdir. Necha Rakat O‘qiladi? Bu namoz kamida 2 rakat qilib o‘qiladi. Hanafiy mazhabiga ko‘ra eng fazilatlisi 4 rakat o‘qishdir; ammo xohlovchi 8 yoki 12 rakatgacha ham o‘qishi mumkin. Fazilati Nimadan Iborat? Peygamberimiz (s.a.v.) bu namoz tanamizdagi har bir bo‘g‘in uchun berilishi lozim bo‘lgan sadaqa o‘rniga o‘tishini bashorat qilganlar. Bir hadisi sharifda shunday deyiladi: "Har biringizning har bir bo‘g‘iningiz uchun kunda bir sadaqa berishingiz lozim... Choshqa vaqtida o‘qiladigan ikki rakat namoz esa bularning barchasining o‘rnini bosadi." (Muslim, Musofirin, 84) Shuningdek, Allohning Rasuli bu namozni o‘qiganlarning gunohlari dengiz ko‘pikchalari kabi ko‘p bo‘lsa ham mag‘firat qilinishini va bu namoz "avvobiyn"ning (Allohga ko‘p tavba qilib, qaytuvchilarning) namozi ekanini bildirganlar (Termiziy, Vitr, 15). Robbim o‘qigan namozlaringizni va duolaringizni o‘z dargohida qabul etsin.

Question 27

Imonning asosiy qoidalarini tushuntirib bera olasizmi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Rabbimiz qalbimizni imon nuru bilan munavvar aylasin va bizlarni hidoyatda sobit qilsin. Islom dinining asosini tashkil etuvchi imonning qoidalarini, Hanafiy mazhabining e'tiqodiy yo'nalishi bo'lgan Möturidiy ta'limoti va klassik fiqh manbalarimiz asosida quyidagicha xulosalashimiz mumkin: Imon, lug'atda tasdiqlash, ishonish va bo'ysunish degan ma'nolarni anglatadi. Istilohda esa Payg'ambarimiz alayhissalomning Alloh huzuridan olib kelgan vahiy oyatlarining haqiqatini qalb bilan tasdiqlash va til bilan iqror etishdir. Imonning Olti Asosi Qur'oni karimda (Baqara, 285; Niso, 136) va Jibril hadisi nomi bilan mashhur bo'lgan hadis-i sharifda bayon etilganidek, imonning asoslari oltitadir: 1. Allohga Iymon: Allohning borligiga, yagonaligiga, tengi yo'qligiga, barcha mukammal sifatlar bilan sifatlanganligiga ishonishdir. 2. Farish-talariga Iymon: Alloh yaratgan, nurdan bo'lgan, gunoh qilmaydigan va faqat Ungagina ibodat qiladigan farishtalarga ishonishdir. 3. Kitoblariga Iymon: Allohning payg'ambarlariga nozil qilgan kitoblariga ishonishdir. Qur'oni karim bu kitoblarning oxirgisi va buzilmaganidir. 4. Payg'ambarlariga Iymon: Odamlarni hidoyatga boshlash uchun Alloh tomonidan tanlangan elchilarga ishonishdir. Birinchi payg'ambar Odam alayhissalom, oxirgisi esa Muhammad alayhissalomdir. 5. Qiyomat Kuniga Iymon: Qiyomatning qopishiga, insonlarning tiriltirilib hisob berishiga, jannat va jahannamning haq ekanligiga ishonishdir. 6. Taqdir va Qazoga Iymon: Yaxshilik va yomonlikning barchasi Allohning ilmi, irodasi va yaratishi bilan sodir bo'lishiga ishonishdir. Klassik Manbalar va Hanafiy Fikri Imom A'zam Abu Hanifaning Al-Fiqhul Akbar asari bu mavzudagi asosiy dalilimizdir. Hanafiy mazhabining fiqh manbalarida imonning mohiyati quyidagicha yoritiladi: Imonning Ruknlari: Hanafiy ulamolariga ko'ra, imonning asli "qalb bilan tasdiqlash"dir. Til bilan iqror bo'lish esa, shaxsning musulmon deb muomala ko'rishi uchun zaruriy shartdir. Marg'inoniyning Al-Hidoya va Ibn Obidiynning Raddu'l-Muxtor (Durru'l-Muxtor sharhi) asarlarida ta'kidlanganidek, til voisligi kabi uzri bo'lmagan kimsaning imonini tili bilan ifoda etishi dunyoviy hukmlarning tatbiq etilishi uchun shartdir. Amal-Imon Aloqasi: Hanafiy mazhabiga ko'ra, amal imonning bir qismi (rukn) emas. Shu sababli, musulmon kishi ibodatlarida kamchilik bo'lsa ham dindan chiqmaydi, balki gunohkor mo'min hisoblanadi. Bu masala Shofiiy va Molikiy mazhablaridan farq qiluvchi asosiy jihatlardan biridir. Ularga ko'ra, amal imonning mukammalligidandir va imon ortadi ham, kamayadi ham. Hanafiyda esa imonning asli (tasdiq) ortmaydi va kamaymaydi; biroq yaqinlik va quvvat jihatidan farqlar bo'lishi mumkin. Fiqhiy Ixtiloflarga Qisqacha To'xtalish Imonning asoslari (oltita shart) masalasida barcha Ahli Sunnat mazhablari (Hanafiy, Shofiiy, Molikiy, Hanbaliy) ittifoq holda. Asosiy ixtilof imonning ta'rifida va amallarning imonga daxldor yoki yo'qligidadir. Shofiiy mazhabining buyuk imomi Imom Navaviyning Al-Majmu asarida ta'kidlanganidek, Shofi'iylar amallarni imonning bir qismi deb hisoblaydilar; shu sababli ularga ko'ra "imon ibodat bilan ortadi, gunoh bilan kamayadi." Hanafiyda esa imonni mustahkam bir tasdiq deb bilganliklari uchun mohiyati jihatidan o'zgarmasligini himoya qiladilar. Salom va duolar bilan.

Question 28

Bu bir rüya tabiri isteğidir. İslami kaynaklara (İbn-i Sirin, Nablusi vb.) göre hayra yorarak, müjdeleyici ve uyarıcı bir dille yorumla. Rüyayı gören kişi için manevi tavsiyelerde bulun. Kesinlik dilinden kaçın (Allahu a'lem de). Rüya sahibi şunları gördü: Rüyada kalabalık görmek abimle kavga ettigimi görmek

Accepted Answer

Bismillahir Rohmanir Rohiym. Qimmatli birodarim, tushingiz xayrli bo'lsin. Ko'rgan bu tushingizni Islom olimlarining (Ibn Sirin va Nablusi kabi) uslubiga va Hanafiy mazhabi ta'limotiga ko'ra quyidagicha talqin qilishimiz mumkin: Rovdada ko'p odamni ko'rish, odatda, xayrga, barakaga va jamiyatda hurmat topishga ishora qiladi. Ko'p odam, tush ko'rgan kishi uchun rizqning kengayishiga yoki atrofidan ko'radigan ma'naviy yordamiga dalolat qilishi mumkin. Aka-ukangiz bilan urushayotganingizni ko'rish, birinchi qarashda xavotirli tuyulsa-da, tush ta'biri ilmida tushda bo'lgan urush odatda haqiqiy hayotdagi birdamlikka, sevgiga va o'zaro rishtaning mustahkamlanishiga talqin qilinadi. Aka-ukangiz bilan bo'lgan bu janjalingiz, aslida undan bir manfaat ko'rishingizga, biror mushkulotda sizga yordam qo'lini cho'zishiga yoki biror masalada kelishuvga erishishingizga ishora qiladi. Ya'ni bu tush, o'zaro rishtangizning yanada mustahkamlanishiga oid mujdali xususiyatga ega. Ma'naviy Tavsiyalar: 1. Qarindoshlik aloqalarini uzmang: Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: "Qarindoshlik rishtalarini uzgan kishi jannatga kirmaydi" (Buxoriy) deganlar. Ukangiz va boshqa oila a'zolaringiz bilan bo'lgan aloqalaringizni doimo mustahkam tuting, agar noroziliklar bo'lsa, ularni bartaraf etishga harakat qiling. 2. Sabrli bo'ling: Ko'p odamlar haqidagi tush ba'zan dunyoviy tashvishlarning ortishiga ham ishora qilishi mumkin. Bu jarayonda ibodatlaringizga yopishing va xotirjamligingizni saqlang. 3. Sadaqa bering: Tushingizning xayrining ortishi va mumkin bo'lgan mushkulotlarning bartaraf bo'lishi uchun niyat qilib, oz bo'lsa ham sadaqa berishingiz yaxshi bo'ladi. Unutmangki, tushlar bir ishoradir va hayotimizning mutlaq belgilovchisi emas. Hamma narsa Allohning taqdiri bilan sodir bo'ladi. Alloh a'lam (Eng to'g'risini Alloh biladi).

Question 29

Savol: Bomdod namozida qaysi duolar o‘qiladi?

Accepted Answer

Va alaykum us-salom va rahmatulloh, Qadrli birodrim, Alloh ibodatlaringizni qabul etsin. Bomdod namozi ham sunnati, ham farzi bilan moʻminning kunga xotirjamlik bilan boshlashini taʼminlaydigan muborak bir ibodatdir. Hanafiy mazhabining fiqh kulliyotiga (masalan, Marginoniyning "al-Hidoya"siga va Ibn Obidinning "Radd ul-muhtor"iga) koʻra bomdod namozida oʻqiladigan duolar va ularning tartibi quyidagicha: 1. Namozni boshlashda: Iftitah takbiri olingandan soʻng maxfiy ravishda Subhanaka duosi oʻqiladi. (Hanafiy mazhabida Subhanakani oʻqish sunnatdir.) Ortidan Auzu-basmala aytilib, Fotihaning surasi va zammi sura (Qurondan bir miqdor oyat yoki qisqa sura) oʻqiladi. 2. Ruku va sajdalarda: Sukuda kamida uch marta "Subhana robbiyal-azim", sajdalarda esa yana kamida uch marta "Subhana robbiyal-a'la" deyiladi. 3. Rukudan turganda (Qavma): Imom va yolgʻiz oʻquvchi rukudan turganda "Samiallohu liman hamidah", tik turganda esa "Robbana lakal-hamd" deydi. 4. Qunut duolari masalasi (Mazhablararo ixtilof): Hanafiy mazhabiga koʻra, farz namozlarda (vitrdan tashqari) doimiy ravishda Qunut duosi oʻqilmaydi. Faqat musulmonlar umumiy bir kulfatga (nazila) duch kelgan taqdirda imom rukudan soʻng Qunut oʻqishi mumkin. Shofeiy mazhabida esa bomdod namozining farzining ikkinchi rakatida rukudan turgandan keyin Qunut duosi oʻqish sunnatdir. Hanafiy mazhabida bomdod namozida har kuni muntazam ravishda Qunut oʻqilishi makruh koʻrilgan. 5. Namoz oxirida (Tahiyyat): Har ikki rakatning oxirida va oxirgi oʻtirishda Et-Tahiyyatu oʻqiladi. Oxirgi oʻtirishda, shuningdek, Salli-Borik duolari bilan Rabbano atina va Rabbanogʻfirli duolari oʻqilib salom beriladi. Namozdan soʻng esa Paygʻambarimizning (s.a.v.) sunnatiga muvofiq tasbihat qilinadi; 33 marta Subhanalloh, 33 marta Alhamdulilloh, 33 marta Allohu akbar, deyiladi va duo bilan yakunlanadi. Kuningiz fayzli va barakali oʻtishini tilayman. Duolaringizda bizni ham unutmang.

Question 30

Savol: Shom namozida qaysi duolar o‘qilishi kerak?

Accepted Answer

Assalomu alaykum va rahmatulloh, Qadrli birodirim, shom namozida o‘qiladigan duolar namozning ruknlari va sunnatlariga ko‘ra farq qiladi. Hanafiy mazhabining mo‘tabar fiqh manbalari bo‘lgan "al-Hidoya" va Ibn Obidinning "Radd al-muhtor" asarlarida zikr qilinganidek, shom namozining o‘qilishi va bu jarayonda o‘qiladigan duolar quyidagilardan iborat: 1. Iftitoh takbiri va Subhanaka: Namoz boshlanganda takbir aytiladi va qo‘llar bog‘langanda ichda Subhanaka duosi o‘qiladi. (Hanafiy mazhabida Subhanakeni "Va jalla sana’uk" ziyodasi bilan o‘qish sunnatdir). 2. Fotiha va Zammi sura: Farz namozlarning ilk ikki rakatida Fotihadan keyin bir zammi sura yoki zammi sura hukmidagi oyatlar o‘qiladi. Shom namozining farzining ilk ikki rakatida ovoz chiqarib (jahrin), uchinchi rakatida esa ichda (xofiyan) qiroat qilinadi. Uchinchi rakatda faqat Fotiha surasi o‘qiladi; Hanafiy mazhabiga ko‘ra farz namozlarning oxirgi rakatlarida Fotihadan keyin zammi sura o‘qilmaydi. 3. Ruku va sajda tasbihlari: Bukilishda (rukuda) kamida uch marta "Subhana robbiyal-azim", sajdalarda esa yana kamida uch marta "Subhana robbiyal-a'la" deyiladi. 4. Tahiyyat (At-tahiyyat):j Ikki rakat yakunida (birinchi o‘tirishda) va namoz oxirida (oxirgi o‘tirishda) o‘tirilganda At-tahiyyat o‘qiladi. Oxirgi o‘tirishda shuningdek Tahiyyatdan keyin "Allohumma Salli" va "Allohumma Borik" duolari bilan birga "Robbano atina" va "Robbanofirli" duolarini o‘qish Hanafiy mazhabiga ko‘ra sunnatdir. 5. Namozdan keyin (Tasbihat va duo): Namoz salomidan keyin uch marta "Astag‘firullohal-azim va atubu ilayh" deyiladi va "Allohumma antas-salom va minka-ssalom tabarakta ya zal-jaloli val-ikrom" duosi o‘qiladi. Ortidan 33 martadan Subhanallah, Al-hamdulillah va Allohu Akbar tasbihati qilinadi va qo‘llar ochilib duo qilinadi. Ixtilof masalasi: Shofeiy mazhabida esa oxirgi o‘tirishda Salli-Barik duolarini o‘qish farz deb qabul qilinsa, Hanafiy mazhabida sunnatdir. Shuningdek, Shofeiy mazhabida qunut duosi faqat bomdod namozida o‘qilsa, Hanafiy mazhabida (Imom Abu Hanifa va Imom Abu Yusufga ko‘ra) vitr namozidan boshqa namozlarda qunut duosi o‘qilmaydi. Alloh ibodatlaringizni qabul qilsin. Salom va duo ila.