Question 1

Eger Allany subut edýän bolsak, näme üçin entegr hem ynanýarys?

Accepted Answer

Gadyrly doganlarym, bu örän çuňňur we şol bir wagtda gymmatly sorag. Zehiniňize we gözlegleriňize sag bolsun aýdýarys. Yslym ynanjyna görä Allanyň barlygy akyl, älem-jãniň kämil tertibi we tebigatymyz bilen eýýäm subut edilendir, bir görnüşde "subutnamadyr". Ýöne "bilmek" bilen "ynanmak" (iman etmek) bir zat däl. Subutnama – zehiniň bir hakykaty kabul etmesidir. Iman bolsa – ýüregiň şol hakykata boýun egmegi, tabyn bolmagy we oňa görä ýaşamak erkindedir. Kurany Kerimde Ybraýym aleýhissalamyň ýagdaýyny ýatledeliň. Ol Allanyň ölüleri nama direldýändigini akyl ýoly bilen bilýärdi, emma ýüreginiň doly ynamyna eýe bolmak üçin "Görmeýärsiňmi?" diýlende, "Gördüm, emma ýüregimiň rahat tapmagy üçin" diýip jogap beripdi (Bakara, 260). Diýmek, ylym we subutnama zehine ýüzlenýär; iman bolsa ýürege, erke we boýun egmäge daýanýar. Biz barlygyny bilýän Rebimize, Oňa bolan söýgümiz, hormatymyz we tabynlygymyz sebäpli ynanmaga we gulluk etmäge dowam edýäris. Alla imanyňyzy we huzuryňyzy hemişelik etsin.

Question 2

Allaýdan başga hudaýlar barmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Selamün aleýkum. Bu sorag adamyň ýüregini we düşünjesini meşgul edýän iň esasy hakykatdyr. Jogap aýdyň we kesgitsizdir: Ýok, Allaýdan başga hudaý ýokdur. Älem-jahan aleminde ýaradyjy, rysgal beriji, ybadata mynasyp we hemme zada ukyply ýeke-täk hudaý bardyr, ol hem Beýik Allaýdyr. Kurany Kerimde Haşr süresiniň 23-nji aýatynda şeýle buýrulýar: "Ol – özünden başga hudaý bolmadyk Allaýdyr; mülküň eýesidir, kemçilikden päkdir, parahatlyk berijidir, amanlyk berijidir, gözegçilik edip goraýjydyr, ýokarydyr, eradasyna çäk ýokdur, beýikliginde deňsizdir. Allaý olaryň şärik goşýan zatlaryndan päkdir." Yene-de tewhidiň iň mazmunly beýany Yhlas süresinde ýer alýar: "Aýdyň: Ol – Allaýdyr, ýekedir. Allaý sametdir (hemmeler Oňa märtdir, Ol hiç zada möhçä däl). Ol dogmady we dogulmady. Hiç kim Oňa deň däldir." Hanafi mezhebiniň imamlary we yslam alymlary hem bu hakykaty "La ilahe illallah" (Allaýdan başga hudaý ýokdur) kelime-i tewhidiniň manysy bilen düşündiripdirler. Oňa görä, ýaradyjy, dolandyryjy, buýruk beriji we ybadata mynasyp diňe Oň özüdir. Oň şärigi, meňzeşi ýa-da deňi ýokdur. Yüregiňiz bu hakykat bilen rahat bolsun. Allaý imanyňyzy artdyrsyn.

Question 3

Ynanmak adaty bir adamyň erkin adam öldürmegine sebäp bolup bilermi?

Accepted Answer

Esselämu aleýkum we rahmetullah, Gadyryly doganym, beren sowalyňyz adamzat wyždanyny çuňňur ýaralaýan örän wajyp meselädir. Hakykı iman, ýagny Yslam ynamy asla adaty bir adamyň günäsi ýok adamy öldürmegine razy bolmaz; tersine, jany mukaddes saýar we goramagy buýurýar. Gurany Kerimde Mäide süresiniň 32-nji aýatynda şeýle buýrulýar: «Kim bir jany ýa-da ýerde peseňlik çykarmak sebäbi bolmazdan (haksyz ýere) bir jany öldürse, ol bütün adamlary öldüren ýaly bolar. Kim-de kim biriniň janyny halas etse, ol bütün adamlaryň janyny halas eden ýaly bolar.» Söýgüli Pygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.w.) hem bir hedisinde iman bilen jenaýat arasyndaky garşylygy şeýle nygtady: «Mömin, haksyz ýere bir jany öldürmedikçe dininiň giňligindedir (halas bolandyr).» (Buhari, Diýat, 1) Eger bir adam iman geýimi astynda günäsizleri öldürip bilýän bolsa, bu ýagdaý Yslamyň hakykatyndan däl; nadanlykdan, dini ýalňyş düşündirmekden ýa-da syýasy we nebsi bähbitlerden gelip çykýar. Yslamda janyň goralmagy iň esasy bäş maksadyň biridir. Hanapy mezhebi hem dahil bolmak bilen ähli hak mezheplerde haksyz ýere adam öldürmek uly günäleriň (uly jogapkärçiligiň) iň ulysydyr. Hakykı iman rehimdarlygy, adalatlylygy we ýaşatmagy buýurýar. Zulum edýänler bolsa dini öz maksatlaryna gural edenlerdir. Alla Tagala bizi haktan we hakykatdan aýyrmasyn.

Question 4

Zehmetkeş adamlaryň ateist bolmak ähtimallygy has ýokary eken, munuň sebäbi näme?

Accepted Answer

Gadyrly perzendim, Akyl, Allah Tagalanyň adamlara bagyş eden iň uly nygmatlarynyň biridir. Ýöne akyl ýeke özi hidähet üçin ýeterlik däldir; ony akyl we ýürek bilen goldamaly. Zehmetkeş adamlaryň wagtal-wagtal şübhelenmegi ýa-da imandan daşlaşmagynyň birnäçe hikmeti we sebäbi bardyr: 1. Aşa Akylyçylyk we Tebir (Kibir): Käbir zehirli adamlar öz aklyny mutlak hakykat hasaplap, her zady akyl süzgüçinden geçirmäge çalşarlar. Gaýyp älemini, ýagny göz bilen görülmeýän ylahi hakykatlary diňe bäş duýgy we maddy akyl bilen düşünjek bolmak adamy çykgynç ýere eltine biler. Kur'any-Kerimde Allah Tagala beýle diýýär: "Ýer ýüzünde haksyz ýere kibirlenenleri aýatlarymdan daşlaşdyraryn." (A'raf süresi, 146). Hakyky akyl, ejizligini bilip Ýaradana tabyn bolmakdyr. 2. Sorag etmek we synag: Zehirli adam has köp sorag berýär. Sorag etmek erbet däldir; ýöne bu gözleg kibirden arassalanan, samymy ýürek bilen edilmese, weswese we inkär gapysynyň açylmagyna sebäp bolar. 3. Daşky gurşaw we sosial täsirler: Häzirki zaman dünýäsinde akademiki gurşawlarda ýa-da materialist medeniýetde ýetişen käbir zehirli şahslar, daş-töwereginiň täsiri bilen ruhy gymmatlyklardan üzňe galyp bilýärler. Hanefi mezhebiniň beýik imamy Ymamym Azam Abu Hanife hazretlerine bir gün asryň ateistleri gelip, älemiň ýaradany ýokdugyny iddia edipdiler. Hazreti Ymam olara hiç hili ylym we mantiq deňlemesinden peýdalanman şeýle diýipdi: "Dijle derýasynda adamlardan habarsyz, öz-özünden hereket edýän, ýüküni alyp gidýän bir gämini gördüňizmi hiç?" Elbetde, "Ýok" diýipdiler. Ymam: "Kiçijik bir gämi kaptansyz bolmaz hem, bu äpet kainat we adam neneňsi düzgün-tertipsiz we ýaradansyz bolar?" diýip, akly selimiň ýoluny görkezipdir. Netijede; hakyky akyl, bu kainatyň we adamyň bir maksady bardygyna düşünmek we Ýaradanyna boýun egmekdir. Akyl hidähetiň sebäbi däl, diňe Hakykata düşünmekde bir guraldyr. Allah hemmämizi akyly we kalby selim ýolunda hemişelik etsin.

Question 5

Allaha iman getirmek isleýärin, ýöne bolanok?

Accepted Answer

We aleykümüs-selam we rahmetullah, gymmatly perzentim. Ilki bilen şunuňy bilmegiňi isleýärin, ýüregiňde bu islegiň we gözlegiň geçmegi öz-özünden örän gymmatlydyr. "Iman getirmek isleýärin" diýmek, ýüregiňiň hidýete açykdygynyň we ruhuňyň aslyna dolanmak isleginiň iň gowy delilidir. Iman getirmekde kynçylyk çekmek ýa-da ýürek bilen kanagatlanmazlyk, her bir müminiň durmuşynyň bir döwründe başdan geçirip biljek ynsanperwer ýagdaýydyr. Hanefi mezhebiniň beýik alymlary, iman meselesinde ws-es-we ýa-da şübhe duýmagyň, adamyň ýüreginiň janlydygyna alamatdygyny belläpdirler. Ogrysyz öýe ogry girmez; ogry, diňe içinde gymmatly hazynalary bolan öýe girmegi isleýär. Şeýtan hem diňe iman hazynasy bolan ýürekleri ws-es-we edýär. Bu ýagdaýy aşmak üçin Kurany Kerim we Sünnet yşygynda şu ädimleri ädip bilersiňiz: 1. Çyn ýürekden doga ediň Iman, Allatagalanyň gulyňa lütfeden iň beýik nury. Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) köplenç "Eý ýürekleri haldan hala öwürýän Allahym, ýüregimi Siziň diniňizde dabaraly et" (Tirmizi, Deawaty, 7) diýip doga edipdir. Senem çyn ýürekden Rebbiňe ýüzlen we "Allahym, Saňa iman getirmek we ýürek bilen kanagatlanmak isleýärin, maňa bu nurlylygy miýesser et" diýip ýalbar. 2. Äleme we öziňe serediň Allatagany akyl bilen añmaga synanyşmak käwagt adamy ýadadyp biler. Emma Ony eserleri bilen tanamak has aňsat. Kurany Kerimde şeýle buýrulýar: "Hakykatdan, gökleriň we ýeriň ýaradylyşynda, gije bilen gündiziň biri-biriniň yzyndan gelmeginde akylly adamlaryň üýtgeşik alamatlary bar." (Al-Imran, 190). Daş-töweregiňdäki tertibe, öz bedeniniň kemçiliksiz işlemegine serediň; her zat Bir Yaradyjynyň bardygyny jar edýär. 3. Howlukmaň we üstünden geçmäň Hanafi fikhinde hem bellenilişi ýaly, irade daşyndan gelýän ws-es-we we ynanmazlyk düşünjeleri adama zyýan bermeýär; ýeterlik bolsa, adam olary kabul etmese we ýüreginde tassyk etmese. Bu düşünjeler gelende panikasyz boluň, "Bu geçiji ws-es-we-lerdir" diýiň we meşgullanyşyňyzy üýtgediň. 4. Ybadat we zikre dowam ediň Ýürek, diňe Allatagany ýatlamak bilen parahat tapar (Ra'd, 28). Heniz doly bejerilmedik bolsaňyzam namazy taşlamaň, istigfar ediň we salawat aýdyň. Amallar, ýüregiň nurlylanmagyna sebäp bolýar. Rebbiň ýüregiňize giňlik bersin, şübheleriňizi aýryp, imanyňyzy berk etsin. Sabrly boluň we gözlegiňizden asla el çekmäň.

Question 6

Men nädip ýürekdeş bolup bilerin we ähli gizlin niýetlerimden, pikirlerimden nädip dynyp bilerin?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, ýürekdeşlik (ihlas) we ýüregi arassalamak, müminiň dünýä we ahyret bagtyýarlygynyň iň esasy açarydyr. Bu ajaýyp tagallalaryňyz üçin sizi gutlaýaryn. Hanafigi mezhebiniň fikh taýdan çemeleşmeginde amallaryň dogrulygy esas alnan bolsa, tasawwuf we ahlak ýörelgelerinde ýüregiň arassalygy, ýagny ihlas esas alnan. Ýürekdeşlige ýetmek we gizlin niýetlerden (riýa, öwünç, tekepir ýaly ýürek kesellerinden) dynmak üçin şu ädimleri yzlamaly: 1. Her işiň başynda niýetiňi täzele Gadyrly Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) bir hadysy şerifinde şeýle diýipdir: "Amallar diňe niýetlere görädir. Her kime niýet eden zady bardyr." (Buhary, Bed’ül-Wahy, 1). Edejek her haýyrly işiňden öň "Eý Rebbim, muny diňe Sabyň razylygy üçin edýärin" diýip, niýetiňi diňe Allatagala bagyş et. 2. Her pursatda Allatagalaň huzuryndadygyňy unutma Ihsan aňy bilen ýaşa. Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) ihsany şeýle düşündiripdir: "Allatagala görýän ýaly ybadat etmegiňdir; sen Ony görmeseň-de, Ol seni hökman görýändir." (Müslim, Yman, 1). Bu aň ýürekdäki gizlin niýetleri we ýaramaz pikirleri eridir. 3. Gizlin niýetlere ýapyşma, göreş Ýürege gelýän ýaramaz pikirler, weswese ýa-da gizlin peýda gözlemek (riýa) adamyň tebigatynda bolup biler. Esasy zat bu pikirleriň ýürege gelmegi däl, eýsem olara razy bolmazlyk we dessine Allatagala sygynmakdyr. Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) wesweseler barada "Ol, iman-y sarihdir (açyk imandyr)" diýip, ýürekdäki bu nägileligiň hakykatda imanyňyň alamatydygyny bildiripdir (Müslim, Yman, 209). Weswese üns berme we ybadatyňy dowam et. 4. Öwgi we ýazgyny deň gör Adamlaryň seni öwmegi bilen ýazlamagy seniň ýüregiňde deň gymmatlyga eýe bolmaly. Eger bir işi adamlar öwünçli etsin diýip edýän bolsaň, ýürekdeşlik zaýalanýar. Ýüregiňi adamlaryň bahalandyrmagyndan halas edip, diňe Yaradyjynyň nazaryna gönükdirip ýaşa. 5. Dogada we istigfarda berk dur Kurany Kerimde Allatagala şeýle diýýär: "Olar bolsa, dini diňe Onyň özi üçin rowa görýän, hanifler bolup Allatagala sygynmakdan başga zat bilen buýrulmandyr." (Beýýine Süresi, 5). Ýüregiňdäki egrelikleri düzetmegi üçin Allatagala hemişe doga et we istigfar et. Unutma, ihlas bir bada gazanylýan däl, ömürboýy dowam etdirilýän mukaddes tagalladyr. Allatagala niýetiňi halys etsin, işleriňi aňsatlaşdyrsyn.

Question 7

Namaza nädip owunýar?

Accepted Answer

Esselamu aleykum we rahmetullah. Eziz doganym, namaz dinimiň diregi, müminiň miräjy. Hanefi mezhebine görä namaz okalyşy, fyk h ýazgylarynda "namazyň şertleri" we "namazyň rükünleri" çäginde jikme-jik beýan edilendir. Hanefi fyk hynyň esasy çeşmeleri esasynda namaz okalyşy: Namaza Taýarlyk (Şertler) Namazyň daşky şertleri (hadasyz taharet, nejasetden taharet, setr-i awret, istikbal-i kyble, wagt, niýet we iftitah tekbiri) tamamlanandan soň namaza başlanýar. Namazyň Okalyşy 1. Iftitah Tekbiri: Niýet edenden soň eller gulak derejesine göterilýär we "Allahu ekber" diýlip tekbir alynýar. Hanefi mezhebinde erkekler ellerini gulak derejesine, aýallar bolsa egin derejesine göterýärler. Eller göbek aşagynda baglanýar. 2. Kyýam we Kyraat: Dik durka ilki "Sübhaneke" okalýar, soňra "Euzü Besmele" çekilip Fatýha we üstüne birnäçe süre (zam-süre) okalýar. (el-Hidaýa, I/50) 3. Ruku: Tekbir aýdyp rukuýa gidilýär. Bu ýerde iň az üç gezek "Sübhane Rabbýel Azim" diýilýär. Rukuda arkanyň düz tutulmagy sünnetdir. 4. Kyýam we Sežde: Rukudan dogrulýarka "Semi Allahu limen hamideh", doly dikelende "Rabbena lekel hamd" diýilýär. Soňra "Allahu ekber" diýip sežde edilýär. Seždede üç gezek "Sübhane Rabbýel Ala" diýilýär. Iki seždäniň arasynda gysga oturlyş edilýär. 5. Oturlyşlar (Kaýde): Iki rekagatly namazlarda ikinji rekagatyň ahyrynda, dört rekagatlylarda bolsa ikinji we soňky rekagatlarda oturylýar. Ilkinji oturlyşda "Ettahýýat" okalýar. Soňky oturlyşda bolsa "Ettahýýat, Salli-Barik we Rabbena" dogalary okalýar. 6. Salam: "Esselamu aleykum we rahmetullah" diýip ilki saga, soňra sola salam berip namazdan çykylýar. (Reddü'l-Muhtar, I/450) Fyk h Ylalaşyksyzlyklary Barada Gysga Bellik Hanefi mezhebinde namazyň rükünleri we şertleri şu görnüşde bolsa, beýleki mezheplerde käbir tapawutlar bar. Mysal üçin; Şafygy mezhebde Fatýha okamak rükündir we imama uýýan hem okamalydyr; emma Hanefi mezhebde imama uýýan adam (muktedi) kyraat etmeýär, diňe diňleýär. (el-Mebsut, I/160). Şeýle hem elleriň baglanjak ýeri (göbek aşagy we ş.m. gökre üstü) ýaly meseleler, sünnetiň dürli rowaýatlarynyň düşündirilmeginden dörän usul tapawutlarydyr. Özüňiz Üçin Bellik: Namazyň her hereketinde (intikallerde) "Allahu ekber" diýmek sünnetdir. Namazyň huşu içindäki, hereketleriň doly hakyny berip (ta'dil-i erkän) okalmagy bolsa wajypdyr. Rabbim okanyňyz namazlary kabul etsin.

Question 8

Namaza nädip durmaly?

Accepted Answer

Eziz doganym, Allatagala kylan we kyljak namazlaryňy kabul etsin. Şafygy mezhebine görä namazyň aýratynlyklary, esasy rukunlar we sünnetler çäginde şu görnüşde tertiplenýär: Namazyň dogry bolmagy üçin şertler: Wuzuly bolmak, setr-i awret, gybla tarapyna öwrülmek, niýet etmek we wagtyň girmegidir. 1. Niýet we Täbirä Tüf-tah: Gybla tarapyna öwrülip namaza niýet edilýär we eller gulak derejesine galdyrylyp "Allahu Ekber" diýilýär. Şafygy mezhebinde niýet, täbir esasynda ýürekden geçirilmelidir. 2. Kyýam we Kyraat: Eller göbek bilen döş arasynda, çep eliň üstüne sag el goýlup baglanýar (kabz). "Sübhaneke" (Wejjehtu) okalýar, "Euzu-Besmele" çekilip Fatyha süresi okalýar. Şafygy mezhebinde Fatyha okamak namazyň rukunlaryndandyr, ýalňyşlyk bilen terk edilse namaz dogry bolmaz. Soňra bir süre ýa-da aýat okalýar. 3. Ruku: "Allahu Ekber" diýip ruku'a gidilýär. Eller dyza goýup düz durmak sünnetdir. Iň az üç gezek "Sübha-ne Rabbiýel-Azim" diýilýär. 4. Kyýam we Itidal: Ruku'dan dogrulanda "Semiýallahu limen hamideh", dogrulanda "Rabbena leke'l-hamd" diýilýär. Bu wagtyň dowamynda doly dik durmak (itidal) rukundyr. 5. Sežde: "Allahu Ekber" diýip sežde edilýär. Alnyň, burnuň, iki eliň, iki dyzyň we aýak barmaklaryň ujy ýere degmelidir. Üç gezek "Sübha-ne Rabbiýel-A'la" diýilýär. Iki sežde arasynda gysga oturmak (jelse) edilýär. 6. Oturmak (Teşehhüd): Iki rekagtdan soň (ilkinji oturmak) we namazyň ahyrynda (soňky oturmak) oturylýar. Ilkinji oturmakda diňe "Ettahiyyat" okalýar. Soňky oturmakda bolsa "Ettahiyyat", "Salli-Barik" dogalary okalýar. 7. Salam: "Esselamu aleykum we rahmetullah" diýip ilki sag, soňra çep tarapa salam berilýär. Fykgy jedeller we çeşmeler: Şafygy mezhebiniň esasy çeşmeleri bolan Imam Şafygyň "El-Ümm" we Nevewiýniň "El-Mecmu" eserlerinde belläp geçilişi ýaly; Şafygy mezhebinde Fatyha okamak parzdyr. Hanapy mezhebinde bolsa Fatyha bilen birlikde bir süre okamak (zam-y süre) wajypdyr. Mundan başga-da Şafygy mezhebinde Fatyha'dan öň Besmele çekmek we ony aýat hasaplamak esasy bolup durýar. Namazyň rukunlary we tertibi babatynda Imam Şafygyň, Pygamberimiziň (s.a.w.) "Meni nädip namaz okap görýän bolsaňyz, şeýle okap geliň" (Buhary, Azan, 18) diýen hadysyny esas alandyr. Namazyň, bendäniň Rebbijesi bilen iň ýakyn bolýan wagtydyr. Bu ybadaty hyjuw bilen, rukunlaryna eýermek bilen ýerine ýetirmek esasy bolup durýar. Rebbim ybadatlarymyzda dogrulyk nesip etsin.

Question 9

Kurandaky dowzah duýduryşlary adamlaryň azatlygyny ýok etmeýärmi?

Accepted Answer

Gadyrly dogan, beren soragyňyz adamyň ýaradylşynyň maksadyny we jogapkärçiligini düşündirmek üçin örän möhümdir. Hanefi mezhebiniň ylymlylygynyň esasyny düzýän Maturidi düşünjesine görä, adamyň erkin saýlawy (irade-i jüz'iýýe) jogapkärçiligiň esasy şertidir. Kurany Kerimdäki dowzah duýduryşlary adamyň azatlygyny ýok etmeýär; tersine, azatlygyň bardygyny we bu azatlygyň nähili uly jogapkärçilikdigini tassyklaýar. Bu ýagdaýy şu üç gysga maddada düşündirip bileris: 1. Azatlyk Jogapkärçilik Talap Edýär: Bir zadyň azat bolmagy, onuň saýlanlarynyň netijelerine döz gelmegini talap edýär. Eger adam azat bolmadyk bolsa, oňa jeza ýa-da baýrak wada etmek adalatsyzlyk bolardy. Dowzah duýduryşy, adamyň saýlaw etme ukybynyň bardygynyň subutnamasydyr. 2. Duýduryş Ýol Görkezijidir: Kurandaky duýduryşlar, uçurymyň gyrasyna goýlan "Diňňçilik! Uçurum bar" diýen ýazgy ýaly. Bu ýazgy siziň ýöreme azatlygyňyzy elinden almaýar; diňňçilik saýlan ýoluňyzyň ahyryndaky howpy habar berip, azatlygyňyzy dogry we aman ulanmaga kömek edýär. 3. Mümkinçiligiň Dowamlylygy: Eger bu duýduryşlar azatlygy ýok eden bolsa, ýer ýüzünde hiç kim günä edip ýa-da inkär edip bilmejekdi. Adamyň henizem günä edip bilýändigi ýa-da ynanmazlygy saýlap bilýändigi, azatlygynyň dowamlydygynyň iň aýdyň delilidir. Rabbimiz şeýle diýýär: "Aýt: Hak, Rebbeňizdendir. Indi isleýän iman etsin, isleýän inkär etsin." (Kehf Suresi, 29-njy Aýat) Ýene-de Bakara Suresiniň 256-njy aýatynda aýdylýan "Din de zorlama ýokdur" ýörelgesi, Yslamyň adamyň islegine berýän bahasynyň iň uly nyşanydyr. Netijede Yslamda azatlyk, başa-badaşlyk däl; netijelerini bilip we jogapkärçilik alyp saýlaw etme ukybydyr.

Question 10

Yitikat (ynanç) mezheplerinde höküm, adamyň mezhebine görä beriljekmi?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam ynancyna görä ahyrky höküm çykarmak ygtyýary diňe Allatagala degişlidir. Yitikat mezhepleri (Maturidiýe we Eşgiriýe), Kuranyň we Sünnetiň hakykatlaryny ulgamsy ýagdaýda düşündirýän we mömini dogry ynanca ýetirýän ýolbeletlerdir. Hanafi mezhebine degişli bolan mömin, yitikatda köplenç Ymam Maturidiniň ulgama getiren ýoluna eýerýär. Ýöne ahyretde höküm, adamyň diňe bir mezhebiň adyny götermegine görä däl; Allanyň huzurundaky sammiýetine, töwahit ynancynyň dogrulygyna we bu ynanca laýyk ýaşap ýaşamandygyna görä beriler. Bu meselä degişli esasy ölçegler şulardyr: 1. Takwa we yhlas: Kurany Kerimde: "Şübhesiz Allanyň huzurunda iň gadyrly bolanyňyz, Oňa garşy çykmakdan iň köp saklananyňyzdyr" (Hujurat, 13) diýlip buýrulýar. Höküm mezhep nyşanyna däl, ýürekdäki takwa görädir. 2. Sünnete baglylyk: Pygamberimiz (s.a.w.), halas boljaklaryň "Meniň we sahabalarymyň üstünde bolan ýolunda barýanlar" (Tirmizi, Iman, 18) bolandygyny belländir. Ähli Sünnet mezhepleri bu ýoly goramagy maksat edinýär. 3. Niýet: "Işler niýetlere görädir" (Buhary, Bedül-Wahý, 1) hadysy esasynda, adamyň bir mezhebe eýerip uýmagyndaky maksady Allanyň razylygyny we dogry ynancy tapmak bolmalydyr. Gysgaça aýtsak; mezhep maksat däl, hakykata we dogry imana ýetmek üçin bir serişdedir. Ilähi huzurda höküm, adamyň bu serişde arkaly ýeten imanynyň arassalygyna, dogrulygyna we boýun egşine görä beriler.

Question 11

Barlyklaryň, Ylm-i Ylahy we Lawh-y Mahfuzdan daşary ýazgylary barmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, soragyňyz üçin sag boluň. Alla Tagala ylmyňyzy we düşünjäňizi artdyrsyn. Barlyklaryň ýaradylmazdan öňki takdyry we boljak ähli zadyň ýazylan esasy çeşmesi, Beýik Allanyň ezelki ylmy (Ylm-i Ylahy) we bu ylmyň bir löwhe bolan Lawh-y Mahfuzdyr. Ähli sünnet ynanjyna görä, älemde bolan we boljak ähli zat Lawh-y Mahfuzda doly ýazylgydyr. Şonuň bilen birlikde, Gurhan we Sünnetiň ýagtylygynda Lawh-y Mahfuzdan daşary hem käbir ýazgy gurşawlarynyň bardygyny görýäris: 1. Perişdeleriň ýazgylary (Kirämen Kätibin): Ynsanlaryň eden ähli haýyr we şer amallary, ýanlaryndaky hafaza perişdeleri tarapyndan amal depderlerine ýazylýar. 2. Ynsanyň öz amal depderi: Kyýamat gününde her kime dünýäde edenleriniň ýazylan depderi berler. 3. Ýeriň we agzalaryň şaýatlygy: Ýer ýüzi edilen ähli haýyr we şer amallary ýazga alýar we Kyýamat güni bulary habar berýär. Şeýle hem ynsanyň eli, aýagy we beýleki agzalary şaýatlyk eder. Hanefi mezhebiniň usulyna we Ähli sünnet ynanjyna görä; Ylm-i Ylahy we Lawh-y Mahfuz esasy we öz içine alýan ýazgylar bolup, perişdeleriň ýazgylary we amal depderleri bolsa jüz'i (aýratyn we jikme-jik) ýazgylardyr. Salam we doga bilen galyň.

Question 12

Allaha iman bilen buta iman etmegiň arasyndaky tapawut näme?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, aleykum assalam. Allaha iman bilen buta iman etmegiň arasyndaky esasy tapawut, ybadatyň we ýüzlenmegiň salgysydyr; ýagny ýaradyjy bilen ýaradylan arasyndaky aňrybaş tapawutdyr. Allaha iman etmek; ähli zady ýokdan bar eden, deňi-tawy bolmadyk, erkin islegimiz bilen ybadat edýän ýeke-täk Yaradyja baglanmakdyr. Ol eşidijidir, görüjidir, ylmy ähli zady gurşap alandyr. Oňa iman eden adam ýüregini diňe Oňa baglar, Oндан kömek soraýar we Oňa boýun egýär. Kurany Kerimde Yhlas sūresinde şeýle diýilýär: "Aýt: Ol Alla birdir. Alla sameddir (ähli zat Oňa mütäçdir, Ol hiç zady mütäç däldir). Ol enemeýär we enemeýär. Hiç zat Oňa deň däldir." Buta iman etmek bolsa; adamyň öz eli bilen daşdan, agaçdan ýa-da metaldan ýasan, hiç hili güýji we kudreti bolmadyk, peýda hem zyýan getirip bilmeýän ejiz zatlara taňryçylyk ýapmakdyr. Butlar janly däl we iradeýsiz ýaradylanlardyr. Kurany Kerimde Ybraýym pygamberiň dili bilen butlaryň ejizligi şeýle beýan edilýär: "Özüňiz ýasan zatlaryňyza ybadat edýärsiňizmi? Emma sizi hem, eden zatlaryňyzy hem Alla ýaradan!" (Saffat sūresi, 95-96). Hanafi mezhebiniň fikh we itikat esaslarynda nygtalyşy ýaly; hakykata laýyk taňryçylyk diňe älemleriň Rebbiniň Allatagala degişlidir. Ondan başgasyna taňryçylyk ýapmak ýa-da ybadat etmek (şirk) adamyň akylyny we perzentligini bozýan iň uly zulumdyr. Alla Tagala bizi hakykata pugta etsin we ýüregimizi diňe Oňa bolan tanymak bilen doldursun.

Question 13

Ene-atasyny, çagalaryny Alla we Pygamberden has köp söýýän adam iman getiren hasaplanýarmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, esselämu aleýkum. Soragyňyzyň gysga jogaby şudur: Bir musulmanyň Allany, Onuň Resulyny we Yslamy ene-atasndan, çagalaryndan we ähli adamlardan has köp söýmegi imanyň kämilligi üçin şertdir. Bu babatda söýgüli Pygamberimiz Muhammet (s.a.w.) şeýle diýipdir: "Hiç biriňiz meni kakasyndan, çagasyndan we ähli adamlardan has köp söýmedigiňizçe iman getiren (kämil imana eýe) bolmarsyňyz." (Buhary, Yman, 8; Müslim, Yman, 69-70). Hanefi mezhebiniň alymlarynyň düşündirişi ýaly, bu ýerdäki "iman getiren hasaplanýarmy?" diýen söz imanyň barlygyny doly ýitirmek manysynda däl-de, imanyň özüne we kämilligine ýetmek manysyndadyr. Ýagny, adam ene-atasyny söýýär, bu tebigy duýgudyr; ýöne Alla we Resulynyň söýgüsini her zatdan ýokary tutmak, ilahi buýruklary her dürli dünýewi söýgiden öňe goýmak hakyky imanyň alamatydyr. Alla Tagala Gurhan Kerimde şeýle buýurýar: "Aýt: Eger atalaryňyz, ogullaryňyz, doganlaryňyz, aýallaryňyz, urug-aýmagyňyz, gazanan mallaryňyz, durgunlyga uçramagyndan gorkýan söwdalaryňyz we göwnüňize ýaran jaýlaryňyz size Allahdan, Onuň Resulyndan we Onuň ýolunda jehat etmekden has söýgüli bolsa, onda Allanyň emri gelýänçä garaşyň. Alla pasyklar jemagatyny hidaýete gowuşdyrmaz." (Tewbe süresi, 24). Möwlamyz Tagala kalplarymyzy Öz söýgüsi we Resulynyň söýgüsi bilen doldursyn. Başga bir soragyňyz bolsa, kömek etmäge şat bolaryn.

Question 14

Ahyrete iman rüknüniň beýleki iman rükünlerinden tapawudy nämedir?

Accepted Answer

Gadyrly doganlarym, esselämu aleýkum we rahmetullah. Iman esaslarynyň her biri bir bütewidir we hemmesi uly ähmiýete eýedir. Ýöne ahyrete iman rüknüniň beýleki iman esaslaryndan tapawutlanýan iň esasy tarapy, adamyň dünýä durmuşyna many bermegi we ahlak jogapkärçilik duýgusyny (takwalygy) gönüden-göni gorap saklamagydyr. Hanefi mezhebiniň usulyna we Ehl-i Sünnet akydasyna görä, beýleki iman esaslary (Allaha, perişdelerine, kitaplaryna, pygamberlerine, kaza we kadara iman) köplenç gaýyby tassyklamagy we ynamy talap edýärkä; ahyrete iman, bu ynamyň netijesi hökmünde adamyň eden işleri üçin hasabat berjek ahyrky adalatlylygy görkezýär. Gurhan Kerimde Allah Tagala ynanýanlary köp ýerde "Allaha we ahyret gününe iman edenler" diýip ýanaşyk zikir edýär. Bu bolsa ahyret ynamynyň, beýleki iman esaslarynyň amaly durmuşdaky şöhlesi we miwesidigini görkezýär. Meselem, Bakara süresiniň 4-nji aýatynda takwa adamlaryň sypatlary sanalanda şeýle diýilýär: "Olar ahyrete hem berk ynanýarlar." Ahyret ynamy, adama bu dünýäde başyboş goýberilmändigini duýdurýar. Ezýet çekenleriň haklarynyň ýitmejekdigini, ýagşylyklaryň jogapsyz galmajakdygyny buşlap, ruhy deňagramlylygy guraýar. Beýleki rükünler imanyň düýbüni düzýän bolsa, ahyrete iman şol binanyň üstünde gurlan ahlak we amaly jogapkärçilik duýgusyny tamamlaýar. Rebbimiz hemmämize ahyrete mynasyp şuur bilen taýýarlanmagy nesip etsin. Kalbyňyz salamat bolsun.

Question 15

Imanyň esasy gymmatlyklaryny gysgaça düşündirip berip bilersiňizmi?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, aleykum salam. Yslam dininiň ynamynyň esasy, kalbyň bilen tassyk edip, diliň bilen ykrar edýän alty esasa esaslanýar. Bulara "Imanyň Rükünleri" diýilýär. Hanefi mezhebinde hem ynamyň (itikadyň) düýbüni düzýän bu esaslar, Jebraýyl (a.s.) Pygamberimize (s.a.w.) beren meşhur "Jibril hadysynda" şeýle agzalypdyr: 1. Allatagala ynanmak: Allatagalanyň bardygyna, ýeke-täkdigine, Ondan başga iläh ýokdugyna, Ol her zadyň Yaradyjysy we ýeke-täk ybadata mynasypdygyna ynanmakdyr. 2. Perişdelerine ynanmak: Allatagalanyň nuryndan ýaradan, islegi bolmadyk we diňe Onuň buýruklaryny ýerine ýetirýän perişdeleriň bardygyny kabul etmekdir. 3. Kitaplaryna ynanmak: Allatagalanyň adamlary ýol görkezmek üçin pygamberleri arkaly iberen ilahi kitaplarynyň hakdygyna ynanmakdyr. (Kurany Kerim iň soňky kitaby we onuň hökümi kyýamatly dowamlydyr.) 4. Pygamberlerine ynanmak: Adam (a.s.)dan Muhammet (s.a.w.) pygambere çenli gelen ähli pygamberleriň Allatagala tarapyndan saýlanan hakçylydygyna ynanmakdyr. 5. Ahyret güni ynanmak: Dünýä durmuşynyň soňunyň bardygyna, kyýamatyň boljakdygyna, adamlaryň täzeden direlip, hasap berjekdigine, jennet we jahannam barlygyna ynanmakdyr. 6. Ykbala, haýyr we şer Allatagaladan bolmagyna ynanmak: Älemdäki her zadyň, haýyr we şeriň Allatagalanyň ykbaly, ylmy we islegi bilen amala aşýandygyna ynanmakdyr. Beýik Rabbymyz Kurany Kerimde şeýle buýurýar: "Eý, iman edenler! Allatagala, Onuň Pygamberine, Pygamberine inderilen Kitaba we mundan öň inderilen kitaba ynanuň. Kim Allatagala, Onuň perişdeleri, kitaplary, pygamberleri we ahyret günini inkär etse, şübhesiz, çuňňur azaşypdyr." (Nisa süresi, 136) Allatagala imanyňyzy we boýun bolmagyňyzy dowamly etsin. Başga soragyňyz bolsa, hoşallyk bilen kömek ederin.

Question 16

İstigfar duasy barada maslahat

Accepted Answer

Hormatly dogan, Allahyň amanlygy, rehimi we bereketleri saňa bolsun. İstigfar, müminiň Perwerdigärine dolanyşynyň iň ajaýyp alamatydyr. Hanefi mezhebimizde we umumy Yslam dessurynda istigfaryň hem Kurandan, hem-de Sünnetden gelen köp sanly ajaýyp nusgalary bar. Istigfar üçin iň fazyletli doga, Pygamberimiz (sallallahu aleýhi we sellem) tarapyndan "Seýýidü'l-İstigfar" (İstigfaryň Pygamberi) diýlip atlandyrylan şu dogadyr: "Allahym! Sen meniň Perwerdigärimsiň. Senden başga hiç bir taňry ýokdur. Meni sen ýaratdyň. Men seniň gulugyň we güýjüm ýetýänçe seniň ähtimiň we wadaňyň esasyndadyryn. Etdim diýen ýamanlyklarymyň şerinden saňa sygynýaryn. Üstümdäki nygmatlaryňy boýun alýaryn we günämi-de boýun alýaryn. Meni bagyşla; çünki günäleri senden başga bagyşlaýan ýokdur." Anlamy: "Allahym! Sen meniň Rabbimsin. Senden başga hiç bir iläh ýokdur. Meni sen ýaratdyň. Men seniň gulugyň. Mümkinçiligim ýetýänçe seniň ähtiň we wadaňda. Etdim diýen ýamanlyklarymyň şerinden saňa sygynýaryn. Üstümdäki nygmatlaryňy boýun alýaryn we günämi-de boýun alýaryn. Meni bagyşla; çünki günäleri senden başga bagyşlaýan ýokdur." (Buhary, Deawat, 2; Tirmizi, Deawat, 15) Hanefi fikh çeşmelerimizde, aýratyn-da Ibn Abidinniň "Reddü'l-Muhtar" atly eserinde, istigfaryň gulyň Allatagala boýun egendigini beýan edýändigi we tobaň kabul bolmagy üçin ökünmek, terk etmek we gaýtadan etmezlik kararlylygy şertleriniň (şurutu't-töwbe) ähmiyetiniň nygtalyp geçilýändigi aýdylýar. Şeýle-de el-Hidaýe ýaly esasy çeşmelerimizde, istigfaryň diňe dil bilen däl, eýsem ýürekden ökünmek bilen edilmegi zerurdygy barada durulýar. Şeýle-de Kurany Kerimde gelen şu gysga we özüni doly beýan edýän dogalary hem islendik wagt edip bilersiňiz: 1. "Rabbiğfir li" (Perwerdigärim, meni bagyşla.) 2. "Rabbena zalemna enfusena we in lem tağfir lena we terhamna lenekunenne mine'l-hasirin." (Perwerdigärimiz! Biz özümize zulum etdik. Eger bizi bagyşlamasaň we bize rehim etmeseň, hökman ýitirenlerden bolarys.) (Araf, 23) Fikh nukdaýnazaryndan mezhepleriň arasynda istigfaryň mazmuny babatda jedel ýokdur; ähli mezhepler istigfaryň ýürekden ökünmek bilen edilmegini esasy tutýar. Şafii mezhebinde-de istigfaryň şu sözler bilen edilmegi uly fazylet hasap edilýär. Allatagala tobalaryňyzy kabul etsin, ýüregiňizi parahatlyk bilen doldursun.

Question 17

“Adamlara peýda getirýän zatlar bilen deňizde ýüzýän gämilerde we ýeriň ýüzünde her hili janly-jandary ýaýratmakda” diýen jümlede nähili deliller bar?

Accepted Answer

Wa aleýkum assalam we rahmetullah, eziz doganym. Aýdyp geçen jümläňiz Kurany Kerimiň Bakara süresiniň 164-nji aýatynda gelýär. Aly Heňňe bu aýatda, älemdäki beýik tertip we deňagramlylygyň, Onuň birligini we kudretini görkezýän açyk-aýdyň delillere doludygyny beýan edýär. Bu aýatda zikr edilen zatlardaky Ylahi deliller we hikmetler şulardyr: Birinjiden, deňizde adamlara peýda getirýän zatlar bilen ýüzýän gämilerdir. Suwy guýup içine alyp, çenmeli ägirt demir bölekleriniň, suwuň üstünde ýüzmegi we adamlary, ýükleri uzak ýurtlara daşamagy beýik bir Ylahi kanundyr. Allah Tagala suwy gämileriň göterip biljek derejesinde ýaradypdyr, ýelleri we fiziki kanunlary bu gatnawa laýyk edipdir. Bu, adamyň akyl nygmaty bilen deňze hökmürowan edilmeginiň we Yaradyjynyň sowgadynyň aýan bir delilidir. Ikinjiden, ýeriň ýüzünde her hili janly-jandary ýaýratmagydyr. Dünýäniň dört burçuna ýaýran san-sajaksyz haýwan görnüşleri; dürli şekilleri, reňkleri, dilleri (sesleri) we ryzky-ygtyýarlaryny tapmak usullary bilen haýran galdyrýar. Her bir janlynyň tebigata we adamyň hyzmatyna laýyk ýaradylmagy, ryzky-ygtyýarlarynyň doly berilmegi, ylym, isleg we kudret eýesi bolan Yaradyjynyň bardygynyň iň beýik kanunydyr. Hanafi mezhebiniň usulunda we Ehl-i sünnet akydasynda kabul edilşi ýaly, älemde şeýle tertip tötänleýinlik bilen goýup bolmajak derejede kämildir. Aýatyň ahyrynda aýdylyşy ýaly, bularyň bary "akyl ýetirýän jemgyýet üçin Allanyň bardygyna we birligine deliller" öz içine alýar. Hak Tagala, älemde şeýle hikmetleri idrak edýän we nygmatlara şükür edýän bendelerinden etsin. Salam we doga bilen.

Question 18

Kitaplaryň pikir we ynanç mehanizmindäki roly nämedir?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam pikir däbinde we esasanam Hanefi mezhebiniň akyl bilen nakly (aýat-hadysy) utgaşdyrýan çemeleşmesinde kitaplar pikir we ynanç mehanizminiň düýp özeni hasaplanýar. Kitaplaryň bu prosesdäki roluny şu üç maddada jemläp bileris: 1. Bilimiň çeşmesi we goralmagy: Yslamyň ilkinji buýrugy «Oka!» (Alak, 1) diýen hitap bilen başlaýar. Kitaplar, Allanyň kelamyny we Pygamberimiziň (sallallahu aleýhi wesellem) sünnetini nesilden-nesle geçiren iň ygtybarly ýatkeşlikdir. Sagdyn bir ynanç (iman), diňe dogry bilim bilen gurulýar. Kitaplar, akyly huraýatlardan arassalap, ynanjy berk bir binýada oturdýar. 2. Tefekkür we akyl ýöretmek: Hanefi mezhebiniň esaslandyryjysy Ymam Agzam Ebu Hanife, akyly wahýy düşündirmekde bir gural hökmünde görüpdir. Kitaplar, ynsana tefekkür (çuňňur pikirlenmek) üçin material hödürleýär. Gurhan Kerimde «Bilýänler bilen bilmeýänler deň bolarmy?» (Zumer, 9) diýlip, okamak we öwrenmek arkaly gazanylan bilimiň ynsany hakykata ýetirjekdigi nygtalýar. 3. Dogry ýol we taklytdan gutulmak: Kitaplar, adamy kör-köne taklytdan halas edip, «tahkiki iman» diýýän, delillere daýanýan sarsmaz bir ynanja ýetirýär. Pygamberimiz (sallallahu aleýhi wesellem): «Ylym talap etmek her musulmana parzdyr» (Ybn Maje, Mukaddime, 17) diýip, pikir dünýämiziň hemişe okamak we öwrenmek bilen diri saklanmalydygyny belläpdir. Gysgaça aýtsak, kitaplar; akyly terbiýeleýän, kalby nurlandyrýan we bendäni Rebbi bilen dogry tanyşdyrýan iň gymmatly serişdelerdir. Pikir dünýämiz kitap bilen kemala gelýär, ynanjymyz bolsa bu berk pikir üstüne bina edilýär. Salam we doga bilen.

Question 19

Yiman hakykymlarynyň delillerini bilmek wajyp, ony terk etmek haram diýen söz hadysmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, soran zadyňyz, ýagny "Yiman hakykymlarynyň delillerini bilmek wajyp, ony terk etmek haram" diýen söz, asla hadys-şerif däldir. Ehl-i sünnet kelam alymlarynyň käbirleri, adamyň ynamyny taklytdan halas edip, ylym we delil bilen esaslandyrmagyň zerurdygyna üns beripdirler. Emma bu söz, Pygamber Efendimize (s.a.w.) degişli bolman, soňky döwürlerde käbir Yslam alymlarynyň (kelamçylaryň) garaýyşlaryny ýa-da jedellerini beýan edýän bir jümledir. Yslamda esasy zat, ýürekde tassyk we dilde ikrar bolup durýar. Aly Taňry Kurany Kerimde şeýle buýurýar: "Göçbejiler: "Ynanaly" diýdiler. Aýt: "Siz ynanmadyňyz, ýöne "Yslam" (boýun egdik) diýiň. Ynam heniz ýürekleriňize girmedik." (Hujurat, 14-aýat). Söýgili Pygamberimiz (s.a.w.) hem Jibril hadysy hökmünde tanalýan rowaýatynda ynamy; Allatagala, perişdelerine, kitaplaryna, pygamberlerine, ahyrýet güne we ykbala ynanmak diýip, gysgaça beýan edipdir, her kimiň çylşyrymly filosofik delilleri bilmegini ynamyň şerti hökmünde goýmandyr. Jemläp aýdanymyzda; bu söz hadys däldir. Her bir musulmanyň ynam esaslaryny ýürekden tassyk etmegi parzdyr, ýöne filosofik we kelam ylymlaryna degişli delilleri jikme-jik bilmek her kim üçin parz ýa-da wajyp edilmändir. Iň dogrusyny Allah bilýär. Salam we doga bilen.

Question 20

Eger Alla Tagala zaman we mekandan päk bolsa, Onda Arşa ornaşmagy (istiva) nädogrylyk dälmi?

Accepted Answer

Hormatly doganym, soran soragyňyz köpleriň zähmini gurşap alýan, ýöne Kurany Kerim we Sünnetiň görkezmesi bilen Ehl-i sünnet ynamyna laýyklykda aýdyň çözülýän möhüm bir meselä degişlidir. Hanaﬁ mezhebini hem öz içine alýan Ehl-i sünnet alymlarynyň bu babatdaky garaýyşy şeýledir: Ilki bilen, belläp geçen ýeriňiz ýaly, Alla Tagala zamandan we mekandan päkdir; Ol hiç bir meýdanyň çägine girmeýär we hiç bir ýere sygmaýar. Sebäbi mekany we zamany ýaradan Ol. Kurany Kerimde "Arşa istiva etdi" (Arşa ornaşdy/ýerleşdi) diýen aýatlar (mysal üçin, Araf süresi, 54), Kuranyň nazil bolan arap diliniň kadalaryna we metafora (majaz) sungatyna esaslanýar. Ehl-i sünnet akydasynda bu görnüşli aýatlar (müteşabihat) iki esasy usul bilen seljerilýär: 1. Tefwiz ýoly: Aýatyň hakyky manysyny (keyfiyetini) Allatagala tabşyrmak. "Biz bu aýatyň Alla Tagalanyň şan-şöhratyňa laýyk manysynyň bardygyna ynanýarys, ýöne ony adamlara meňzetmek (teşbih) arkaly düşüniň däldiris" diýýäris. Sebäbi Şura süresi, 11-nji aýatda aç-açan buýrulýar: "Ol Oňky hiç zat ýokdur. Ol Eşidiji, Göriji." 2. Te'wil ýoly: Hanaﬁ mezhebiniň beýik imamy Ymam Azam Abu Hanifa we Maturidi alymlarynyň hem kabul eden ugry boýunça, sözüň arap dilindäki metafora manylaryna ýüz tutmak. Şoňa görä-de, "istiva" sözi bir ýere ornaşmak ýa-da oturmak manysynda däl; Alla Tagalanyň Arşy we bütin älemi hiç bir kemçilik görkezmän Kadr-gymmaty we Kudreti bilen dolandyrmagy, ony idetmegi diýmekdir. Jemläp aýtsak; Alla Tagalanyň Arşa istiwasy, fiziki taýdan bir ýere ornaşmak ýa-da meýdan edinmek däldir. Bu aýat, Onuň ululygynyň, beýikliginiň we älem-jahana hökmürowanlygynyň metaforasydyr. Aklyňyzda bir nädogrylyk ýaly görünmeginiň sebäbi, ynsan aklynyň ýaradylyş aýratynlyklary (zaman we meýdan) bilen oýlanmaga endik edendigidir. Emma Ýaradyjy, ýaradan zatlarynyň hiç bir sıpaty bilen sıpatlanmaýar. Alla Tagala akylymyzy we ýüreklerimizi hakykatda dymyş etsin.

Question 21

Dinden çykanyň ýaşaýyş hukugy ýokmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam dininde ynsan ýaşaýşynyň eldegrilmesizligi esasy ýörelgedir. Gurany Kerimde Maide süresiniň 32-nji aýatynda açyk-aýdyň bellenilişi ýaly: «Kim bir jany ýa-da ýer ýüzünde pitne turzandygy üçin däl-de, haksyz ýere bir jany öldürse, ol ähli ynsanlary öldüren ýalydyr.» Yslamda dinden çykmak (irtidad) meselesi, fykyh kitaplarynda adamyň dini saýlawy we jemgyýetçilik tertibi bilen gatnaşygy çäginde ele alnypdyr. Hanefi mezhebiniň esaslandyryjysy Ymam Ebu Hanifa görä, aýal mürtedler (dinden çykanlar) asla jezalandyrylmaz; olar tussag edilip, täzeden Yslama çagyrylarlar. Erkek mürtedler barada bolsa, bu höküm şahsy ynamsyzlykdan has beter, şol döwrüň jemgyýetçilik tertibine garşy gozgalaň, watana hyýanat we uruş ýagdaýy (pitne turzup jemgyýetçilik parahatçylygyny bozmak) ýaly syýasy we harby jenaýatlar bilen baglanyşyklydyr. Hanefi fykyhynda mürted bolan erkek kişä toba etmegi üçin möhlet berilýär. Eger toba etmese, klassyk döwürde bu ýagdaý watana hyýanat we duşman bilen hyzmatdaşlyk ýaly jenaýatlara deňelendigi üçin döwlet häkimiýeti tarapyndan jezalandyrylyp bilnerdi. Ýöne häzirki zaman halkara hukugy, döwletara gatnaşyklar we häzirki zaman döwlet tertibi göz öňünde tutulanda, Yslam alymlarynyň köpüsi bu meseläniň şol döwrüň syýasy we sosiologik şertleri bilen baglanyşyklydygyny belleýärler. Gysgaça aýdylanda, Yslamda günäsiz bir adamyň ýaşaýşyna haksyz ýere son bermek asla jaýyz däldir. Dinden dönen bir adamyň jezalandyrylmagy bolsa, şahsy ynanç azatlygyndan has beter, jemgyýetçilik howpsuzlygyny we Yslam jemgyýetiniň syýasy bitewiligini goramaga gönükdirilen döwürleýin we hukuk amaldyr. Iň dogrusyny Alla biler.

Question 22

Allaha ynanmak nähili bolmalydyr?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Allaha ynanmak; Onuň barlygyna, birligine, sypatlaryna we esmalaryna hiç hili şübhe etmän kalban iman etmek we muny amal bilen tassyklamakdyr. Hanefi mezhebiniň hem esas alan Ahli Sünnet akydasyna görä Allaha ynanmagyň esasy ýörelgeleri şulardyr: 1. Towhid (Birlik): Allanyň zatynda, sypatlarynda we işlerinde bir bolandygyna, Ondan başga ilah ýokdugyna ynanmakdyr. Gurhan Kerimde şeýle buýrulýar: "Aýt: Ol Alla birdir. Alla Sametdir (her zat Oňa mätäçdir, Ol hiç zada mätäç däldir). Ol dogmady we dogulmady. Hiç zat Oňa deň däldir." (Yhlas süresi, 1-4). 2. Kemçiliksiz sypatlara ynanmak: Allanyň zaty üçin mynasyp bolan durmuş, ylym, sem' (eşitmek), basar (görmek), irade, gudrat we kelam ýaly ebedi we azaly sypatlara eýedigine, kemçiliklerden päk (uzak) bolandygyna ynanmakdyr. 3. Tassyklamak we boýun egmek: Kalp bilen tassyklanan bu ynamyň dil bilen ykrar edilip berkidilmegi we guluň Allanyň buýruklaryna boýun egmegi zerurdyr. Hezreti Muhammet (s.a.w.) Jebraýyl hadysy diýlip bilinýän rowaýatda imany şeýle kesgitleýär: "Iman; Allaha, perişdelerine, kitaplaryna, pygamberlerine, ahyret gününe we tagdyra; haýyr we şeriň Alladan gelendigine ynanmagyňdyr." (Muslim, Iman, 1). Allaha ynanmak; gorky bilen umyt arasynda, Ony görýän ýaly ybadat aňy bilen we Onuň rehmetine sygynyp ýaşamak diýmekdir. Rebbim imanymyzy hemişelik we kämil eýlesin.

Question 23

Ymandaky hakykatlar üçin delil getirmek ýalňyşmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, aleýkum salam. Ymandaky hakykatlar üçin delil getirmek, ýagny akly we nakly deliller bilen dini meseleleri düşündirmek asla ýalňyş däldir; gaýtam Kurany-Kerim we Sünnet tarapyndan höweslendirilen bir usuldyr. Beýik Allah Kuranda adamlary älem-jāhandaky deliller üstünde pikirlenmäge çagyryp şeýle diýendir: «Şübhesiz, gökleriň we ýeriň ýaradylyşynda, gijäniň hem gündiziň biri-biriniň yzyndan gelmeginde akyl ýetirýän adamlar üçin elbetde deliller bardyr.» (Aly Imran, 190) Pygamberimiz (s.a.w.) hem teblig işlerinde hem aýatlary hödürläpdir, hem-de akly deliller bilen hakykaty düşündiripdir. Hanafi mezhebiniň esaslandyryjysy Ymam Agzam Abu Hanyfe hem akyl we mantiq delillerini iman esaslaryny goramakda (kelam ylmynda) netijeli ýagdaýda ulanypdyr. Gysgaça aýdanymyzda; iman hakykatlaryny delillendirmek, ýürekleri kanagatlandyrmak, şübheleri aýryrmak we Yslamy gözel bir şkilde goramak üçin hem dogry, hem-de zerur bir usuldyr. Möhüm bolan zat, bu delilleri getiren wagtyň samimi niýet bilen we edebe laýyk usulda hereket etmektir. Alla Tagala ylymymyza we düşünjämize bereket bersin.

Question 24

Alla ýeke we ýalňyz bolandygy üçin ýaýdanýarmy?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, gowy soragyňyz üçin sag boluň. Hakyky Alla, Özüniň sypatlary we mahyýeti boýunça ýaradylanlara meňzeşlikden doly päkdir (daşdyr). Ýaýdanmak, ýygyrmak, ýekeleýän duýmak ýa-da gamgyn bolmak ýaly ýagdaýlar; ejizlik, kemçilik we üýtgeşiklik bilen baglanyşykly ynsanperwer we ýaradylan häsiýetlerdir. Hakyky Alla bolsa ähli kemçiliklerden daşdyr we näsazdyr. Kerim Kuranda, Onuň hiç zadyň zerurlygy ýokdugyny düşündirýän aýatlary bar. Ihlas Suresinde şeýle diýilýär: "Aýt: Ol Alla bir. Alla Sameddir (her zat Oňa zerurlygy bar, Ol bolsa hiç zadyň zerurlygy ýokdur). Ol dogurmady we dogrulmady. Hiç zat Oňa deň däldir." (Ihlas Suresi, 1-4) Şeýle hem Aýatyl-Kürsida aýdylyşy ýaly: "Ony ne bir uklama tutyp biler, ne-de bir uky." (Bakara Suresi, 255). Ýaradylanlaryň başdan geçiren ruhy ýa-da fiziki kynçylyklary Onuň şöhratyna asla laýyk däldir. Ol, älemi we içindäkileri ýaradylmazdan ozal hem Öziniň özü bilen kaimdi, ýagny bolmak üçin hiç zada we hiç kime zerurlygy ýokdy. Älemi ýaradmagy ýekeleýänlikden ýa-da ýaýdanmakdan däl-de, Öziniň çäksiz bilimini, kuwwatyny we owadan atlaryny (Esma-ul Hüsna) görkezmek islemegindendir. Hanafi mezhebiniň ynanja esaslaryny kesgitleýän Maturidi akydasyna görä-de, Alla Tagalanyň özü we sypatlary ezelidir; Onda soňra emele gelen hiç hili duýgy ýa-da üýtgeşiklik bolup bilmez. Netijede; Alla Tagalanyň ýaýdanmagy asla pikir edilip bilinmez. Ol, hiç zada zerurlygy ýok, her zadyň Oňa zerurlygy bar bolan beýik Yaradyjydyr.

Question 25

Yslam garşy ýazgylardan täsirlenenlere nähili çäre görmeli?

Accepted Answer

Gadyrly doganym, Yslam garşy ýazgylardan täsirlenip, aňy çaşyp ýa-da şübhelenip ýörenlere garşy görülmeli çäre, Kurany Kerimiň görkezmesi bilen hikmet, şepagat we ylym ýoludyr. Hanefi mezhebiniň hem esasyny düzýän akylyň we naklyň deňagramlylygyny saklap, şu ädimleri ýerine ýetirmeli: 1. Hikmet we Goýumly Öwüt bilen Ýapyşyň: Rabbimiz Kurany Kerimde şeýle buýurýar: "Rebbiňiň ýoluna hikmet we goýumly öwüt bilen çagyr; olara iň gowy usul bilen jedelleş." (Nahl Süresi, 125). Jedelle girmek ýa-da adamy ýazgarmak ýerine, onuň şübhelerini düşünmäge synanyşyp, mylaýym dilden peýdalanyň. Gatylygyň adam hakykata has-da daşlaşdyrýar. 2. Ylmy Çuňňurlyk we Dogry Maglumat: Şübheler köplenç maglumat ýetmezçiliginden ýa-da nädogry düşündirişlerden döräp bilýär. Bu adamlara Yslamyň esasy çeşmelerini we meseleleriň geçmişini bilýän ussat alymlaryň eserlerini maslahat beriň. Hanefi-Maturidi däbi, akyly wahyýy düşünişde bir gural hökmünde görýär. Şonuň üçin, logiki we ynandyryjy düşündirişler bermek möhümdir. 3. Hal Dili bilen My sal boluň: Yslam diňe söz bilen däl, eýsem ýaşaýyş bilen hem wagyz edilýär. Pygamberimiz (s.a.w.) "Aňsatlaşdyryň, kynlaşdyrmaň; beýan ediň, ýigrendirmäň" (Buhary, Ylym, 11) diýipdir. Siziň ajaýyp ahlagyňyz, dogruçyllygyňyz we rehimdarlygyňyz, okalan oňsuz ýazgylardan has täsirli delillerdir. 4. Sabr we Dog a: Hidaýet diňe Allatagala tarapyndandyr. Adamyň derrew ynanmagyny garaşman, sabyrlylyk bilen ýanynda boluň we onuň hidaýaty üçin hakydan doga ediň. Sebäbi, ýürekleri öwrüji diňe Allatagalandyr. Jemläp aýdanyňda; daşlaşdyryjy däl-de, gujaklaýjy, bilmezlik däl-de ylymly, gaharly däl-de hormatly duruş görkezmek iň dogry ýoldur. Allatagala kömekçäňiz bolsun.

Question 26

Bir adamyň ynanç bilen baglanyşykly şübhelerini derňemegi şertmi?

Accepted Answer

Gadyrly doganlarym, imanda käwagt weswese ýa-da şübhe duýmak, kalbyň diri bolmagynyň we ynanjy goramak tagallasynyň alamatydyr. Sahaba efendilerimiz hem käwagt şeýle pikirleri başdan geçirip, Pygamberimize (s.a.w.) ýüz tutupdyrlar. Hanefi mezhebiniň fikh we kelam çemeleşmesine görä, adamyň öz erkinden daşary gelen, kalba atylan şeýle weswese we şübheleriň üstünde durmak şert däldir. Hatda bular bilen meşgullanmak adamyň huzuruny bozar. Efendimiz (s.a.w.) bu ýagdaýy başdan geçirýänlere şeýle maslahat beripdir: "Şeýtan biriňize gelip 'şu zady kim ýaratdy, muny kim ýaratdy?' diýer; ahyrynda 'Rabbini kim ýaratdy?' diýer. Kim muny duýsa, dessine Allaha sygynsyn we (bu pikiri) bes etsin." (Buhary, Bed'ül-Halk 11; Müslim, Iman 212). Ýöne bu ýagdaý iki bölege bölünýär: 1. Erksiz gelen, erkden daşary wesweseler: Bular imana zyýan bermez, derňemek şert däldir. Tersine, bulara üns bermezlik imanyň kemalatyndandyr. 2. Bilim ýetmezçiliginden ýa-da inkär etmek isleglerinden gelip çykýan düýpli şübheler: Eger adamyň kalbynda ynanjyny sarsdyrjak çynlakaý bir ikirjiňlenme emele gelen bolsa, muny aýyrmak üçin ýeterlik ylym öwrenmek we derňemek parzdyr. Çünki iman dogry bilim bilen berkär. Gysgaça aýdylanda; erkden daşary gelen wesweselere ähmiýet bermezlik we olar bilen meşgullanmazlyk gerek. Emma adamyň ynanjyny sarsdyrjak derejedäki şübhelerini, Ehli Sünnet ölçegleri çäginde ylym eýelerine maslahatlaşyp we okap aýyrmak zerurdyr. Allah hemmämiziň kalbymyzy we zehinimizi dogry ýolda etsin.

Question 27

Bazı batyl din eýeleriniň mucyzä görkezmegi nädip düşündirilip bilner?

Accepted Answer

Hormatly doganlarym, Yslam akydasyna görä, Allah Tagala pygamberleriniň haklylygyny subut etmek üçin olara mucyzeler beripdir. Yslam däl adamlaryň, jadygöýleriň ýa-da batyl dinleriň wekilleriniň ellerinde görünýän käbir adaty däl ýagdaýlar bolsa mucyzä däl, başga atlar bilen atlandyrylýan ýagdaýlardyr. Hanaﬁ mezhebiniň Maturidi ynanç esaslaryna görä bu ýagdaýlar şu aşakdaky ýaly düşündirilýär: 1. Istidraç: Fasik, günäkär ýa-da inkär ediji adamlaryň elinde, Allanyň olary dereje-dereje azaba ýakynlaşdyrmak (küfürlerinde we azgynçylyklarynda artdyrmak) üçin bolup geçýän adaty däl ýagdaýlardyr. Bu ýagdaý olaryň hak ýolda bolandygyny däl, eýsem tersine azaşdyrylyşda çuňlaşdygyny görkezýär. Kurany Kerimde A'raf Suresiniň 182. aýatynda şeýle buýrulýar: "Aýatlarymyzy ýalan saýanlary, bilmejek ýerinden dereje-dereje azaba ýakynlaşdyrarys (istidraç)." 2. Jady we gözbagçylyk: Adamlaryň duýgularyny aldawa salýan, el çabuklygy ýa-da jyn şeýtanlaryň kömegi bilen ýasalýan aldawlardyr. Ylysyň Pygamber Musanyň (a.s.) we Firawnyň jadygöýleriniň arasynda bolup geçen ýagdaýy ýaly, olaryň ýüpleriniň we taýaklarynyň bir jyns ýaly görünmegi ýaly ýagdaýlar fiziki mucyzä däl, jady we hayaldir. 3. Jadygöýleriň we hilegärleriň ýagdaýy: Pygamberimiz (s.a.w.) Dejjal ýaly pitne çykarjak adamlaryň hem käbir adaty däl ýagdaýlary görkezjekdigini habar beripdir, ýöne bularyň iman edenleri azaşdyryp bilmejekdigini aýdypdyr. Jemläp aýdanyňda; pygamberleriň görkezen mucyzeleri imana çagyryp, bäsleşme häsiýetindedir. Batyl ehlininiň görkezen adaty däl ýagdaýlary bolsa istidraç ýa-da jady kysymly bolup, ýürekleri haka däl, batyla baglamagy maksat edinýär. Muslymana düşýän zat, ölçeg hökmünde adaty däl ýagdaýlary däl, Kurany we Sünnetiň laýyklygyny esas almakdyr. Iň dogrusyny Allah biler.

Question 28

Müslem maşgala-da doglan çaga, jogapkärçilik başlananda "Men müslem däl" diýse, murtatlyk jezasyny alarmy ýa-da jogapkärçilik başlanýan ilkinji pursatdaky adamyň ýagdaýy nazara alynarmy?

Accepted Answer

Gadyrly perzendim, soran meseläňiz Yslam hukukunda (fiqhda) "tekälipleriň başlangyjy" we "irtidat" mowzuklary boýunça ara alnyp maslahatlaşylýar. Hanafi mezhebiniň fiqh külliýatyna görä; çaganyň dini jogapkärçiligi (mükellefiyeti) bulug çagy bilen başlaýar. Ýöne bir adamyň "mürtet" (dinden çykan) hasaplanylmagy üçin, ilkinji nobatda öz islegi bilen we şüurlylyk bilen Yslamy kabul edip, imanyny ynanç hökmünde kabul etmegi şertdir. Müslem maşgalada dünýä inen çaga, dogluşdan Yslam fytratynda we höküm boýunça müslem kabul edilýär. Bulug çagyna ýeten ýaşyň şu döwürde ilkinji gezek Yslamy aç-açan ret etmegi ýagdaýynda Hanafi alymlarynyň çemeleşmesi şeýledir: Adam bulug çagyna ýeten pursatyndan başlap Yslam imanyny ýürekden bilip, düşüniip we erkin islegi bilen tassyk etmese, diňe maşgaladan gelen status bilen "hakyky manysynda" iman eden hasaplanmaýar. Şonuň üçin, jogapkärçilik başlanan şol ilkinji pursatda (bulug pursadynda ýa-da ondan soňky ilkinji şüurly döwürde) Yslamy ret eden ýaş, fiqh terminologiýasyndaky doly manysynda "mürtet" hökümine düşmeýär we dünýewi hökümlerdeki murtatlyk jezasyna sezewap bolmaýar. Sebäbi irtidat, bar bolan we şüurlylyk bilen kabul edilen imany öz islegi bilen taşlamakdyr. Heniz imany şüurlylyk bilen özleşdirip ýetişmedik ýaşyň inkäri, hakykaty heniz idelip ýetişmedikdiginden dörän çalşyrmak ýa-da ret etmek hökmünde baha berilýär. Bu ýagdaýdaky ýaşa jaza bermekden görä, hikmet bilen çemeleşilýär, şübheleri aýrylýar, Yslamyň gözelligi düşündirilýär we täzeden Yslama gyndyrylmana synanyşylýar. Nitekim Pygamberimiz (s.a.w.) bir hadys-şerifinde şeýle diýipdir: "Galam üç kişiden göterilendir: oýanýança uýanyndan, sagalýança däliden we bulug çagyna ýetýänçä çagadan." (Ebu Dawut, Hudud, 17). Jemläp aýdylsa; jogapkärçilik başlanan ilkinji pursatdaky adamyň akyly we ýürek ýagdaýy nazara alynýar. Heniz imany şüurlylyk bilen kabul etmedik ýaşyň bu görnüşli sözleri irtidat jezasyny talap etmeýär; tersine, şepagatly we ylmy ýol görkezme talap edýär. Iň dogrusyny Allah bilýär.

Question 29

Ynamymyz aklymyz bilen çaknyşsa näme etmeli?

Accepted Answer

Hormatly doganlarym, ilki bilen şunu bilmelidiris: Yslam dini akylly adama ýüzlenýär we akly belent tutýar. Aly Resuly Allah Kurany Kerimde köplenç: "Hiç pikir etmeýärsiňizmi?", "Aklyňyzy ulanmaýarmyňyz?" (Bakara, 44; Al-Imran, 65) diýip, aklyň ähmiýetine ünsi çeker. Hanaﬁ mezhebiniň düýbüni tutujy Ymam Ebu Hanifa hem öz usulynda akla we reýe uly ähmiýet beripdir. Şonuň üçin, dogry dini ynanş bilen sagdyn akyl asla biri-biri bilen çaknyşmaýar. Eger zihnimizde bir çaknyşma ýa-da terslik ýaly görünýän ýagdaý dörän bolsa, onuň esasy sebäbi şulardan biridir: 1. Ýa-da biz meseläni ýa-da delili nädogry düşünen bolmagymyz. 2. Ýa-da ynsan aklymyzyň, älemiň we ilahi hikmetiň her bir jikme-jigini öz içine alyp bilmejek derejede çäkli bolmagy. Şeýle ýagdaýa duş gelenimizde, biziň tutýan ýolumyz şeýleräk bolýar: Ilki bilen şüphelenmän, aklymyzyň düşüniş çägiň bir soňunyň bardygyny kabul etmelidiris. Aly Resulyň aýdyşy ýaly: "Eger din diňe akyl bolsa, mestleriň üstüne däl-de, aşagyna meshetmeli bolardy." Demek, diniň käbir hökümleriniň hikmetini dessine añlap bilmeýän zatlary bolup biler. Ikinjiden, Kurany Kerimiň we Sünnetiň anyk hökümlerini (nass) merkezde saklap, öz pikir süzgüçimizi täzeden gözden geçirmelidiris. Asla wahy özüňiň çäkli mantygyňa gurban etmelidiris; tersine, mantygymyzy wahyň ýagtylygynda öwretmelidiris. Jemläp aýdanymyzda; ynamymyz bilen mantygymyzyň çaknyşýandygyny pikir edenimizde, kynçylyk akylda däl, biziň şol akly ýa-da metni kemçilikli düşünenimizde bolýar. Mümin: "Eşitdik we boýun egdik" (Bakara, 285) teslimýeti bilen hereket edýär we wagtyň geçmegi bilen ilahi hikmeti has gowy añlaýar. Allah ynamyňyzy we zihniňizi hemişe hakykata berk etsin.

Question 30

Iman amelsiz ýa-da amal imansyz peýda bermez diýen hadys şahihmi?

Accepted Answer

Aleýkum assalam we rahmetullahi we berekatuhu, eziz doganym. Soran bu möhüm soragyňyz Yslam akyidasynyň iň esasy meseleleriniň biri bilen baglanyşyklydyr. Ilki bilen aýdaýyn, "Iman amelsiz, amal-da imansyz peýda bermez" diýen sözler bilen meşhur bolan aýratyn bir hadys-şerif ýokdur. Ýöne bu söz, manysy boýunça Kurany Kerim we Sünnetiň umumy ruhuna laýyk gelýär. Kurany Kerimde iman bilen amal adatça ýanaşyk agzalyp, halas bolmak üçin ikisiniň-de zerurdygyna alamat berilýär. Mysal üçin Asyr Suresinde Beýik Allah şeýle buýurýar: "Ýöne iman edip, salyh amallar edenler, bir-birine hakykata tabyn bolmaklygy, bir-birine sabyrly bolmaklygy tabyn edenler muňa degişli däldir; olar zyýana girýänlerdir." (Asyr Suresi, 2-3) Siziň mezhebiňiz bolan Hanefi mezhebiniň (Ehl-i sünnet akyidasynyň) bu babatdaky garaýyşy şeýledir: Iman ýüregiň tassykladygy we diliň ikrar etmegidir. Amal (ygtyýarlar we gowy işler) bolsa imanyň bir bölegi däl-de, onuň miwesi we kämillygydyr. Şoňa görä-de: 1. Amal etmezlik (günä etmek ýa-da ybadatlary terk etmek) adamyň imanyny ýüreginde tassykladygyça ortadan aýyrmaýar; ýöne ol imany gowşadýar we miwesiz goýýar. Ýagny adam uly günä etmek bilen käfir bolmaýar, "günäkär mümin" bolýar. 2. Amallaryň Allanyň ýanynda kabul we dogry bolmagy diňe dogry iman bilen mümkindir. Imansyz edilen haýyrly amallaryň ahyretdäki "sabyr" tarapyndan hiç hili gymmaty ýokdur. Hulasa-i kelam; iman bilen amal biri-birinden aýry zatlardyr, ýöne biri beýleki size kem galýar. Iman agaç bolsa, amal onuň miwesidir. Miwesiz agaç guramasa-da, eýesine garaşylýan peýdany bermeýär. Allah Tagala imanymyzy salyh amallar bilen bezäp, bizi...