Question 1

Samimiy (ixlos) bo'lishni qanday uddalay olaman va barcha yashirin niyatlarim, fikrlarimdan qanday voz kechaman?

Accepted Answer

Aziz birodarim, samimiyat (ixlos) va qalbni poklash mo'minning dunyo va oxirat saodatining eng asosiy kalitidir. Ushbu go'zal sa'y-harakatingiz uchun sizni tabriklayman. Hanafiylik mazhabining fiqhiy yondashuvida amallarning sahihligi asos qilib olinsa-da, tasavvufiy va axloqiy an'anada qalbning pokligi, ya'ni ixlos asos qilib olingan. Samimiyatga erishish va yashirin niyatlardan (yashirin riyo, g'urur, kibr kabi qalbiy kasalliklardan) ustun kelish uchun quyidagi qadamlarni ta'qib qilishingiz kerak: 1. Niyatingizni har ish boshida yangilang Payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam hadislarida shunday marhamat qilganlar: "Amallar faqat niyatlarga bog'liqdir. Har kim niyat qilgan narsasiga erishadi." (Buxoriy, Bado'ul-vahy, 1). Qiladigan har bir xayrli ishingizdan oldin "Ey Rabbim, buni faqat Sendan rozi bo'lishing uchun qilaman" deb, niyatni faqat Allohga xolis qiling. 2. Har on Alloh huzurida ekanligingizni unutmang Ihsan shuurida yashang. Hz. Muhammad sollallohu alayhi vasallam ihsonni shunday ta'riflaganlar: "Shunday ibodat qilingki, go'yo Uni ko'rasiz; siz Uni ko'rmasangiz ham, U sizni albatta ko'radi." (Muslim, Imon, 1). Bu shuur qalbda yashiringan niyatlar va yomon fikrlarni eritadi. 3. Yashirin niyatlarga berilmang, kurashing Qalbga keladigan yomon fikrlar, vasvasalar yoki yashirin manfaat izlashlar (yashirin riyo) inson tabiatida bo'lishi mumkin. Muhimi, bu fikrlarning qalbga kelishi emas, balki ularga rozi bo'lmaslik va darhol Allohga iltijo qilishdir. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam vasvasa haqida "Bu, zohiriy imondir" deb, qalbda paydo bo'lgan bu bezovtalikning aslida imonning bir alomati ekanligini bildirganlar (Muslim, Imon, 209). Vasvasaga parvo qilmay, ibodatingizni davom eting. 4. Maqtov va tanqidni teng ko'ring Insonlarning sizni maqtashi va tanqid qilishi qalbingizda bir xil qiymatga ega bo'lishi kerak. Agar bir ishni odamlar maqtasin deb qilsangiz, samimiyatingiz buziladi. Qalbingizni insonlarning bahosidan xoli qilib, faqat Yaratguvchining nazariga yo'naltirilgan holda yashang. 5. Duo va istig'forga yuzlaning Qur'oni karimda Alloh taolo shunday marhamat qiladi: "Holbuki, ularga faqat dinda xolis bo'lgan, haqqa moyil bo'lgan holda, Allohga ibodat qilish buyurilgan edi." (Bayyinah surasi, 5). Qalbingizdagi buzuqliklarni tuzatishi uchun Allohdan doimiy duo qiling va istig'for ayting. Unutmangki, ixlos bir zumda erishiladigan narsa emas, balki umr bo'yi davom etadigan muborak sa'y-harakatdir. Alloh niyatlaringizni xolis qilsin, ishlarizni oson qilsin.

Question 2

Namoz qanday o'qiladi?

Accepted Answer

Assalomu alaykum va rohmatulloh. Aziz qardoshim, namoz dinning ustuni, mo'mining esa murojasiyidir. Hanafiy mazhabiga ko'ra namozning o'qilishi, fiqh manbalarimizda "namozning shartlari" va "namozning ruknlari" doirasida batafsil bayon etilgan. Mana Hanafiy fiqhining asosiy manbalari asosida namozning o'qilishi: Namozga Tayyorgarlik (Shartlar) Namozning tashqi shartlari (hadasi tahorat, najosatdan tahorat, satr-i avrat, istiqbol-i qibla, vaqt, niyat va iftitoh takbiri) tugatilgandan so'ng namoz boshlanadi. Namozning O'qilishi 1. Iftitoh Takbiri: Niyat qilgandan so'ng qo'llar quloq hizasiga ko'tariladi va "Allohu akbar" deb takbir aytiladi. Hanafiy mazhabida erkaklar qo'llarini quloq hizasiga, ayollar esa yelka hizasiga ko'taradi. Qo'llar ko'krak ostiga bog'lanadi. 2. Qiyom va Qiroat: Tik turgan holda avval "Subhanaka" o'qiladi, so'ngra "A'uzu basmala" aytilib, Fotih va uning ustiga bir miqdor Qur'on (zam-i sura) o'qiladi. (Al-Hidoiya, I/50) 3. Ruku: Takbir aytib ruku'ga egilinadi. Bu yerda eng kamida uch marta "Subhana Robbiy al-azim" deyiladi. Ruku'da belni tek tutish sunnatdir. 4. Qiyom va Sajda: Ruku'dan turilayotganda "Sami'allohu liman hamidag" , to'liq tik turilganda "Robbana lakal hamd" deyiladi. So'ngra "Allohu akbar" deb sajda qilinadi. Sjadada uch marta "Subhana Robbiy al-a'lo" deyiladi. Ikki sajda orasida qisqa o'tirish qilinadi. 5. O'tirishlar (Qo'ida): Ikki rakatli namozlarda ikkinchi rakat oxirida, to'rt rakatli namozlarda esa ikkinchi va oxirgi rakatlarda o'tiriladi. Birinchi o'tirishda "Attahiyotu" o'qiladi. Oxirgi o'tirishda esa "Attahiyotu, Solli-Barik va Robbana" duolari o'qiladi. 6. Salom: "Assalomu alaykum va rohmatulloh" deb avval o'ngga, so'ngra chapga salom berib namozdan chiqiladi. (Radd al-Muxtor, I/450) Fikhiy Ixtiloflar haqida Qisqa Izoh Hanafiy mazhabida namozning ruknlari va shartlari shunday bo'lgan holda, boshqa mazhablarda ba'zi farqlar mavjud. Masalan; Shofi'iy mazhabida Fotih o'qish rukndir va imomga iqtido qiluvchi ham o'qishi kerak; ammo Hanafiy mazhabida imomga iqtido qiluvchi shaxs (maq'tadi) qiroat qilmaydi, faqat tinglaydi. (Al-Mabsut, I/160). Shuningdek, qo'llarning bog'lanadigan joyi (ko'krak osti va hokazo ko'krak usti) kabi masalalar, sunnatning turli rivoyatlarining talqinidan kelib chiqqan usul farqlaridir. Muhim Izoh: Namozning har bir harakatida (intiqollarda) "Allohu akbar" deyish sunnatdir. Namozni xushu' bilan, harakatlarning to'liq haqqi berilib (tadil-i arkan) o'qilishi esa vojibdir. Rabbim o'qigan namozlaringizni qabul qilsin.

Question 3

Savol: Namoz qanday o‘qiladi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, Alloh taolo sizning o‘qigan va o‘qiydigan namozlaringizni qabul qilsin. Shofiy mazhabiga ko‘ra namozni o‘qish, asosiy ruknlar va sunnatlar doirasida quyidagicha tartiblanadi: Namozning Sahih Bo‘lishi Uchun Shartlar: Tahoratli bo‘lish, avratni yopish, qiblaga yuzlanish, niyat qilish va vaqtning kirgan bo‘lishidir. 1. Niyat va Iftitoh Takbiri: Qiblaga yuzlanib namozga niyat qilinadi va qo‘llar quloq barobariga ko‘tarilib "Allohu Akbar" deyiladi. Shofiy mazhabida niyat, takbir aytish vaqtida qalbdan o‘tkazilishi kerak. 2. Qiyom va Qiroat: Qo‘llar kindik bilan ko‘krak orasida, chap qo‘l ustiga o‘ng qo‘l qo‘yib bog‘lanadi (qabz). Subhanaka (Vajjaktu) o‘qiladi, A’uzu-Bismilla aytilib Fotiha surasi o‘qiladi. Shofiy mazhabida Fotiha o‘qish namozning ruknlaridan bo‘lib, tark etilsa namoz sahih bo‘lmaydi. So‘ngra bir sura yoki oyat o‘qiladi. 3. Ruku: "Allohu Akbar" deb ruku’ga boriladi. Qo‘llarni tizzalarga qo‘yib tekis turish sunnatdir. Kamida uch marta "Subhana Rabbiyal-Azim" deyiladi. 4. Qiyom va I’tidal: Ruku’dan turayotganda "Sami’allohu liman hamidah", turib bo‘lgach "Robbana lakal-hamd" deyiladi. Bu vaqtda to‘liq tik turish (i’tidal) rukndir. 5. Sajda: "Allohu Akbar" deb sajdaga boriladi. Peshona, burun, ikki qo‘l, ikki tizza va oyoq barmoq uchlari yerga tegishi kerak. Uch marta "Subhana Rabbiyal-A’la" deyiladi. Ikki sajda orasida qisqa o‘tirish (jalsa) qilinadi. 6. O‘tirish (Tashahhud): Har ikki rakatda bir (birinchi o‘tirish) va namozning oxirida (oxirgi o‘tirish) o‘tiriladi. Birinchi o‘tirishda faqat Attahiyyat o‘qiladi. Oxirgi o‘tirishda esa Attahiyyat, Salli-Barik duolari o‘qiladi. 7. Salom: "Assalamu alaykum va rahmatulloh" deb avval o‘ngga, so‘ngra chapga salom beriladi. Fiqhiy Ixtiloflar va Manbalar: Shofiy mazhabining asosiy manbalari bo‘lgan Imom Shofiyning "Al-Umm" va Navaviyning "Al-Majmu’" asarlarida ta’kidlanganidek; Shofiy mazhabida Fotiha o‘qish farzdir. Hanafi mazhabida esa Fotihadan tashqari bir sura o‘qish (zamm-i sura) vojibdir. Shuningdek, Shofiy mazhabida Fotihadan oldin Bismilla aytish va uni oyatdan deb hisoblash asosdir. Namozning ruknlari va tartibi borasida Imom Shofiy, Hazrati Payg‘ambarimizning (s.a.v.) "Meni qanday namoz o‘qiyotganimni ko‘rsangiz, shunday o‘qing" (Buxoriy, Azon, 18) hadisini asos qilib olgan. Namoz, bandaning Robbi bilan eng yaqin bo‘lgan onidir. Bu ibodatni xushu’ bilan, ruknlariga rioya qilib ado etish asosdir. Robbim ibodatlarimizda istiqomat nasib etsin.

Question 4

Qur'ondagi jahannam tahdidlari insonlarning hürriyatlarini yo'q qilmaydimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, bergan ushbu savolingiz insonning yaratilish hikmatini va mas'uliyatini tushunish uchun juda muhimdir. Hanafiy mazhabining e'tiqodiy asosi bo'lgan Moturidiy tushunchasiga ko'ra, insonning erkin irodasi (irade-i cüz'iyye) mas'uliyatning asosiy shartidir. Qur'oni Karimdagi jahannam tahdidlari insonning hürriyatini yo'q qilmaydi, aksincha, hürriyatning mavjudligini va bu hürriyat qanchalik buyuk mas'uliyat ekanligini tasdiqlaydi. Bu holatni quyidagi uchta qisqa band bilan izohlashimiz mumkin: 1. Hürriyat mas'uliyatni talab qiladi: Bir mavjudotning erkin bo'lishi, qilgan tanlovlarining natijalariga chidashini talab qiladi. Agar inson erkin bo'lmaganida, unga jazo yoki mukofot va'da qilish adolatsizlik bo'lar edi. Jahannam tahdidi insonning tanlov qilish qobiliyatiga ega ekanligining dalilidir. 2. Ogohlantirish – hidoyatdir: Qur'ondagi ogohlantirishlar jarlik yoqasiga qo'yilgan "Diqqat! Jarlik bor" belgisiga o'xshaydi. Bu belgi sizning yurish hürriyatingizni tortib olmaydi; faqat tanlagan yo'lingiz oxiridagi xavf haqida xabar berib, hürriyatingizni to'g'ri va omon-eson ishlatishingizga yordam beradi. 3. Imkoniyatning davomiyligi: Agar bu tahdidlar hürriyatni yo'q qilganida edi, yer yuzida hech kim gunoh qilolmas yoki inkor etolmas edi. Insonning hamon gunoh qila olishi yoki iymon keltirmaslikni tanlay olishi uning hürriyati boqiy ekanligining eng yaqqol dalilidir. Robbimiz shunday buyuradi: "Aytgin: Haq – Robbichidandir. Bas, kim xohlasa iymon keltirsin, kim xohlasa kofir bo'lsin." (Kahf surasi, 29-oyat) Yana Baqara surasining 256-oyatida buyurilgan "Dinda majburiyat yo'qdir" prinsipi Islomning inson irodasiga bergan qiymatining eng buyuk nishonasidir. Natija o'laroq, Islomda hürriyat – boshboshqlik emas, balki natijalarini bilib va mas'uliyatni zimmasiga olib tanlov qila olish qobiliyatidir.

Question 5

Etiqodiy mazhablarda hukm kishining mazhabiga ko'ra beriladimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Islom eʼtiqodiga ko'ra, yakuniy hukm chiqarish vakolati yagona Allohga tegishlidir. Etiqodiy mazhablar (Moturidiylik va Ashʼariylik) Qurʼon va Sunnatdagi haqiqatlarni tizimli ravishda tushuntiruvchi hamda mo'minni to'g'ri aqidaga yetaklovchi yo'lboshchilardir. Hanafiy mazhabiga mansub mo'min eʼtiqodda odatda Imom Moturidiy asos solgan yo'lni tutadi. Biroq oxiratda hukm kishining shunchaki bir mazhab nomini olib yurishiga qarab emas; uning Alloh dargohidagi samimiyatiga, tavhid eʼtiqodining to'g'riligiga va bu eʼtiqodga muvofiq yashagan-yashamaganiga ko'ra beriladi. Mavzu bo'yicha asosiy mezonlar quyidagilardir: 1. Taqvo va Ixlos: Qurʼoni Karimda: "Shubhasiz, Alloh naztida eng hurmatlirog'ingiz Taqvodorrog'ingizdir" (Hujurot surasi, 13-oyat) deb marhamat qilingan. Hukm mazhab yorlig'iga emas, qalbdagi taqvoga qarab bo'ladi. 2. Sunnatga ergashish: Payg'ambarimiz (s.a.v.) najot topuvchilar "Men va sahobalarim bo'lgan yo'ldan yurganlardir" (Termiziy, Imon, 18) deb ta'kidlaganlar. Ahli sunna mazhablari ana shu yo'lni saqlab qolishni maqsad qiladi. 3. Niyat: "Amallar niyatlarga ko'radir" (Buxoriy, Bad'ul-vahy, 1) hadisiga muvofiq, kishining biror mazhabga ergashishidan maqsad Allohning roziligini va to'g'ri eʼtiqodni topish bo'lmog'i lozim. Xulosa qilib aytganda; mazhab maqsad emas, balki haqiqatga va to'g'ri imonga erishish uchun bir vositadir. Ilohiy huzurda hukm kishining shu vosita orqali erishgan imonining pokligiga, to'g'riligiga va taslimiyatiga ko'ra beriladi.

Question 6

Maxluqotlarning Ilmi ilohiy va Lavhi mahfuzdan boshqa yozuvlari (qayd qilingan joylari) bormi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Savolingiz uchun tashakkur. Alloh taolo ilmingiz va idrokingizni ziyoda qilsin. Maxluqotlarning yaratilishidan oldingi taqdiri, qismati va sodir bo'ladigan har bir narsa yozilgan asosiy manba — Alloh taoloning azaliy ilmi (Ilmi ilohiy) va bu ilmning lavhi bo'lgan Lavhi mahfuzdir. Ahli sunna aqidasiga ko'ra, koinotda sodir bo'lgan va bo'ladigan barcha narsa Lavhi mahfuzda to'liq yozilgandir. Biroq, Qur'oni Karim va Sunnat nuri ostida Lavhi mahfuzdan tashqari ham ba'zi yozib boriladigan muhitlar mavjudligini ko'ramiz. Ularni qisqacha quyidagicha sanab o'tishimiz mumkin: 1. Farishtalar yuritadigan yozuvlar (Kiromun kotibin): Insonlar qilgan har qanday yaxshi va yomon amallar boshlarida turuvchi hofaza farishtalar tomonidan sahifalarga (amal daftarlariga) yozib boriladi. Qur'oni Karimda shunday buyuriladi: 'Holbuki, ustingizda kuzatib turuvchilar bor; hurmatli kotiblar (Kiromun kotibin). Ular nima qilayotganingizni bilurlar.' (Infitor surasi, 10-12) 2. Insonning o'z amal daftari: Qiyomat kunida har bir insonga dunyoda qilgan ishlari yozilgan amal daftari beriladi. 'Kitobingizni o'qing! Bugun o'zingizga o'zingiz hisob-kitob qiluvchi sifatida o'z nafsingiz kifoya qiladi.' (Isro surasi, 14) 3. Yer va a'zolarning guvohligi: Yer yuzi o'zida qilingan barcha yaxshi va yomon amallarni yozib boradi va qiyomat kuni bu haqda xabar beradi. Zero, Zilzal surasida yer yuzi o'z xabarlarini so'zlab berishi bildirilgan. Xuddi shuningdek, qiyomat kunida insonning qo'li, oyog'i va boshqa a'zolari ham qilgan ishlariga guvohlik berib, bir qayd taqdim etgan bo'ladilar. Hanafiy mazhabi usuli va ahli sunna e'tiqodiga ko'ra; Ilmi ilohiy va Lavhi mahfuz kulliy (asosiy va qamrab oluvchi) yozuvlar bo'lsa, farishtalarning yozganlari va amal daftarlari juz'iy (maxsus va tafsilotli) yozuvlardir. Asosiy va birlamchi bo'lgan narsa — har bir narsaning Allohning huzurida va Lavhi mahfuzda yozilgan bo'lishidir. Salom va duo ila qoling.

Question 7

Allohga iymon bilan butga iymon o‘rtasidagi farq nima?

Accepted Answer

Aziz qardoshim, assalomu alaykum. Allohga iymon bilan butga iymon o‘rtasidagi asosiy farq – ibodat va intilishning manzili, ya'ni Yaratuvchi bilan yaratilgan o‘rtasidagi tuban farqdir. Allohga iymon keltirish – har bir narsani yo‘qdan bor qilgan, tengi va o‘xshashi bo‘lmagan, o‘z ixtiyorimiz bilan ibodat qiladigan yagona Yaratganga bog‘lanishdir. U Eshituvchi, Ko‘ruvchi, ilmi hamma narsani qamrab olgandir. Unga iymon keltirgan inson o‘z qalbini faqat Unga bog‘laydi, Undan yordam so‘raydi va Unga taslim bo‘ladi. Qur'oni Karimda Ixlos surasida shunday marhamat qilinadi: "Ayt: U – Alloh yagonadir. Alloh – Samaddir (hamma Unga muhtojdir, U hech kimga muhtoj emasdir). U tug‘magan va tug‘ilmagan. Unga hech bir narsa teng bo‘la olmas." Butga iymon keltirish esa – insonning o‘z qo‘li bilan toshdan, yog‘ochdan yoki metalldan yasagan, hech qanday kuch va qudrati bo‘lmagan, na foyda va na zarar keltira oladigan ojiz narsalarga ilohilik maqomini berishidir. Butlar jonsiz va irodasiz mavjudotlardir. Qur'oni Karimda hazrati Ibrohim tilidan butlarning ojizligi shunday hikoya qilinadi: "O‘zingiz yo‘nib yasagan narsalarga ibodat qilasizmi? Holbuki, sizni ham, qilayotgan ishlaringizni ham Alloh yaratgandir" (Saffot surasi, 95-96-oyatlar). Hanafiy mazhabining fiqhiy va e'tiqodiy asoslarida ta'kidlanganidek, haqiqiy ma'dagi ilohilik faqat olamlarning Rabbi bo‘lgan Allohning O‘ziga xosdir. Undan o‘zgasiga ilohiliknisbat berish yoki ibodat qilish (shirk) insonning aqli va fitratini adashtiradigan eng buyuk zulmdir. Alloh taolo bizni haqiqat uzra sodit qilsin va qalbimizni faqat O‘z ma'rifati ila to‘ldirsin.

Question 8

O‘z onasini, otasini, farzandlarini Alloh va Payg‘ambardan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rgan kishi iymon keltirgan hisoblanadimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, assalomu alaykum. Savolingizning qisqa javobi shudir: Musulmon kishi Allohni, Uning Rasulini va Islomni ota, ona, farzand va barcha insonlardan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rishi iymonning komilligi uchun shartdir. Bu borada sevimli Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) shunday marhamat qilganlar: "Hech biringiz meni otasidan, farzandidan va barcha insonlardan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rmaguningizcha iymon keltirgan (komil iymonga ega) bo‘lmaysiz." (Buxoriy, Iymon, 8; Muslim, Iymon, 69-70). Hanafiy mazhabi olimlari tushuntirganidek, bu yerdagi "iymon keltirgan hisoblanadimi?" iborasi iymonning borligini butunlay yo‘qotish ma'nosida emas, balki iymonning mohiyati va komilligiga erishish ma'nosidadir. Ya'ni, kishi ota-onasini yaxshi ko‘radi, bu fitriy tuyg‘udir; biroq Alloh va Rasulining muhabbatini har narsadan ustun qo‘yish, ilohiy amrlarni har qanday dunyoviy sevgidan oldinga qo‘yish haqiqiy iymonning belgisidir. Alloh taolo Qur'oni karimda shunday marhamat qiladi: "Ayting: Agar otalaringiz, o‘g‘illaringiz, birodarlaringiz, juftlaringiz, qarindosh-urug‘laringiz, kasb qilgan mol-mulklaringiz, kasod bo‘lishidan qo‘rqqan tijoratingiz va yaxshi ko‘rgan maskanlaringiz sizga Allohdan, Uning Rasulidan va Uning yo‘lida jihod qilishdan ko‘ra suyukliroq bo‘lsa, u holda Alloh O‘z amrini keltirgunicha kutib turing. Alloh fosiqlar qavmini hidoyat qilmas." (Tavba surasi, 24-oyat). Alloh taolo qalblarimizni O‘zining va Rasulining muhabbati bilan to‘ldirsin. Boshqa savolingiz bo‘lsa, yordam berishdan mamnun bo‘laman.

Question 9

Oxiratga iymon keltirish ruknining boshqa iymon ruknlaridan farqi nimada?

Accepted Answer

Qadrli birodarlarim, alaykumussalom va rahmatulloh. Iymon asoslarining har biri bir butunlikdir va ularning barchasi ulkan ahamiyatga ega. Biroq Oxiratga iymon ruknining boshqa iymon asoslaridan ajralib turadigan eng yaqqol jihati inson hayotiga mazmun bag‘ishlashi va axloqiy mas’uliyat ongini (taqvodan kelib chiqadigan mas’uliyatni) bevosita qo‘llab-quvvatlashidir. Hanafiy mazhabi usuli va Ahli Sunna aqidasiga ko‘ra, boshqa iymon asoslari (Allohga, uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, qazo va qadarga iymon) ko‘pincha g‘aybiy tasdiq va e’tiqodni talab qilsa, oxiratga iymon – bu e’tiqodning natijasi o‘laroq inson qilgan amallari uchun hisob beradigan yakuniy adolat dargohiga ishora qiladi. Qur’oni Karimda Alloh taolo mo‘minlarni ko‘p o‘rinlarda «Allohga va oxirat kuniga iymon keltirganlar» deb yonma-yon zikr qilgan. Bu esa oxirat e’tiqodi boshqa iymon asoslarining amaliy hayotdagi aksidi va mevasi ekanini ko‘rsatadi. Masalan, Baqara surasining 4-oyatida taqvo egalarining sifatlari sanalib shunday deyiladi: «Va ular oxiratga ham aniq ishonadilar.» Oxirat e’tiqodi insonga dunyoda boshbo‘sh qilib tashlanmagani haqidagi ongni beradi. Zulmga uchraganlarning haqlari zoye ketmasligini, yaxshiliklar javobsiz qolmasligini xushxabar qilib, ruhiy muvozanatni o‘rnatadi. Boshqa ruknlar iymon poydevorini tashkil etsa, oxiratga iymon o‘sha binoning ustida yuksaladigan axloqiy va amaliy mas’uliyat ongini to‘ldiradi. Mavlamiz barchamizga oxiratga o‘zi munosib bo‘lgan shuur ila hoyir bo‘lishni nasib etsin. Qalbi salomatlik ila qolingiz.

Question 10

Imon asoslarini qisqacha tushuntirib bera olasizmi?

Accepted Answer

Aziz birodarim, alaykum assalom. Islom e'tiqodining asosi qalb tasdiqlagan va til iqror qilgan olti ruknga tayanadi. Bular “Imon ruknlari” deb ataladi. Hanafiy mazhabida ham e'tiqodning o‘zagini tashkil etuvchi bu asoslar Jabroil alayhissalom Payg‘ambarimizga (s.a.v.) so‘ragan mashhur “Jibril hadisi”da quyidagicha zikr qilingan: 1. Allohga iymon keltirish: Allohning mavjudligiga, yagonaligiga, Undan o‘zga iloh yo‘qligiga, U zot barcha narsaning Yaratuvchisi va yagona ibodat qilinatigandek Zot ekaniga ishonishdir. 2. Farishtalariga iymon keltirish: Alloh nurdan yaratgan, irodalari bo‘lmagan va faqat Uning buyruqlarini bajaruvchi farishtalarning borligini qabul qilishdir. 3. Kitoblariga iymon keltirish: Alloh insoniyatga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish uchun payg‘ambarlari vositasida yuborgan ilohiy kitoblar haq ekaniga ishonishdir. (Qur'oni Karim oxirgi kitob bo‘lib, uning hukmi qiyomatgacha boqiydir.) 4. Payg‘ambarlariga iymon keltirish: Odam alayhissalomdan tortib Muhammad alayhissalomgacha (s.a.v.) kelgan barcha payg‘ambarlar Alloh tomonidan tanlab olingan haq elchilar ekaniga ishonishdir. 5. Oxirat kuniga iymon keltirish: Dunyo hayotining oxiri borligiga, qiyomat qo‘shilishiga, odamlar qayta tirilib, hisob-kitob berishiga, jannat va do‘zaxning mavjudligiga ishonishdir. 6. Qadarga, yaxshilik va yomonlik Allohdan ekaniga iymon keltirish: Koinotdagi har bir narsa, yaxshilik va yomonlik, xayr va shar Allohning taqdiri, ilmi va irodasi bilan sodir bo‘lishiga ishonishdir. Buyuk Robbimiz Qur'oni Karimda shunday buyuradi: "Ey imon keltirganlar! Allohga, Uning Payg‘ambariga, Payg‘ambariga nozil qilgan Kitobga va undan oldin nozil qilgan kitobga imon keltiring. Kim Allohni, Uning farishtalarini, kitoblarini, payg‘ambarlarini va oxirat kunini inkor etsa, bas, shubhasiz, qattiq zalolatga yo‘ldir." (Niso surasi, 136-oyat) Alloh taolo imoningizni va taslimiyatingizni doimiy qilsin. Boshqa savolingiz bo‘lsa, mamnuniyat bilan yordam beraman.

Question 11

Savol: Istig'for duosi tavsiyasi

Accepted Answer

Aziz birodarim, Allohning salomi, rahmat va barokati sizga bo'lsin. Istig'for mo'minning Parvardigoriga qaytishining eng go'zal belgisi. Hanafiya mazhabimiz va umuman islom an'analarida istig'for uchun Qur'on va Sunnatdan ko'plab go'zal namunalari mavjud. Istig'for uchun eng fazilatli duo, Payg'ambarimiz (s.a.v.) "Sayyidul-Istig'for" (Istig'forning Sayyidi) deb ta'riflagan quyidagi duodir: "Allohumma anta Robbi la ilaha illa anta, xalaqtani va ana abduka va ana ala ahdika va va’dika mastata’tu. E’uzu bike min sharri ma sanatü, ebûü leke bi-ni’metike aleyye va ebûü bi-zanbî fağfirlî fe innahu la yağfiruz-zunuba illa anta." Ma'nosi: "Allohim! Sen mening Rabbimsan. Sendan boshqa hech qanday iloh yo'q. Meni Sen yaratding. Men Senning qulingman. Kuchim yetganicha ahding va va'ding ustidaman. Qilgan yomonliklarimning sharidan Sendan panoh tilayman. Menga ato etgan ne'matlaringni tan olaman va gunohlarimni ham tan olaman. Meni mag'firat qil, chunki gunohlarni Sendan boshqa mag'firat qiluvchi yo'qdir." (Buxoriy, Deavot, 2; Termiziy, Deavot, 15) Hanafiya fiqh manbalarimizda, xususan Ibn Abidinning "Raddul-Muxtor" asarida, istig'for bandaning Allohga itoatkorligini ifoda etishi va tavba qabul bo'lishi uchun pushaymonlik, tark etish va qaytmaslik qat'iyoti shartlari (shurutut-tavba) muhimligi ta'kidlanadi. Yana "Al-Hidoiya" kabi asosiy manbalarimizda istig'for faqat til bilan emas, balki qalban pushaymonlik bilan qilinishi kerakligi ta'kidlanadi. Bundan tashqari, Qur'oni karimda kelgan quyidagi qisqa va ixcham duolarni ham har doim qila olasiz: 1. "Robbighfirli" (Robbim, meni mag'firat qil.) 2. "Robbana zalomna anfusana va in lam tag'firlana va tarhamna lanakunanna minal-xosirin." (Robbimiz! Biz o'zimizga zulm qildik. Agar bizni mag'firat qilmasang va bizga rahmat qilmasang, albatta ziyankorlardan bo'lamiz.) (A'rof, 23) Fiqh nuqtai nazaridan mazhablar o'rtasida istig'forning mazmuni bo'yicha ixtilof yo'q; barcha mazhablar istig'forning qalban pushaymonlik bilan qilinishini asos qilib oladi. Shofeiy mazhabida ham istig'forning ushbu lafzlar bilan qilinishi katta fazilat hisoblanadi. Alloh tavbalaringizni qabul qilsin, qalbingizni xotirjamlik bilan to'ldirsin.

Question 12

“Odamlarga manfaat beradigan narsalar bilan dengizda suzib yurgan kemalarda va yer yuzida har xil jonivorlarni tarqatishida” iborasida qanday dalillar bor?

Accepted Answer

Va alaykum assalam va rahmatulloh, aziz birodarim. Siz zikr qilgan ibora Qur'oni Karimning Baqara surasi 164-oyatida o‘tadi. Alloh taolo bu oyatda koinotdagi ulkan nizam va muvozanat, Uning yagonaligi va qudratini ko‘rsatuvchi ochiq-oydin dalillar bilan to‘la ekanini bayon qiladi. Ushbu oyati karimada zikr etilgan masalalardagi ilohiy dalillar va hikmatlar quyidagilardir: Birinchisi, dengizda odamlarga manfaat beradigan narsalar bilan suzib yurgan kemalardir. Suvni chetga surib, cho‘kib ketishi kerak bo‘lgan ulkan temir uyumlarining suv ustida suzishi va odamlarni, yuklarni uzoq o‘lkalarga tashishi buyuk bir ilohiy qonundir. Alloh taolo suvni kemalarni ko‘tara oladigan darajada yaratgan, shamollar va fizika qonunlarini bu transport uchun qulay qilgan. Bu insonning aql ne'mati bilan dengizga hukmron qilinishining va Yaratuvchining ikromining ochiq dalilidir. Ikkinchisi, yer yuzida har xil jonivorlarni tarqatishidir. Dunyoning to‘rt tomoniga yoyilgan son-sanoqsiz hayvon turlari; turli shakllari, ranglari, tovushlari va rizqlarini topish usullari bilan hayrat uyg‘otadi. Har bir jonivorning tabiatga va inson xizmatiga mos yaratilishi, rizqlarining mukammal berilishi, ilm, iroda va qudrat sohibi bo‘lgan Yaratuvchining borligining eng katta dalilidir. Hanafiy mazhabi usulida va Ahli Sunna aqidasida qabul qilinganidek, koinotdagi bu intizom tasodifga qoldirib bo‘lmaydigan darajada mukammaldir. Oyatning oxirida buyurilganidek, bularning barchasi "aqli yetadigan qavm uchun Allohning borligi va birligiga dalillar"ni o‘z ichiga oladi. Mavlo bizni koinotdagi bu hikmatlarni anglaydigan va ne'matlarga shukr qiladigan qullaridan qilsin. Salom va duo bilan.

Question 13

Kitoblarning tafakkur va e'tiqod mexanizmidagi o‘rni qanday?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Islom tafakkur an'anasida va ayniqsa aql bilan naqlni uyg‘unlashtirgan Hanafiy mazhabining yondashuvida kitoblar tafakkur va e'tiqod mexanizmining asosiy toshidir. Kitoblarning bu jarayondagi rolini uchta moddada jamlashimiz mumkin: 1. Bilim manbai va himoyasi: Islomning ilk amri "O‘qi!" (Alaq, 1) xitobi bilan boshlanadi. Kitoblar Allohning kalomini va Payg‘ambarimiz (s.a.v.) sunnatini avloddan-avlodga o‘tkazuvchi eng ishonchli xotiradir. Sog‘lom e'tiqod (iymon) faqat to‘g‘ri bilim bilan quriladi. Kitoblar ongni xurofotlardan tozalab, e'tiqodni mustahkam zaminga o‘rnatadi. 2. Tafakkur va aql yuritish: Hanafiy mazhabining asoschisi Imom A'zam Abu Hanifa aqlni vahiyning tushunilishida bir vosita deb bilgan. Kitoblar insonga tafakkur (chuqur fikrlash) uchun material taqdim etadi. Qur'oni Karimda "Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi?" (Zumar, 9) deb marhamat qilinib, o‘qish va o‘rganish orqali qo‘lga kiritilgan bilim insonni haqiqatga yetaklaydi. 3. Istiqomat va taqliddan qutulish: Kitoblar insonni ko‘r-ko‘rona taqliddan qutqarib, "tahqiqiy iymon" deyiladigan, dalillarga asoslangan sarsilmas e'tiqodga yetkazadi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) "Ilm talab qilish har bir musulmonga farzdir" (Ibn Moja, Muqaddima, 17) deb marhamat qilib, tafakkur olamimizni doimiy o‘qish va o‘rganish bilan tirik tutish kerakligiga ishora qilganlar. Xulosa qilib aytganda, kitoblar; ongni tarbiyalaydigan, qalbni nurlantiradigan va qulga Rabbisini to‘g‘ri tanitadigan eng qadrli vositalardir. Tafakkur olamimiz kitob bilan shakllanadi, e'tiqodimiz esa bu sog‘lom tafakkur ustiga bino qilinadi. Salom va duo bilan.

Question 14

Imon haqiqatlarining dalillarini bilish vojib, tark etish haromdir, degan so'z hadis midir?

Accepted Answer

Aziz birodarim, siz so'ragan ushbu "Imon haqiqatlarining dalillarini bilish vojib, tark etish haromdir" degan so'z mutlaqo hadisi-sharif emas. Ahli sunnat kalom ilmlari olimlarining bir qismi, insonning imonini taqliddan qutqarib, ilm va dalilga asoslash zarurligi ustida turibdilar. Biroq bu so'z, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga mansub bo'lmay, balki keyingi davrlarda ba'zi islom olimlarining (kalomshunoslarning) fikrlarini yoki munozaralarini aks ettiruvchi bir ifodadir. Islomda asosi, qalbda tasdiqlash va tilda iqror bo'lmog'idir. Yuksak Alloh Qur'ani karimda shunday marhamat qiladi: "Badaviylar: "Imon keltirdik", dedilar. "Siz imon keltirmadingiz, balki "bo'ysundik" deng. Imon hali qalblaringizga kirgani yo'q." (Hujurot, 14) Aziz Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ham Jibril hadisi deb nomlanuvchi mashhur rivoyatda imonni; Allohga, farishtalariga, kitoblariga, payg'ambarlariga, oxirat kuniga va qazoga (taqdirga) ishonish deb umumlashtirganlar, har kimning murakkab falsafiy dalillarni bilishini imonning sharti qilmaganlar. Xulosa qilib aytganda; bu so'z hadis emas. Har bir musulmonning imon asoslarini qalb bilan tasdiqlashi farzdir, ammo falsafiy va kalomiy dalillarni batafsil bilish hammaga farz yoki vojib qilinmagan. Alloh eng to'g'risini bilguvchidir. Salom va duolar ila.

Question 15

Alloh zamondan va makondan munazzeh bo‘lsa, Arshga istivo qildi, degan ifoda ziddiyat emasmi?

Accepted Answer

Hurmatli birodarim, siz bergan savol aqllarni band qiladigan, biroq javobi Qur'on va Sunnat ko‘rsatmasi ostida Ahli Sunna etiqodi bilan aniq hal etilgan muhim masadir. Hanafiy mazhabi ham kiradigan Ahli Sunna ulamolarining bu masadagi pozitsiyasi quyidagicha: Avvalo, ta'kidlaganingizdek, Alloh taolo zamondan va makondan munazzehdir; U hech qanday makon chegarasiga kirmaydi va biror joyga sig‘maydi. Chunki makon va zamonni Yaratgan Uning o‘zidir. Qur'oni Karimda "Arshga istivo qildi" (Arshga o‘rnashdi/ko‘tarildi) shaklida kelgan ifodalar (masalan, A'rof surasi, 54-oyat), Qur'on nozil bo‘lgan arab tilining qoidalariga va majoz san'atiga tayanadi. Ahli Sunna aqidasida bunday oyatlar (mutashabihat) ikki asosiy usul bilan ko‘rib chiqiladi: 1. Tafviz yo‘li: Ifodaning haqiqatini (keyfiyatini) Allohga havola qilish. Biz: "Biz bu oyatning Allohning shoniga loyiq ma'nosi borligiga ishonamiz, biroq buni odamlarga o‘xshatib (tashbeh) tushunmaslik kerak", deymiz. Zero, Shuro surasining 11-oyatida ochiqdan-ochiq buyuriladi: "Unga o‘xshash hech bir narsa yo‘qdir. U eshituvchi va ko‘ruvchidir". 1. Ta'vil yo‘li: Hanafiy mazhabining buyuk imomi Imom A'zam Abu Hanifa va Moturidiy ulamolari ham ma'qullaganidek, so‘zning arab tilidagi majoziy ma'nolariga murojaat qilish. Unga ko‘ra, "istivo" bir makonga o‘rnashish yoki o‘tirish ma'nosida emas, balki Allohning Arshni va butun koinotni hech qanday zaiflik ko‘rsatmasdan o‘z hukmi va qudrati ostida tutishi, uni boshqarishi demakdir. Xulosa qilib aytganda; Allohning Arshga istivosi aslo jismoniy joylashish yoki makon egallash emas. Bu ifoda Uning ilohiyligi, azamati va koinot ustidan mutlaq hukmronligining majozidir. Aqlga bir ziddiyatdek tuyulishining sababi inson ongining yaratilganlik xususiyatlari (zamon va makon) bilan fikrlashga o‘rganib qolganidir. Holbuki, Yaratuvchi yaratilganlarning birorta ham sifati bilan sifatlanmaydi. Alloh aqllarimiz va qalbimizni haqiqat uzra sodit qilsin.

Question 16

Dindan chiqqanning yashash huquqi yo‘qmi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Islom dinida inson hayotining daxlsizligi asosiy tamoyildir. Qur'oni Karimda Moida surasining 32-oyatida ochiq-oydin bayon etilganidek: '...kim bir jonni o‘ldirmagan yoki yer yuzida fasod qilmagan bo‘lsa-yu, uni o‘ldirsa, xuddi barcha odamlarni o‘ldirgan kabi bo‘lur.' Islomda dindan chiqish (irtidad) holati fiqh kitoblarida shaxsning diniy tanlovi va ijtimoiy tartib bilan aloqasi kontekstida ko‘rib chiqilgan. Hanafiy mazhabi asoschisi Imom Abu Hanifaga ko‘ra, ayol murtadlar (dindan chiqqanlar) qat'iyan qatl etilmaydi; ular qamoqqa olinadi va qaytadan Islomga kirishga da'vat qilinadilar. Erkak murtadlar masalasiga kelsak, bu hukm shaxsiy ishonchsizlikdan ko‘ra, o‘sha davrdagi ijtimoiy tartibga isyon, vatanga xiyonat va urush holati (fitna chiqarib ijtimoiy tinchlikni buzish) kabi siyosiy va harbiy jinoyatlar bilan bog‘liqdir. Hanafiy fiqhida murtad bo‘lgan erkakka tavba qilishi uchun muhlat beriladi. Agar tavba qilmasa, klassik davrda bu holat vatanga xiyonat va dushman bilan hamkorlik kabi jinoyatlarga tenglashtirilgani uchun davlat hokimiyati tomonidan jazo choralari qo‘llanilishi mumkin edi. Biroq bugungi xalqaro huquq, xalqaro munosabatlar va zamonaviy davlat tartibi inobatga olinsa, ko‘pgina islom olimlari bu masala o‘sha davrning siyosiy va sotsiologik shart-sharoitlari bilan bog‘liq ekanligini ta'kidlaydilar. Xulosa qilib aytganda, Islomda begunoh insonning hayotiga nohaq chek qo‘yish aslo joiz emas. Dindan qaytgan shaxsning jazolanishi esa, shaxsiy e'tiqod erkinligidan ko‘ra, ijtimoiy xavfsizlikni va Islom jamiyatining siyosiy yaxlitligini himoya qilishga qaratilgan davriy va huquqiy bir amaliyotdir. Eng to‘g‘risini Alloh biladi.

Question 17

Allohga ishonch qanday bo‘lishi kerak?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Allohga ishonch; Uning borligiga, birligiga, sifatlari va ismlariga hech qanday shubhasiz qalban iymon keltirish va buni amal bilan tasdiqlashdir. Hanafiy mazhabi ham asos qilib olgan Ahli Sunnat aqidasiga ko‘ra, Allohga ishonchning asosiy prinsiplari quyidagilardir: 1. Tavhid (Birlik): Allohning zotida, sifatlarida va fe’llarida bir ekanligiga, Undan boshqa iloh yo‘qligiga ishonishdir. Qur’oni Karimda shunday marhamat qilinadi: "Ayt: U Alloh birdir. Alloh samaddir (barcha narsa Unga muhtoj, U hech narsaga muhtoj emas). U tug‘magan va tug‘ilmagan. Uning hech bir tengi yo‘qdir." (Ixlos surasi, 1-4). 2. Mukammal sifatlarga ishonish: Allohning zotiga loyiq hayot, ilm, sam’ (eshitish), basar (ko‘rish), iroda, qudrat va kalom kabi abadiy va azaliy sifatlarga ega ekanligiga, nuqsonlardan pok (uzoq) ekanligiga ishonishdir. 3. Tasdiq va taslimiyat: Qalb bilan tasdiqlangan bu e’tiqodning til bilan iqror etilishi orqali mustahkamlanishi va qulning Allohning amrlariga taslim bo‘lishi kerak. Hazrati Muhammad (s.a.v.) Jibril hadisi deb nomlanuvchi rivoyatda iymonni shunday ta’riflaganlar: "Iymon; Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga va qadarga; yaxshilik va yomonlik Allohdan ekanligiga ishonishingdir." (Muslim, Iymon, 1). Allohga ishonch; qo‘rquv va umid o‘rtasida, Uni ko‘rib turgandek ibodat shuurida va Uning rahmatiga sig‘inib yashash demakdir. Robbimiz iymonimizni doimiy va komil aylasin.

Question 18

Iymon haqiqatlari uchun dalil keltirish noto‘g‘rimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, assalomu alaykum. Iymon haqiqatlari uchun dalil keltirish, ya'ni aqliy va naqliy dalillar bilan diniy masalalarni tushuntirish aslo noto‘g‘ri emas; aksincha, bu Qur'oni Karim va Sunnat tomonidan rag‘batlantirilgan uslubdir. Alloh taolo Qur'onda insonlarni koinotdagi dalillar ustida fikr yuritishga da'vat etib, shunday marhamat qiladi: "Albatta, osmonlar va yerning yaratilishida, kecha va kunduzning almashinuvida aql egalari uchun dalillar bordir." (Oli Imron, 190). Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham da'vat faoliyatlarida ham oyatlarni keltirganlar, ham aqliy dalillar bilan haqiqatni tushuntirganlar. Hanafiy mazhabi asoschisi Imom A'zam Abu Hanifa ham aql va mantiq dalillarini iymon asoslarini himoya qilishda (kalom ilmida) samarali qo‘llagan. Xulosa qilib aytganda, iymon haqiqatlarini dalillash qalbni xotirjam qilish, shubhalarni ketkazish va Islomni chiroyli tarzda himoya qilish uchun ham to‘g‘ri, ham zaruriy uslubdir. Muhimi, bu dalillarni keltirayotganda samimiy niyat va odobga muvofiq uslub bilan harakat qilishdir. Alloh taolo ilmimiz va idrokimizni ziyoda qilsin.

Question 19

Alloh yagona va yakka bo‘lgani uchun zerikadimi?

Accepted Answer

Aziz qardoshim, go‘zal savolingiz uchun tashakkur. Buyuk Alloh sifat va mohiyatiga ko‘ra maxluqotlarga o‘xshashdan butunlay munazzahdir (pokdir). Zerikish, charchash, yolg‘izlikni his qilish yoki g‘amgin bo‘lish kabi holatlar ojizlik, kamchilik va o‘zgarishni o‘z ichiga olgan insoniy va yaratilgan xususiyatlardir. Alloh taolo esa har qanday kamchilikdan pokdir va nuqsonsizdir. Qur'oni Karimda Uning hech narsaga muhtoj emasligini bildiruvchi oyatlar bor. Ixlos surasida shunday buyuriladi: "Ayt: U – Alloh yagonadir. Alloh Somaddir (hamma narsa Unga muhtojdir, U esa hech nimaga muhtoj emasdir). U tug‘magan va tug‘ilmagan ham. Va Unga hech kim teng bo‘lmagay." (Ixlos surasi, 1-4) Shuningdek, Oyatul Kursiyda buyurilganidek: "Uni na murofiya (mudroq) va na uyqu tutolmas." (Baqara surasi, 255). Yaratilganlar boshidan kechiradigan ruhiy yoki jismoniy tangliklar Uning sha'niga aslo loyiq emas. U koinotni va undagilarni yaratishdan oldin ham O‘z zoti bilan qoyim edi, ya'ni mavjud bo‘lishi uchun hech narsa va hech kimga ehtiyoji yo‘q edi. Koinotni yaratishi yolg‘izlikdan yoki zerikishdan emas, balki O‘zining cheksiz ilmini, qudratini va go‘zal ismlarini (Asmaul Husna) namoyon qilish (ko‘rsatish) istagidandir. Hanafiy mazhabining etiqod asoslarini belgilab bergan Moturidiylik aqidasiga ko‘ra ham Alloh taoloning zoti va sifatlari azaliydir; Unda keyinchalik paydo bo‘ladigan biron-bir tuyg‘u yoki o‘zgarish bo‘lishi aslo mumkin emas. Natijada; Alloh taoloning zerikishi aslo xayolga kelmaydi. U hech nimaga ehtiyoji bo‘lmagan, har bir narsa Unga muhtoj bo‘lgan Buyuk Yaratuvchidir.

Question 20

Islomga qarshi yozuvlardan ta'sirlangan kishilar uchun qanday yo'l tutishimiz kerak?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Islomga qarshi yozuvlardan ta'sirlanib ongi chulg'angan yoki shubhaga tushgan kishilarga nisbatan tutilishi lozim bo'lgan yo'l – Qur'oni Karim ko'rsatmasi ostida hikmat, shafqat va ilm yo'lidir. Hanafiy mazhabining ham asosini tashkil etuvchi aql va naql muvozanatini hisobga olgan holda quyidagi qadamlarni qo'yishingiz kerak: 1. Hikmat va go'zal nasihat bilan yondashing: Robbimiz Qur'oni Karimda shunday buyuradi: 'Robbingning yo'liga hikmat va go'zal nasihat bilan da'vat qil, ular bilan eng go'zal usulda munozara qil!' (Nahl surasi, 125). Tortishuvga kirishish yoki kishini ayblash o'rniga, uning shubhalarini tushunishga harakat qilib, muloyim tildan foydalanishingiz kerak. Qo'pollik kishini haqiqatdan yanada uzoqlashtiradi. 2. Ilmiy chuqurlik va to'g'ri ma'lumot: Shubhalar ko'pincha ilm yetishmasligidan yoki noto'g'ri talqinlardan kelib chiqadi. Bu kishilarga Islomning asosiy manbalarini va masalalar tub mohiyatini biladigan malakali olimlarning asarlarini tavsiya eting. Hanafiy-moturidiylik an'anasi aqlni vahiyni tushunishda vosita deb biladi. Shu sababli, mantiqiy va ishontiruvchi tushuntirishlar taqdim etish muhimdir. 3. Hol tili bilan o'rnak bo'ling: Islom faqat so'z bilan emas, hayot tarzi bilan targ'ib qilinadi. Payg'ambarimiz (s.a.v.): 'Osonlashtiring, qiyinlashtirmang; xushxabar bering, nafratlantirmang' (Buxoriy, Ilm, 11) deganlar. Sizning go'zal axloqingiz, halolligingiz va rahm-shafqatingiz ular o'qigan salbiy yozuvlardan ko'ra ancha ta'sirli dalillardir. 4. Sabr va duo: Hidoyat yolg'iz Allohdandir. Kishining darhol ko'nishini kutish o'rniga sabr bilan uning yonida turish va uning hidoyati uchun samimiy duo qilish kerak. Zero, qalblarni o'zgartiruvchi faqat Allohning O'zidir. Muxtasar qilib aytganda; chetlashtiruvchi emas, bag'rikeng, johillarcha emas, ilmiy, g'azab bilan emas, viqorli turish eng to'g'ri yo'ldir. Alloh yordamchingiz bo'lsin.

Question 21

Bir kishining iymon bilan bog'liq shubhalarini tadqiq qilish shartmi?

Accepted Answer

Aziz birodarlar, iymonda vaqti-vaqti bilan vasvasa yoki shubha his qilish, qalbning tirikligining va iymonni saqlashga intilishning belgisi hisoblanadi. Sahobai kiromlar ham ba'zan bunday fikrlarga duch kelishgan va Payg'ambarimizga (s.a.v.) murojaat qilishgan. Hanafi mazhabining fiqhiy va kalomiy yondashuviga ko'ra, kishining o'z irodasidan tashqari kelgan, qalbiga otilgan bunday vasvasa va shubhalar bilan shug'ullanish shart emas. Hatto ular bilan mashg'ul bo'lish kishining xotirjamligini buzadi. Payg'ambarimiz (s.a.v.) bu holatni boshdan kechirganlarga shunday tavsiya qilganlar: "Shayton biringizga kelib: "Faloni kim yaratdi, bunini kim yaratdi?" deydi; nihoyat: "Robbini kim yaratdi?" deydi. Kim buni topsa, darhol Allohga sig'insin va (bu fikrga) chek qo'ysin." (Buxoriy, Bad'ul-xalq 11; Muslim, Iymon 212). Biroq, bu holat ikki qismga bo'linadi: 1. Ixtiyorsiz kelgan, irodadan tashqari vasvasalar: Bular iymonga zarar keltirmaydi, tadqiq qilinishi shart emas. Aksincha, ularga ahamiyat bermaslik iymonning mukammalligidandir. 2. Bilimning yetishmasligi yoki inkor qilish istaklaridan kelib chiqqan ildizli shubhalar: Agar kishining qalbida iymonini silkitadigan jiddiy bir ikkilanish yuzaga kelsa, uni bartaraf etadigan darajada ilm o'rganishi va tadqiq qilishi farzdir. Chunki iymon sahih bilim bilan mustahkamlanadi. Xulosa qilib aytganda; irodadan tashqari kelgan vasvasalarni ahamiyatsiz qoldirish va ular bilan mashg'ul bo'lmaslik kerak. Lekin kishining iymonini silkitadigan darajadagi shubhalarini, Ahli sunnat mezonlari doirasida ilm ahliga murojaat qilib va o'qib bartaraf etishi zarurdir. Alloh barchamizning qalbimizni va aql-idrokimizni hidoyatda qilsin.

Question 22

Ba'zi botil din sohiblarining mo''jiza ko'rsatishi qanday izohlanishi mumkin?

Accepted Answer

Qadrli birodarlarim, Islom aqidasiga ko'ra, Alloh taolo payg'ambarlarining haqligini isbotlash uchun ularga mo''jizalar ato etgan. G'ayrimuslimlarning, sehrgarlarning yoki botil din vakillarining qo'lida ko'rilgan ba'zi g'ayritabiiy holatlar esa mo''jiza emas, balki turli nomlar bilan ataladigan holatlardir. Hanafiy mazhabining Moturidiy e'tiqod asoslariga ko'ra, bu holatlar quyidagicha izohlanadi: 1. Istidroj: Fosiq, gunohkor yoki inkorchi kimsalarning qo'lida Allohning ularni asta-sekin azobga yaqinlashtirish (kufrlarida va adashishlarida orttirishlari) uchun ro'y beradigan g'ayritabiiy holatlardir. Bu holat ularning haq yo'lda ekanligini emas, aksincha, adashishda chuqurlashganini ko'rsatadi. Qur'oni Karimda A'rof surasi 182-oyatda shunday buyuriladi: "Oyatlarimizni yolg'on deganlarni, bilmaydigan joydan asta-sekin azobga yaqinlashtiramiz (istidroj)." 2. Sehr va Ko'zbo'yamachilik: Insonlarning hissiyotlarini chalg'itadigan, qo'l chaqqonligi yoki jin shaytonlarining yordami bilan qilinadigan aldashlardir. Xuddi Hz. Muso bilan Fir'avnning sehrgarlari o'rtasida bo'lib o'tgan voqeadagi kabi, ularning qo'lidagi arqonlar va hassalarning ilon kabi ko'rinishi kabi holatlar jismoniy mo''jiza emas, balki sehr va xayoldir. 3. Sehrgarlar va Soxtakorlarning Holati: Hz. Payg'ambar (s.a.v.) Dajjol kabi fitna chiqaradigan kimsalarning ham ba'zi g'ayritabiiy holatlar ko'rsatishini xabar bergan, ammo bularning imon keltirganlarni adashtira olmasligini bildirgan. Umuman olganda; payg'ambarlarning ko'rsatgan mo''jizalari imonga da'vat etadi va meydan o'qish xususiyatiga ega. Botil ahlining ko'rsatgan g'ayritabiiy holatlari esa istidroj yoki sehr turidan bo'lib, qalblarni haqqa emas, botilga bog'lashni maqsad qiladi. Musulmonga tushgan vazifa, o'lchov sifatida g'ayritabiiy holatlarni emas, Qur'on va Sunnatga muvofiqlikni asos qilib olishdir. Eng to'g'risini Alloh biladi.

Question 23

Musulmon oilada tug'ilgan bola voyaga yetganida (mukallaf bo'lganida) "Men musulmon emasman" desa, dindan chiqqanlik (murtadlik) jazosini oladimi, yoki voyaga yetgan paytdagi holati hisobga olinadimi?

Accepted Answer

Qadrli farzandim, bergan savolingiz islom huquqida (fikhda) "takliflarning boshlanishi" va "irtidod" mavzulari doirasida ko'rib chiqilgan. Hanafiy mazhabining fikh kitoblariga ko'ra; bolaning diniy mas'uliyati (mukallafiyati) balog'at (bulug') yoshi bilan boshlanadi. Biroq, bir kimsaning "murtad" (dindan chiqqan) hisoblanishi uchun avvalo o'z irodasi va shuur bilan Islomni qabul qilgan, imonini e'tiqod sifatida o'zlashtirgan bo'lishi shartdir. Musulmon oilada dunyoga kelgan bola, tug'ilganidan boshlab Islom fitrati asosida va hukman musulmon hisoblanadi. Balog'at yoshiga yetgan yigitning bu davrda birinchi marta Islomni ochiqchasiga rad etishi holatida Hanafiy olimlarining yondashuvi quyidagicha: Shaxs balog'at yoshiga yetgan paytdan boshlab Islom iymonini qalban bilib, tushunib va erkin irodasi bilan tasdiqlamagan bo'lsa, faqat oiladan kelgan statü bilan "haqiqiy ma'noda" iymon keltirgan hisoblanmaydi. Shu sababli, mukallafiyat boshlangan o'sha birinchi paytda (bulug' paytida yoki darhol keyingi birinchi shuur davrida) Islomni rad etgan yigit, fikh terminologiyasidagi to'liq ma'noda "murtad" hukmini olmaydi va dunyoviy hukmlardagi murtad jazosi bilan jazolanmaydi. Chunki irtidod, mavjud bo'lgan va bilib turib o'zlashtirilgan imonni o'z irodasi bilan tark etishdir. Hali imonini shuurli ravishda o'zlashtirmagan yigitning inkor qilishi, haqiqatni hali anglab yetmaganligidan kelib chiqqan bir kechirish yoki rad etish sifatida baholanadi. Bu holatdagi yigitga jazo berish o'rniga, hikmat bilan yondashiladi, shubhalari bartaraf etiladi, Islomning go'zalliklari tushuntiriladi va Islomga qayta undashga harakat qilinadi. Hazrat Payg'ambar (s.a.v.) bir hadislarida shunday marhamat qilganlar: "Qalam uch kishidan ko'tarilgan: uyg'ongunicha uxlagandan, tuzalguncha jinnidan va balog'at yoshiga yetguncha boladan." (Abu Dovud, Hudud, 17). Xulosa qilib aytganda; mukallafiyat boshlangan ilk paytdagi shaxsning ruhiy va qalbdagi holati hisobga olinadi. Hali imonini shuur bilan o'zlashtirmagan yigitning bunday so'zlari irtidod jazosini talab qilmaydi; aksincha, shafqatli va ilmiy yo'l-yo'riqni talab qiladi. Alloh eng to'g'risini bilguvchidir.

Question 24

İmonimiz mantiqimiz bilan ziddiyatga borsa, nima qilishimiz kerak?

Accepted Answer

Aziz birodarlarim, avvalo shuni bilishimiz kerakki, Islom dini aql egasiga xitob qiladi va aqlni ulug‘laydi. Buyuk Alloh Qurʼoni Karimda ko‘p bor «Aql yuritmaysizlarmi?», «Aqlingizni ishlatmaysizmi?» (Baqara, 44; Oli Imron, 65) deb buyurib, aqlining muhimligiga eʼtibor qaratadi. Hanafiy mazhabining asoschisi Imoz Abu Hanifa hazratlari ham o‘z usulida aql va raʼyga muhim qiymat berganlar. Binobarin, sahih diniy eʼtiqod bilan sog‘lom aql hech qachon bir-biriga zidd kelmaydi. Agar ongimizda bir ziddiyat yoki qarama-qarshilikdek ko‘ringan holat yuzaga kelsa, uning asosiy sababi quyidagilardan biridir: 1. Yo bizning masalani yoki dalilni noto‘g‘ri tushunishimiz. 2. Yoki bashariy aqlimiz koinot va ilohiy hikmatning har bir tafsilotini qamrab ololmaydigan darajada cheklanganligidir. Bunday holatga duch kelganimizda tutadigan yo‘limiz quyidagicha: Avvalo, shubhalarga bormasdan, aqlimiz idrok chegarasining oxiri borligini qabul qilishimiz kerak. Hazrati Ali aytganidek: «Agar din faqat aqldan iborat bo‘lganida, mof (mahsi) ustiga emas, ostiga mash tortish kerak bo‘lar edi». Demak, dinning baʼzi hukmlarida hikmatini darhol anglab yetolmaydigan jihatlar bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, Qurʼon va Sunnatning qat'iy hukmlarini (nass) markazga olib, o‘z fikrlash doiramizni qayta ko‘rib chiqishimiz lozim. Aslo vahiyni o‘z cheklangan mantiqimizga qurbon qilmasligimiz kerak, aksincha, mantiqimizni vahiy nuri asosida tarbiyalashimiz zarur. Xulosa qilib aytganda, imonimiz bilan mantiqimiz ziddiyatga boryapti deb o‘ylasak, muammo aqlda emas, balki bizning o‘sha aqlni yoki matnni nuqsonli talqin qilishimizdandir. Mo‘min «Eshitdik va itoat etdik» (Baqara, 285) taslimiyati bilan harakat qiladi va vaqti kelib ilohiy hikmatni yaxshiroq idrok etadi. Alloh imoningizni va ongingizni doimo haqiqat uzra sodit qilsin.

Question 25

Imon amalsiz yoki amal imonsiz foyda bermaydi, degan ma'nodagi hadis sahihmi?

Accepted Answer

Aleykumus-salom va rohmatullohi, aziz qardoshim. So'ragan ushbu muhim savolingiz Islom aqidasining eng asosiy masalalaridan biri bilan bog'liqdir. Avvalo shuni aytib o'tayki, lafzan "Imon amalsiz, amal esa imonsiz foyda bermaydi" shaklida mashhur bo'lgan mustaqil bir hadisi sharif mavjud emas. Biroq, bu ibora mazmunan Qur'oni Karim va Sunnatning umumiy ruhiga mos keladi. Qur'oni Karimda imon va amal ko'pincha yonma-yon zikr qilingan va najot (qutulish) uchun har ikkisining ham zarurligiga ishora qilingan. Masalan, Asr Surasida Alloh taolo shunday marhamat qiladi: "Magar imon keltirib, solih amallar qilganlar, bir-biriga haqni tavsiya qilganlar va bir-biriga sabrni tavsiya qilganlargina mustasnodir; ana o'shalar mag'lubiyatdadirlar." (Asr Surasi, 2-3) Sening mazhabing bo'lgan Hanafiy mazhabining (Ahlus-Sunna aqidasining) bu boradagi qarashlari quyidagicha: Imon - qalb bilan tasdiqlash va til bilan iqror (e'tirof) qilishdir. Amal (ibodatlar va yaxshi ishlar) esa imonning bir bo'lagi emas, balki uning mevasi va mukammalligidir. Menga ko'ra: 1. Amal qilmaslik (gunoh ish qilish yoki ibodatlarni tark etish) insonning qalbida tasdiqlagan imonini yo'qqa chiqarmaydi; biroq u imonni zaiflashtiradi va mevasiz qoldiradi. Ya'ni, inson katta gunoh qilib kofir bo'lmaydi, "gunohkor mo'min" bo'ladi. 2. Amallarning Alloh huzurida maqbul va sahih bo'lishi faqat haqiqiy imon bilan mumkin. Iymonsiz qilingan xayrli amallarning oxiratdagi "ajr" (savob) jihatidan bir qiymati yo'qdir. Xulosa qilib aytganda; imon va amal bir-biridan ajralgan narsalardir, biroq biri ikkinchisiz yetuk bo'lmaydi. Agar imon daraxt bo'lsa, amal uning mevasi. Mevasiz daraxt qurimasa ham, egasiga kutilgan foydani bermaydi. Alloh taolo imonimizni solih amallar bilan ziynatlasin va bizni

Question 26

Odamlar iymon masalalarida qanday aldanishadi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, odamlarning iymon masalalarida aldanishi ko'pincha nafsning hiylalariga, shaytonning vasvasalariga va dunyo hayotining o'tkinchi ziynatlariga aldanib qolishlaridan kelib chiqadi. Qur'oni Karim va Sunnat nurida bu aldanishlarning asosiylari quyidagilardir: 1. Amalsiz iymonga ishonish (xomxayolga berilish): Ko'p odamlar "qalbim toza, Alloh kechiruvchidir" deb ibodatlarni tark etadilar va gunohlarda bardavom bo'ladilar. Holbuki, iymon da'vo bilan emas; qalb bilan tasdiq, til bilan iqror va a'zolar bilan amal qilishdir. Alloh taolo aytadi: "...aldovchi (shayton) sizlarni Alloh (ning karami) bilan aldab qo'ymasin!" (Luqmon surasi, 33). 2. Uzun orzular (o'lim va oxiratni unutish): Odamlar go'yo hech o'lmaydigandek dunyo uchun ishlaydilar va oxiratni e'tiborsiz qoldiradilar. Payg'ambarimiz (sollallohu alayhi vasallam) shunday deganlar: "Odam bolasi qariydi, lekin unda ikki narsa yosh qoladi: dunyoga muhabbat va uzun orzular." (Buxoriy). 3. Ko'pchilikka qarab adashish: Odamlar haqiqatni o'lchashda "hamma shunday qilyapti" deb ko'pchilikning yo'lini haq deb o'ylaydilar. Haq ko'pchilikka qarab emas, Qur'on va Sunnatga qarab belgilanadi. An'om surasi 116-oyatda shunday deyiladi: "Agar yerdagi ko'pchilikka itoat qilsangiz, ular sizni Allohning yo'lidan adashtirib qo'yadilar..." 4. Tavbani kechiktirish: "Qanday bo'lsa ham, keyin tavba qilaman" degan o'y shaytonning eng katta tuzoqlaridan biridir. O'lim qachon kelishi noma'lum bo'lgani uchun, bu kechiktirish katta aldanishdir. Bu aldanishlardan qutulish yo'li; ilmga yopishish, ixlos bilan amal qilish va o'limni doimo eslab, qalbni uyg'oq tutishdir. Alloh taolo barchamizga haqni haq deb bilib, unga ergashishni, botilni botil deb bilib, undan saqlanishni nasib etsin.

Question 27

Qur'on va imon xizmatida bo'lganlarga qanday bashoratlari bor?

Accepted Answer

Aziz birodarlar, Qur'on va imonga xizmat qilish, bu dunyoda bir bandaning erishishi mumkin bo'lgan eng sharafli maqomlardan biridir. Buyuk Alloh, abadiy Kalimasi bo'lgan Qur'onni va imonni saqlab qolgan, buni insoniyatga yetkazishga harakat qilgan bandalariga juda katta bashoratlarni va'da qilgan. Hanafi mazhabining fiqhiy yondashuvida ham asos qilib olingan Qur'on va Sunnat nurida, bu yo'lda yurganlarga va'da qilingan ba'zi bashoratlardan ba'zilari quyidagilardir: 1. Illohiy Yordam va Qat'iylik: Buyuk Alloh, Qur'on va dinga xizmat qiluvchilarga yordam berishni va'da qilgan. Muhammad Surasi, 7-oyatda shunday buyuriladi: "Ey imon keltirganlar! Agar siz Allohga yordam bersangiz (Allohning diniga va Qur'oniga egalik qilsangiz), U ham sizga yordam beradi va qadamlaringizni sobit qiladi." 2. Gunohlarning Yopilishi va Jannat: Imon keltirib, bu yo'lda solih amallar qilganlarning yomonliklari kechirilishi bashorat qilingan. Muhammad Surasi, 2-oyatda: "Imon keltirib, solih amallar qilganlarning va Robbisi tomonidan Muhammadga indirgan haqqa inonganlarning Alloh gunohlarini yopgan va holatlarini isloh qilgan", deb buyuriladi. 3. Cheksiz Ajr va In'om: Qur'on va imon xizmati, mukofoti ko'plab beriladigan bir tijoratdir. Hadis-i sharifda Sevgili Payg'ambarimiz (s.a.v.) shunday buyurganlar: "Sizlarning eng yaxshilaringiz Qur'onni o'rganib, o'rgatganlardir." (Buxoriy, Fazoilu'l-Qur'on, 21). Bu xizmatda bo'lganlar, bu eng yaxshi ummat silsilasining bir bo'g'ini bo'ladilar. 4. Qiyomat Kunida Ishonch va Rahmat: Islomga va imonga xizmat qilgan, insonlarni zulmatdan nurga olib chiqqan sa'y-harakat egalari, qiyomatning o'sha og'ir kunida Allohning maxsus rahmat va himoyasi ostida bo'ladilar. Natijada, Qur'on va imon xizmatida bo'lgan kimsa, ham bu dunyoda qalbiy huzur va ilohiy sobitlikni topadi, ham oxiratda jannat va ilohiy rizolik bilan bashoratlangan bo'ladi. Bu yo'lda sabr bilan va ixlos bilan yurish har bir musulmonga eng katta vazifadir. Alloh, barcha xizmatlarimizni O'zining rizoligi ila muvofiq aylasin.

Question 28

"Allahümme inni euzu bike en üşrike bike…" deb boshlanuvchi imonni yangilash duosining ma'nosi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, siz so'ragan bu duo mo'minning imonini saqlashi va ham katta, ham kichik shirkdan (maxfiy riyodan) Allohga panoh tilashi uchun o'qiladigan juda hikmatli iltijodir. Duoning to'liq matni va ma'nosi quyidagicha: Arabcha o'qilishi: "Allahümme innî eûzü bike en üşrike bike şey’en ve ene a’lemü ve estağfiruke limâ lâ a’lemü inneke ente allâmü’l-guyûb." Ma'nosi: "Allohim! Bilib turib Senga biron narsani sherik qilishimdan Senga panoh tilayman. Bilmay qilgan (shirk va gunohlarim) uchun ham Sendan mag'firat so'rayman. Shubhasiz, maxfiy narsalarning barchasini eng yaxshi biluvchi O'zing-sen." Hikmati va Manbasi: Payg'ambarimiz (sallallahu alayhi va sallam) shirk chumolining izidan ham yashirinroq ekanini ta'kidlab, ummatlariga bu duoni o'qishni tavsiya qilganlar. Hanafiy fiqh va aqida kitoblarida ham bu duo imonni yangilash va ma'naviy kirlerden poklanish uchun ertalab va kechqurun o'qilishi mustahab (ma'qul) bo'lgan zikr sifatida qabul qilinadi. Manba: (Ahmad ibn Hanbal, Musnad, 4/403; Buxoriy, al-Adabul-Mufrad, 250-bet) Robbim imonimizni har qanday shakklardan va shubhalardan asrasin.

Question 29

Pivo va aroq halol degan kishi dindan chiqadimi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, alaykum assalom. Islom dinida mast qiluvchi har qanday ichimlik haromdir. Qur'oni Karimda Moida surasining 90-oyatida shunday buyuriladi: «Ey imon keltirganlar! Albatta, ichkilik (sharob), qimor, butlar va (fol ochadigan) cho‘plar shayton ishidan bo‘lgan nopoklikdir. Bas, ulardan chetda bo‘lingiz, shoyadki, najot topsangiz». Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham bir hadisi shariflarida: «Mast qiluvchi har bir narsa ichkilikdir va har bir ichkilik haromdir», deganlar (Muslim, Ashriba, 7). Hanafiy mazhabi boshchiligidagi barcha haq mazhaiblarning ittifoqi bilan pivo, aroq va shunga o‘xshash spirtli ichimliklarni iste'mol qilish haromdir. Agar biror kishi Alloh va Uning Rasuli ochiq-oydin harom qilgan va haqida hech qanday shubha bo‘lmagan qat'iy hukmni (masalan, ichkilikning haromligini) bilaturib, inkor etib va «haloldir» deb rad etsa, dinning asosiy hukmini yolg‘onchiga chiqargan va Islomning asosiy aqidasini rad etgan bo‘ladi. Bu holat kishining iymonini xavf ostida qoldiradi. Ammo biror kishi Islomning hukmini bilsa-da, nafsiga bo‘ysunib, gunoh qilib ichkilik ichsa va «qani edi ichmasam edi, gunoh qilyapman» desa, fosiq (gunohkor) bo‘ladi, lekin dindan chiqmaydi. Dindan chiqish holati haromni halol deb bilish, ya'ni Allohning hukmini rad etish bilan sodir bo‘ladi. Eng to‘g‘risini Alloh biladi. Alloh taolo barchamizni O‘z roziligiga muvofiq yashatsin va qadamlarimizni sirotul-mustaqim uzra sodit qilsin.

Question 30

Dini o'z aqli bilan o'lchaydigan kishidan ko'ra zararliroq kimsa yo'qdir. Oxir zamonda kampir kabi iymon keltiring, degan hadislar sahihmi?

Accepted Answer

Qadrli birodarim, Assalomu alaykum va rohmatulloh. Siz so'ragan savol, ham aql-naql muvozanati, ham rivoyatlarning sahihligi nuqtai nazaridan juda muhim masaladir. Ifoda etgan "dini o'z aqli bilan o'lchash"dan murod, vahiy va sunnatni insonning o'z havoyi nafsi, cheklangan va nafsiy istaklariga ko'ra hukmlashdir. Hanafiy mazhabining asoschisi Imom Aʼzam Abu Hanifa hazratlari jumladan, ahli sunnat ulamolari, aql dinda hujjat ekanligini, ammo aqlning chegaralari vahiy bilan belgilanmog'i lozimligini aytadilar. Aql, naqlni tushunish va anglash uchun bor; uni tanqid qilish yoki rad etish uchun emas. Darhaqiqat, Qur'oni karimda Alloh taolo, "Aql yuritmaysizmi?" (Baqara, 44) deb buyurib, aqlning to'g'ri ishlatilishini istaydi, ammo bu ishlatilish vahiyning hidoyati ostida bo'ladi. "Oxir zamonda kampir kabi iymon keltiring" degan so'zga kelsak; bu ifodaning lafzi asl hadisi sharif emas. Ammo xalq orasida, ulamolar "taqlid-i iymon" ya'ni so'ramasdan, otadan qolgan sof va pokiza taslimiyat bilan iymon keltirishning fazilatiga diqqat qaratish uchun ishlatgan bir hikmatli so'zdir. Oxir zamondagi fitnalarning ko'pligidan sababli, har narsaga shubha bilan yaqinlashuvchi falsafiy va inkorchi oqimlarga qarshi, avomning (xalqning) qalbi pokligi bilan, qat'iyat va shubhadan holi holda tasdiqlashi maqtalgan. Hadislarning sahihligiga (sahih ekanligiga) kelsak; Hazrati Payg'ambarimizga (s.a.v.) mansub so'zlarning haqiqati "kampir iymoni" bilan emas, balki islom ulamolarining asrlar davomida puxta o'ylab, saralab yaratgan "Usulu'l-hadis" (hadis usuli) ilmi bilan aniqlanadi. Buxoriy, Muslim kabi buyuk hadis imomlari, rivoyatlarning roviylarini va matnlarini juda qattiq mezonlardan o'tkazib, sahihlarini ajratib chiqqanlar. Shu bois hissiy yoki quloqdan eshitilgan bir iymon bilan emas, ilmiy mezonlar bilan sahihligi isbotlangan hadislar boshimizning toji hisoblanadi. Musulmon, aqlini vahiyning tushunish uchun ishlatadigan, hadislarni usuliga ko'ra baholaydigan va Allohga to'liq taslimiyat bilan bog'langan kishidir. Alloh ibodatlarimizni va ilm izlanishimizni qabul aylasin. Omonat bo'lingiz.