Question 1

Səmimi olmağı necə bacara bilərəm və bütün gizli niyyətlərimi, düşüncələrimi necə tərk edə bilərəm?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, səmimiyyət (ixlas) və qəlbin təmizlənməsi möminin dünya və axirət səadəti üçün ən əsas açardır. Bu gözəl səylərinizə görə sizi təbrik edirəm. Hənəfi məzhəbinin fiqhi yanaşmasında əməllərin səhihliyi əsas götürülərkən, təsəvvüfi və əxlaqi ənənədə isə qəlbin təmizliyi, yəni ixlas əsas götürülmüşdür. Səmimiyyətə nail olmaq və gizli niyyətlərin (gizli riya, qürur, təkəbbür kimi qəlbi xəstəliklərin) öhdəsindən gəlmək üçün bu addımları izləməlisən: 1. Niyyətini hər işin başında təzələ Əziz Peyğəmbərimiz (s.a.v.) bir hədisi-şərifində belə buyurmuşdur: "Əməllər yalnız niyyətlərə görədir. Hər kəsə niyyət etdiyi şey vardır." (Buxari, Bədl-ül-vəhy, 1). Görəcəyin hər xeyirli işdən əvvəl "Ya Rəbbi, bunu yalnız sənin rizân üçün edirəm" deyərək niyyətini yalnız Allaha təsis et. 2. Hər an Allahın hüzurunda olduğunu unutma İhsan şüuru ilə yaşa. Hz. Məhəmməd (s.a.v.) ihsanı belə təsvir etmişdir: "Elə ibadət et ki, sanki Allahı görürsən; sən Onu görməsən də, O səni mütləq görür." (Müslim, İman, 1). Bu şüur, qəlbdəki gizli niyyətləri və pis düşüncələri əridir. 3. Gizli niyyətlərə ilişib qalma, mübarizə apar Qəlbə gələn pis düşüncələr, vəsvəsələr və ya gizli mənfəət axtarışları (gizli riya) insan fitrətində ola bilər. Vacib olan bu düşüncələrin qəlbə gəlməsi deyil, onlara razı olmamaq və dərhal Allaha sığınmaqdır. Rəsulullah (s.a.v.) vəsvəsə haqqında "O, iman-ı sarihdir (açıq imandır)" buyuraraq, qəlbindəki bu narahatlığın əslində imanının bir əlaməti olduğunu bildirmişdir (Müslim, İman, 209). Vəsvəsəyə fikir vermə və ibadətinə davam et. 4. Tərif və təni eyniləşdir İnsanların səni tərifləməsi ilə tənə etməsi sənin qəlbində eyni dəyərə sahib olmalı. Əgər bir işi insanlar tərifləsin deyə edirsənsə, səmimiyyət zədələnir. Qəlbini insanların dəyərləndirməsindən azad edib yalnız Yaradıcının nəzərinə fokuslanaraq yaşa. 5. Dua və istiğfara sarıl Qurani-Kərimdə Allah Teala belə buyurur: "Halbuki onlara, dini yalnız Allaha məxsus edərək, batilə meyl etməyən möminlər olaraq Allah'a ibadət etməkdən başqa bir şey əmr olunmamışdır." (Bəyyinə Surəsi, 5). Qəlbindəki əyrilikləri düzəltməsi üçün Allaha davamlı dua et və istiğfarda bulun. Unutma ki, ixlas bir anda əldə edilən deyil, ömür boyu davam etdirilən mübarək bir səydir. Allah niyyətini xalis etsin, işlərini asanlaşdırsın.

Question 2

Namaza necə qılınır?

Accepted Answer

Əssələmu aleykum və rəhmətullah. Əziz qardaşım, namaz dinin dirəyi, möminin isə meracəridir. Hənəfi məzhəbinə görə namazın qılınması, fiqh qaynaqlarımızda "namazın şərtləri" və "namazın rüknləri" çərçivəsində təfərrüatlı şəkildə izah edilmişdir. Budur Hənəfi fiqhiyyəsinin əsas qaynaqları işığında namazın qılınması: Namazın Hazırlığı (Şərtlər) Namazın xarici şərtləri (hədəsdən təharət, nəcasətdən təharət, sətr-i övrət, istiqbal-i qiblə, vaxt, niyyət və iftitah təkbir) tamamlandıqdan sonra namaza başlanılır. Namazın Qılınması 1. İftitah Təkbir: Niyyət etdikdən sonra əllər qulaq hizasına qaldırılır və "Allahuəkbər" deyərək təkbir alınır. Hənəfi məzhəbində kişilər əllərini qulaq hizasına, qadınlar isə çiyin hizasına qaldırır. Əllər göbək altında bağlanır. 2. Qiyam və Qiraət: Ayaktaykən əvvəlcə "Sübhənəkə" oxunur, ardından "Əuzü Bəsmələ" çəkilərək Fatihə və üzərinə bir miqdar Qur'an (zam-ı surə) oxunur. (əl-Hidayə, I/50) 3. Ruku: Təkbir gətirərək rukuya gedilir. Burada ən az üç dəfə "Sübhənə Rəbbiyəl Əzim" deyilir. Ruku'da belin düz tutulması sünnətdir. 4. Qiyam və Səcdə: Ruku'dan doğrularkən "Səmi Allahu limən həmidəh", tam dikləşincə "Rəbbənə ləkəl həmd" deyilir. Ardından "Allahuəkbər" deyərək səcdəyə varılır. Səcdədə üç dəfə "Sübhənə Rəbbiyəl Əla" deyilir. İki səcdə arası qısa bir oturuş edilir. 5. Oturuşlar (Qaidə): İki rükətli namazlarda ikinci rükətin sonunda, dörd rükətli namazlarda isə ikinci və son rükətlərdə oturulur. İlk oturuşda "Əttəhiyyatu" oxunur. Son oturuşda isə "Əttəhiyyatu, Salli-Barik və Rəbbənə" duaları oxunur. 6. Salam: "Əssələmu aleykum və rəhmətullah" deyərək əvvəlcə sağa, sonra sola salam verərək namazdan çıxılır. (Rəddü'l-Muxtar, I/450) Fiqhi İxtilaflara Dair Qısa Qeyd Hənəfi məzhəbində namazın rüknləri və şərtləri bu şəkildəykən, digər məzhəblərdə bəzi fərqliliklər mövcuddur. Məsələn; Şafii məzhəbində Fatihə oxumaq rükündür və imama uyanın da oxuması lazımdır; lakin Hənəfi məzhəbində imama uyan şəxs (məktədi) qiraət etməz, sadəcə dinləyər. (əl-Məbsut, I/160). Həmçinin əllərin bağlanacağı yer (göbək altı vs. sinə üstü) kimi məsələlər, sünnətin fərqli rəvayətlərinin şərhindən yaranan usul fərqlilikləridir. Əhəmiyyətli Qeyd: Namazın hər hərəkətində (intiqallərdə) "Allahuəkbər" demək sünnətdir. Namazın huşu içində, hərəkətlərin tam haqqı verilərək (tədil-i erkən) qılınması isə vacibdir. Rəbbim qıldığın namazları qəbul etsin.

Question 3

Sual: Namaz necə qılınır?

Accepted Answer

Əziz qardaşım, Rəbbim qıldığın və qılacağın namazları qəbul etsin. Şafii məzhəbinə görə namazın qılınışı, əsas rükunlar və sünnətlər çərçivəsində aşağıdakı kimi tərtib edilir: Namazın Səhhəti Üçün Şərtlər: Dəstəmazlı olmaq, sətr-i övrət, qibləyə yönəlmək, niyyət etmək və vaxtın daxil olmasıdır. 1. Niyyət və İftitah Təkbir: Qibləyə yönələrək namaza niyyət edilir və əllər qulaq hizasına qaldırılaraq "Allahu Əkbər" deyilir. Şafii məzhəbində niyyət, təkbir əsnasında qəlbdən keçirilməlidir. 2. Qiyam və Qiraət: Əllər göbək ilə sinə arasında, sol əlin üzərinə sağ əl qoyularaq bağlanır (qabz). Sübhanəkə (Vəccəhtu) oxunur, Əuzu-Bəsmələ çəkilərək Fatihə Surəsi oxunur. Şafii məzhəbində Fatihə oxumaq namazın rükunlarındandır, tərk edilərsə namaz səhih olmaz. Ardından bir surə və ya ayə oxunur. 3. Rüku: "Allahu Əkbər" deyərək rükuya gedilir. Əlləri dizlərə qoyub düz bir şəkildə durmaq sünnətdir. Ən azı üç dəfə "Sübhanə Rabbiyəl-Əzim" deyilir. 4. Qiyam və İtidal: Rükudan doğrularkən "Səmi'allahu limən həmidəh", doğrulunca "Rabbəna ləkəl-həmd" deyilir. Bu əsnada tam dikləşmək (itidal) rükündür. 5. Səcdə: "Allahu Əkbər" deyərək səcdəyə gedilir. Alın, burun, iki əl, iki diz və ayaq barmaq ucları yerə təmas etməlidir. Üç dəfə "Sübhanə Rabbiyəl-Ə'la" deyilir. İki səcdə arasında qısa bir oturuş (cəlsə) edilir. 6. Oturuş (Təşəhhüd): İki rəkətdə bir (ilk oturuş) və namazın sonunda (son oturuş) oturulur. İlk oturuşda yalnız Əttəhiyyatü oxunur. Son oturuşda isə Əttəhiyyatü, Salli-Barik duaları oxunur. 7. Salam: "Əssəlamu aleykum və rəhmətullah" deyərək əvvəlcə sağa, sonra sola salam verilir. Fiqhi İxtilaflar və Mənbələr: Şafii məzhəbinin əsas mənbələri olan İmam Şafii'nin əl-Ümm və Nəvəvi'nin əl-Məcmu əsərlərində qeyd edildiyi kimi; Şafii məzhəbində Fatihə oxumaq fərzdir. Hənəfi məzhəbində isə Fatihənin yanında bir surə oxumaq (zəmm-i surə) vacibdir. Həmçinin Şafii məzhəbində Fatihədən əvvəl Bəsmələ çəkmək və onu ayədən saymaq əsasdır. Namazın rükunları və tərtibi hususunda İmam Şafii, Həzrəti Peyğəmbərin (s.ə.v.) "Məni necə namaz qılarkən görürsünüzsə, elə qılın" (Buxari, Əzan, 18) hədisini əsas almışdır. Namaz, qulun Rəbbi ilə ən yaxın olduğu andır. Bu ibadəti xuşu içərisində, rükunlarına riayət edərək yerinə yetirmək əsasdır. Rəbbim ibadətlərimizdə istiqamət nəsib etsin.

Question 4

Qurandakı cəhənnəm təhdidləri insanların azadlıqlarını məhv etmirmi?

Accepted Answer

Əziz qardaşım, verdiyiniz bu sual insanın yaradılış məqsədini və məsuliyyətini anlamaq baxımından çox mühümdür. Hənəfi məzhəbinin etiqad dayaqlarından olan Maturidi anlayışına görə, insanın azad iradəsi (irade-i cüz'iyye) məsuliyyətin əsas şərtidir. Qurani-Kərimdəki cəhənnəm təhdidləri insanın azadlığını məhv etmir, əksinə, azadlığın varlığını və bu azadlığın nə qədər böyük bir məsuliyyət olduğunu təsdiq edir. Bu vəziyyəti aşağıdakı üç qısa bəndlə izah edə bilərik: 1. Azadlıq məsuliyyət tələb edir: Bir varlığın azad olması etdiyi seçimlərin nəticələrinə qatlanmasını tələb edir. Əgər insan azad olmasaydı, ona cəza və ya mükafat vəd etmək ədalətsizlik olardı. Cəhənnəm təhdidi insanın seçim etmək qabiliyyətinə malik olduğunun sübutudur. 2. Xəbərdarlıq rəhbərlikdir: Qurandakı xəbərdarlıqlar uçurumun kənarına qoyulmuş "Diqqət! Uçurum var" lövhəsi kimidir. Bu lövhə sizin yerimək azadlığınızı əlinizdən almır, sadəcə seçdiyiniz yolun sonundakı təhlükəni xəbər verərək azadlığınızı düzgün və salamat şəkildə istifadə etməyinizə kömək edir. 3. İmkanın davamı: Əgər bu təhdidlər azadlığı məhv etsəydi, yer üzündə heç kim günah işləyə və ya inkar edə bilməzdi. İnsanın hələ də günah işləyə bilməsi və ya inanmamağı seçə bilməsi azadlığının qalıcı olduğunun ən açıq dəlilidir. Rəbbimiz belə buyurur: "De ki: Haqq Rəbbinizdəndir. Artıq kim istəyir iman gətirsin, kim istəyir inkar etsin." (Kəhf surəsi, 29-cu ayə) Ömrü boyu Bəqərə surəsinin 256-cı ayəsində buyurulan "Dində məcburiyyət yoxdur" prinsipi İslamın insanın iradəsinə verdiyi dəyərin ən böyük nişanesidir. Nəticə etibarilə İslamda azadlıq başıboşluq deyil, nəticələrini bilərək və məsuliyyət alaraq seçim etmək qabiliyyətidir.

Question 5

Etiqadi məzhəblərdə hökm, kişinin məzhəbinə görəmi veriləcəkdir?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, İslam etiqadına görə nihai hökm vermək səlahiyyəti yalnız Allaha məxsusdur. Etiqadi məzhəblər (Maturidilik və Əşərilik) Qurani-Kərim və Sünnədəki həqiqətləri sistemli şəkildə izah edən və mömini doğru əqidəyə qovuşduran rəhbərlərdir. Hənəfi məzhəbinə mənsub olan bir mömin etiqadqda adətən İmam Maturidinin sistemləşdirdiyi yolu izləyir. Lakin axirətdə hökm insanın sadəcə bir məzhəb adını daşımasına görə deyil, Allah dərgahındakı səmimiyyətinə, təvhid etiqadının doğruluğuna və bu etiqada uyğun yaşayıb-yaşamadığına görə veriləcəkdir. Mövzu ilə əlaqədar əsas ölçülər bunlardır: 1. Təqva və İxlas: Qurani-Kərimdə: "Şübhəsiz ki, Allah yanında ən dəyərli olanınız Ona qarşı gəlməkdən ən çox çəkinəninizdir" (Hücurat, 13) – deyə buyurulur. Hökm məzhəb etiketinə deyil, qəlbdəki təqvaya görədir. 2. Sünnəyə bağlılıq: Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) nicat tapacaqların "Mənim və səhabələrimin üzərində olduğumuz yolda gedənlər" (Tirmizi, İman, 18) olduğunu bildirmişdir. Əhli-Sünnə məzhəbləri bu yolu qorumağı hədəfləyir. 3. Niyyət: "Əməllər niyyətlərə görədir" (Buxari, Bədül-vəhy, 1) hədisi gərəyi, insanın bir məzhəbə tabe olmaqdakı məqsədi Allahın rizasını və doğru inancı tapmaq olmalıdır. Xülasə; məzhəb bir məqsəd deyil, həqiqətə və doğru imana çatmaq üçün bir vasitədir. İlahi hüzurda hökm insanın bu vasitə ilə çatdığı imanın saflığına, doğruluğuna və təslimiyyətinə görə veriləcəkdir.

Question 6

Varıqların İlahi Elm (İlm-i İlahi) və Məhfuz Lövhədən (Levh-i Mahfuz) əlavə qeydləri varmı?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, Sualınız üçün təşəkkür edirəm. Uca Allah elminizi və idrakınızı artırsın. Varlıqların yaradılmasından əvvəlki təqdiri, qədəri və baş verəcək hər şeyin yazıldığı əsas mənbə Uca Allahın əzəli elmi (İlm-i İlahi) və bu elmin bir lövhəsi olan Məhfuz Lövhədir (Levh-i Mahfuz). Əhli-sünnə əqidəsinə görə, kainatda baş vermiş və baş verəcək hər şey əksiksiz olaraq Məhfuz Lövhədə yazılmışdır. Bununla belə, Quran-Kərim və Sünnə işığında Məhfuz Lövhədən başqa da bəzi qeyd mühitlərinin mövcud olduğunu görürük. Bunları qısaca belə sıralaya bilərik: 1. Mələklərin tutduğu qeydlər (Kiramən Katibin): İnsanların etdikləri hər cür xeyir və şər əməllər başlarında olan hafiz mələklər tərəfindən sicillərə (əməl dəftərlərinə) qeyd edilir. Quranı-Kərimdə belə buyurulur: 'Şübhəsiz ki, üzərinizdə gözətçilər var; dəyərli yazıcılar (Kiramən Katibin). Onlar etdiklərinizi bilirlər.' (İnfitar surəsi, 10-12) 2. İnsanın öz əməl dəftəri: Qiyamət günündə hər kəsə dünyada etdiklərinin yazıldığı əməl dəftəri veriləcəkdir. 'Kitabını oxu! Bu gün hesabsoruçu olaraq sənə öz nəfsin yetər.' (İsra surəsi, 14) 3. Yerin və üzvlərin şahidliyi: Yer üzü üzərində işlənən bütün xeyir və şər əməlləri qeyd edər və qiyamət günü bunları xəbər verər. Necə ki, Zilzal surəsində yer üzünün xəbərlərini danışacağı bildirilir. Eynilə qiyamət günündə insanın əli, ayağı və digər üzvləri də etdiklərinə şahidlik edərək bir qeyd təqdim etmiş olacaqdır. Hənəfi məzhəbinin üsuluna və Əhli-sünnə inancına görə; İlm-i İlahi və Levh-i Mahfuz külli (əsas və əhatəli) qeydlər ikən, mələklərin yazdıqları və əməl dəftərləri cüz'i (xüsusi və təfərrüatlı) qeydlərdir. Əsas olan və üstün tutulan hər şeyin Allahın dərgahında və Məhfuz Lövhədə yazılmış olmasıdır. Salam və dua ilə qalın.

Question 7

Allaha iman ilə bütə iman arasındakı fərq nədir?

Accepted Answer

Əziz qardaşım, sələmun aleykum. Allaha iman ilə bütə iman arasındakı əsas fərq ibadətin və yönəlişin ünvanıdır; yəni yaradan ilə yaradılmış arasındakı uçurumdur. Allaha iman; hər şeyi yoxdan var edən, tayı-bərabəri olmayan, hür iradəmizlə ibadət etdiyimiz tək Yaradıcıya bağlanmaqdır. O, eşidəndir, görəndir, elmi hər şeyi əhatə edəndir. Ona iman edən insan qəlbini yalnız Ona bağlayır, Ondan kömək diləyir və Ona təslim olur. Qurani-Kərimdə İxlas surəsində belə buyurulur: "De: O Allah birdir. Allah səməddir (hər şey Ona möhtacdır, O heç kəsə möhtac deyildir). O, nə doğub, nə də doğulub. Heç bir şey Ona bərabər deyil." Bütə iman isə; insanın öz əli ilə daşdan, ağacdan və ya mədəndən düzəltdiyi, heç bir güc və qüdrəti olmayan, nə fayda, nə də zərər verə biləcək aciz cisimlərə ilahlıq yaraşdırmasıdır. Bütlər cansız və iradəsiz varlıqlardır. Qurani-Kərimdə Həzrət İbrahimin dilindən bütlərin acizliyi belə nəql olunur: "Özünüzün yontduğunuz şeylərəmi ibadət edirsiniz? Halbuki sizi də, düzəltdiklərinizi də Allah yaratmışdır." (Saffat surəsi, 95-96). Hənəfi məzhəbinin fiqhi və etiqadi təməllərində də vurğulandığı üzrə; həqiqi mənada ilahlıq yalnız aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Ondan başqasına ilahlıq yaraşdırmaq və ya ibadət etmək (şirk), insanın ağıl və fitrətini azdıran ən böyük zülmdür. Uca Allah bizi həqiqət üzrə sabit qərar versin və qəlbimizi yalnız Öz mərifəti ilə doldursun.

Question 8

Anasını, atasını, övladlarını Allah və Peyğəmbərdən daha çox sevən şəxs iman gətirmiş sayılır mı?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, əssələmu əleykum. Sualınızın qısa cavabı budur: Bir müsəlmanın Allahı, Onun Rəsulunu və İslamı; ana, ata, övlad və bütün insanlardan daha çox sevməsi imanın kamilliyi üçün şərtdir. Bu mövzuda sevimli Peyğəmbərimiz Həzrəti Məhəmməd (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: "Heç biriniz məni atasından, övladından və bütün insanlardan daha çox sevmədikcə iman etmiş (kamil bir imana sahib) olmaz." (Buxari, İman, 8; Müslim, İman, 69-70). Hənəfi məzhəbi alimlərinin də açıqladığı kimi, buradakı "iman etmiş sayılır mı?" ifadəsi imanın varlığını tamamilə itirmək mənasında deyil, imanın özünə və kamilliyinə çatmaq mənasındadır. Yəni insan valideynlərini sevər, bu fitri bir duyğudur; lakin Allah və Rəsulunun sevgisini hər şeyin üstündə tutmaq, ilahi əmrləri hər cür dünyəvi sevginin önünə keçirmək həqiqi imanın göstəricisidir. Allah-Təala Qurani-Kərimdə belə buyurur: "De: Əgər atalarınız, oğullarınız, qardaşlarınız, zövcələriniz, qohum-əqrəbanız, qazandığınız mallar, kasad olacağından qorxduğunuz ticarət və xoşunuza gələn məskənlər sizə Allahdan, Onun Rəsulundan və Onun yolunda cihad etməkdən daha sevimlidirsə, artıq Allahın əmri gələnə qədər gözləyin. Allah fasiqlər dəstəsini hidayətə çatdırmaz." (Tövbə surəsi, 24). Mövla Təala qəlblərimizi öz sevgisi və Rəsulunun sevgisi ilə doldursun. Başqa bir sualınız olarsa, kömək etməkdən məmnun olaram.

Question 9

Axirətə iman rüknünün digər iman rüknlərindən fərqi nədir?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşlarım, əleykumus-səlam və rəhmətullah. İman əsaslarının hər biri bir bütövlükdür və hamısı böyük əhəmiyyətə malikdir. Lakin Axirətə iman rüknünün digər iman əsaslarından ayrılan ən bariz cəhəti insanın dünya həyatına məna qazandırması və əxlaqi məsuliyyət şüurunu (təqvanı) birbaşa ayaqda saxlamasıdır. Hənəfi məzhəbinin üsuluna və Əhli-Sünnə əqidəsinə görə, digər iman əsasları (Allaha, mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə, qəza və qədərə iman) adətən qeybi bir təsdiqi və inancı tələb edərkən, axirətə iman bu inancın nəticəsi olaraq insanın etdiklərinə görə hesaba çəkiləcəyi son ədalət merciinə işarə edir. Qurani-Kərimdə Uca Allah inananları bir çox yerdə "Allaha və axirət gününə iman edənlər" şəklində yan-yana zikr etmişdir. Bu da axirət inancının digər iman əsaslarının praktiki həyatdakı əksi və meyvəsi olduğunu göstərir. Məsələn, Bəqərə surəsinin 4-cü ayəsində təqva sahiblərinin xüsusiyyətləri sayılarkən belə buyrulur: "Və onlar axirətə də qəti olaraq inanırlar." Axirət inancı insana dünyada başıboş buraxılmadığı şüurunu verir. Zülmə məruz qalanların haqlarının zay olmayacağını, yaxşılıqların cavabsız qalmayacağını müjdələyərək ruhi bir tarazlıq qurur. Digər rüknlər imanın təməllərini təşkil edərkən, axirətə iman həmin binanın üzərində yüksəldiyi əxlaqi və əməli məsuliyyət şüurunu tamamlayır. Mövlamız axirətə haqq etdiyi şüurla hazırlaşmağı cümləmizə nəsib eləsin. Ürək salamatlığı ilə qalın.

Question 10

İmanın əsaslarını qısaca izah edə bilərsinizmi?

Accepted Answer

Əziz qardaşım, əleykum salam. İslam inancının təməli, qəlbin təsdiq edib dil ilə iqrar etdiyi altı əsasa dayanır. Bunlara "İmanın rüknləri" deyilir. Hənəfi məzhəbində də etiqadın (inancın) özünü təşkil edən bu əsaslar, Cəbrail Əleyhissalamın Peyğəmbər Əfəndimizə (s.a.v.) sual verdiyi məşhur "Cibril hədisi"ndə belə zikr edilmişdir: 1. Allaha inanmaq: Allahın varlığına, birliyinə, Ondan başqa ilah olmadığına, Onun hər şeyin yaradıcısı və yeganə məbud olduğuna inanmaqdır. 2. Mələklərinə inanmaq: Allahın nurdan yaratdığı, iradələri olmayan və yalnız Onun əmrlərini yerinə yetirən mələklərin varlığını qəbul etməkdir. 3. Kitablarına inanmaq: Allahın bəşəriyyətə yol göstərmək üçün peyğəmbərləri vasitəsilə göndərdiyi ilahi kitabların haqq olduğuna inanmaqdır. (Qurani-Kərim son kitabdır və hökmü qiyamətə qədər qüvvədədir.) 4. Peyğəmbərlərinə inanmaq: Həzrət Adəmdən Həzrət Məhəmmədə (s.a.v.) qədər gələn bütün peyğəmbərlərin Allah tərəfindən seçilmiş haqq elçilər olduğuna inanmaqdır. 5. Axirət gününə inanmaq: Dünya həyatının bir sonu olduğuna, qiyamətin qopacağına, insanların yenidən dirilərək hesabat verəcəyinə, cənnət və cəhənnəmin varlığına inanmaqdır. 6. Qədərə, xeyir və şərin Allahdan olduğuna inanmaq: Kainatdakı hər şeyin, yaxşılığın və pisliyin, xeyir və şərin Allahın tədiri, elmi və iradəsi ilə baş verdiyinə inanmaqdır. Uca Rəbbimiz Qurani-Kərimdə belə buyurur: "Ey iman gətirənlər! Allaha, Onun Peyğəmbərinə, Peyğəmbərinə nazil etdiyi Kitaba və daha əvvəl nazil etdiyi kitaba iman gətirin. Hər kəs Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə və axirət gününə küfr edərsə (inkar edərsə), şübhəsiz ki, dərin bir azğınlığa düşmüşdür." (Nisa surəsi, 136) Allah Təala imanınızı və təslimiyyətinizi daim eləsin. Başqa bir sualınız olarsa, məmnuniyyətinlə kömək edərəm.

Question 11

Sual: İstiğfar duası tövsiyəsi

Accepted Answer

Əziz qardaşım/bacım, Allahın salamı, rəhməti və bərəkəti üzərinizə olsun. İstiğfar (bağışlanma diləmək) möminin Rəbbinə dönüşünün ən gözəl nişanəsidir. Hənəfi məzhəbimizdə və ümumi İslam ənənəsində, Qurandan və Sünnədən gələn İstiğfar üçün çoxsaylı gözəl nümunələr vardır. İstiğfar üçün ən fəzilətli dua, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) "Seyyidül-İstiğfar" (İstiğfarın Ağası) adlandırdığı duadır: "Allahummə entə Rəbbi, lə iləhə illə entə, xələqtəni və ənə əbdukə, və ənə alə ahdikə və va’dikə məstətə’tü. Əuzu bikə min şərri ma sanə’tü, əbuu ləkə bi ni’metikə ələyyə, və əbuu bi zənbi, fəğfir li, fə innəhu lə yəğfiru z-zunubə illə entə." Mə’nası: "Allahım! Sən mənim Rəbbimsən. Səndən başqa heç bir tanrı yoxdur. Məni Sən yaratdın. Mən Sənin qulunam. Gücüm çatdığı qədər Sənin əhdinə və vədinə sadiqəm. Etdiyim pisliklərin şərindən Sənə sığınıram. Mənə verdiyin nemətlərini etiraf edirəm və günahımı da etiraf edirəm. Məni bağışla; çünki günahları Səndən başqa bağışlayan yoxdur." (Buxari, Dəavat, 2; Tirmizi, Dəavat, 15) Hənəfi fiqh qaynaqlarımızda, xüsusilə İbn Abidin'in "Rəddül-Muxtar" əsərində, İstiğfarın qulun Allaha təslimiyyətini ifadə etdiyi və tövbənin qəbulu üçün peşmanlıq, günahı tərk etmək və bir daha etməməyə qərar vermək şərtlərinin (şurutut-tövbə) əhəmiyyəti vurğulanır. Eləcə də "əl-Hidayə" kimi əsas qaynaqlarımızda İstiğfarın yalnız dil ilə deyil, qəlbən peşmanlıqla edilməsi lazım olduğu qeyd olunur. Bununla yanaşı, Qurani-Kərimdə keçən aşağıdakı qısa və mənalı duaları da hər zaman edə bilərsiniz: 1. "Rəbbifğfir li" (Rəbbim, məni bağışla.) 2. "Rəbbənə zələmna ənfusənə və in ləm təğfirlənə və tərhəmnə lənəkunənnə minəl-xasirin." (Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan və bizə rəhm etməsən, əlbəttə ziyana uğrayanlardan olarıq.) (Əraf, 23) Fiqh baxımından məzhəblər arasında İstiğfarın məzmunu barədə bir ixtilaf yoxdur; bütün məzhəblər İstiğfarın qəlbən peşmanlıqla edilməsini əsas götürür. Şafi məzhəbində də İstiğfarın bu lafızlarla edilməsi böyük bir fəzilət sayılır. Allah tövbələrinizi qəbul etsin, qəlbinizi xatirəcəmlə doldursun.

Question 12

“İnsanlara fayda verən şeylərlə dənizdə üzən gəmilərdə və yer üzündə hər cür canlı yaymasında” ifadəsində necə dəlillər vardır?

Accepted Answer

Və əleykumus-salam və rəhmətullah, əziz qardaşım. Bəhs etdiyiniz ifadə Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 164-cü ayəsində keçir. Uca Allah bu ayədə kainatdakı möhtəşəm nizam və tarazlığın, Onun birliyini və qüdrətini göstərən açıq-aşkar dəlillərlə dolu olduğunu bəyan buyurur. Bu ayədə qeyd olunan məsələlərdəki ilahi dəlillər və hikmətlər bunlardır: Birincisi, dənizdə insanlara fayda verən şeylərlə üzən gəmilərdir. Suyu kənarlaşdırıb batmalı olan nəhəng dəmir yığınlarının suyun üzərində üzməsi və insanları, yükləri uzaq diyarlara daşıması böyük bir ilahi qanundur. Allahu Təala suyu gəmilərin daşıya biləcəyi bir qvamda yaratmış, küləkləri və fizika qanunlarını bu nəqliyyata əlverişli etmişdir. Bu, insanın ağıl neməti ilə dənizə hakim qılınmasının və Yaradıcının ikramının açıq bir dəlilidir. İkincisi, yer üzündə hər cür canlı yaymasıdır. Dünyanın dörd bir yanına yayılan saysız-hesabsız heyvan növləri; fərqli formaları, rəngləri, səsləri və ruzilərini təmin etmə biçimləri ilə heyranlıq oyadır. Hər bir canlının təbiətə və insanın xidmətinə uyğun yaradılması, ruzilərinin əksiksiz verilməsi, elm, iradə və qüdrət sahibi bir Yaradıcının varlığının ən böyük qanunudur. Hənəfi məzhəbinin üsulunda və Əhli-Sünnə əqidəsində də mənimsəndiyi kimi, kainatdakı bu intizam təsadüfə buraxılmayacaq qədər qüsursuzdur. Ayənin sonunda buyurulduğu kimi, bütün bunlar "düşünən bir topluluq üçün Allahın varlığına və birliyinə dəlillər" ehtiva edir. Mövla, kainatdakı bu hikmətləri dərk edən və nemətə şükür edən qullarından etsin. Salam və dua ilə.

Question 13

Kitabların düşüncə və inanc mexanizmində rolu nədir?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, İslam düşüncə ənənəsində və xüsusilə ağıl ilə nəqli birləşdirən Hənəfi məzhəbinin yanaşmasında kitablar düşüncə və inanc mexanizminin təməl daşıdır. Kitabların bu prosesdəki rolunu üç maddədə ümumiləşdirə bilərik: 1. Bilginin mənbəyi və qorunması: İslamın ilk əmri "Oxu!" (Ələq, 1) xitabı ilə başlayır. Kitablar, Allahın kəlamını və Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) sünnəsini nəsildən-nəslə ötürən ən etibarlı yaddaşdır. Sağlam bir inanc (iman) yalnız doğru bilgi ilə inşa edilir. Kitablar, zehni xurafatlardan təmizləyərək inancı möhkəm bir zəminə oturdur. 2. Təfəkkür və ağıl yürütmə: Hənəfi məzhəbinin qurucusu İmam Əzəm Əbu Hənifə, ağlı vəhyin anlaşılmasında bir alət kimi görmüşdür. Kitablar, insana təfəkkür (dərin düşünmə) materialı təqdim edir. Qurani-Kərimdə "Heç bilənlərlə bilməyənlər bir olar mı?" (Zumər, 9) buyurularaq, oxuma və öyrənmə yolu ilə əldə edilən bilginin insanı həqiqətə çatdıracağı vurğulanmışdır. 3. İstiqamət və təqliddən qurtuluş: Kitablar, insanı kor-koranə təqliddən qurtarıb "təhqiqi iman" dediyimiz, dəlillərə əsaslanan sarsılmaz bir inanca çatdırır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) "Elm tələb etmək hər müsəlmana fərzdir" (İbn Macə, Müqəddimə, 17) buyuraraq, düşüncə dünyamızın davamlı oxuma və öyrənmə ilə diri tutulması lazım olduğunu işarə etmişdir. Xülasə, kitablar; zehni tərbiyə edən, qəlbi nurlandıran və qula Rəbbini doğru tanıdan ən qiymətli vəsilələrdir. Düşüncə dünyamız kitabla şəkillənir, inancımız isə bu sağlam düşüncə üzərinə bina edilir. Salam və dua ilə.

Question 14

İman həqiqətlərinin dəlillərini bilmək vacib, tərk etmək isə haramdır sözü hədisdirmi?

Accepted Answer

Əziz qardaşım, sizin verdiyiniz bu ifadə, yəni "İman həqiqətlərinin dəlillərini bilmək vacib, tərk etmək isə haramdır" sözü qətiyyən bir hədisi-şərif deyildir. Əhli-sünnə alimlərindən bir qismi, insanın imanını təqliddən qurtarıb elm və dəlilə əsaslandırmasının zəruriliyi üzərində dayanmışlar. Lakin bu ifadə, Peyğəmbərimizə (s.a.v.) aid bir söz olmayıb, sonrakı dövrlərdə bəzi İslam alimlərinin (kəlamçıların) görüşlərini və ya müzakirələrini əks etdirən bir ifadədir. İslamda əsas olan, qəlbdə təsdiq və dildə iqrar etməkdir. Uca Allah Qurani-Kərimdə belə buyurur: "Bədəvilər: "Biz iman gətirdik" dedilər. De: "Siz iman gətirməmisiniz, ancaq "islam olduq" (boyun əydik) deyin. Hələ iman sizin qəlblərinizə daxil olmamışdır." (Hucurat, 14) Əziz Peyğəmbərimiz (s.a.v.) də Cibril hədisi olaraq bilinən məşhur rəvayətdə imanı; Allaha, mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə, axirət gününə və qədərə inanmaq olaraq ümumiləşdirmiş, hər kəsin mürəkkəb fəlsəfi dəlilləri bilməsini imanın şərti saymamışdır. Xülasə olaraq; bu söz hədis deyildir. Hər müsəlmanın iman əsaslarını qəlbi ilə təsdiq etməsi fərzdir, lakin fəlsəfi və kəlami dəlilləri təfsilatlı şəkildə bilmək hər kəs üçün fərz və ya vacib edilməmişdir. Ən doğrusunu Allah bilir. Salam və dualarla.

Question 15

Əgər Allah zaman və məkandan münəzzəhdirsə, Arşa ucaldı ifadəsi bir ziddiyyət deyilmi?

Accepted Answer

Hörmətli qardaşım, verdiyiniz sual zeynini məşğul edən, lakin cavabı Quran və Sünnənin rəhbərliyi altında Əhli-Sünnə etiqadıyla dəqiq şəkildə həll olunan mühüm bir mövzudur. Hənəfi məzhəbinin də daxil olduğu Əhli-Sünnə alimlərinin bu məsələdəki mövqeyi belədir: İlk növbədə, qeyd etdiyiniz kimi, Uca Allah zaman və məkandan münəzzəhdir; O, heç bir məkanın sərhədinə girməz və bir yerə sığmaz. Çünki məkanı və zamanı yaradan Odur. Qurani-Kərimdə "Arşa istiva etdi" (Arşa ucaldı/quruldu) şəklində keçən ifadələr (məsələn, Əraf surəsi, 54), Quranın nazil olduğu ərəb dilinin qaydalarına və məcaz sənətinə əsaslanır. Əhli-Sünnə əqidəsində belə ayələr (mütəşabihat) iki əsas üsulla idarə olunur: 1. Təfviz Yolu: İfadənin həqiqətini (mahiyyətini) Allaha həvalə etmək. Biz deyirik: "Biz bu ayənin Allahın şanına layiq bir mənası olduğuna inanırıq, lakin bunun insanlara bənzədilərək (təşbih) başa düşülməməsi lazımdır". Çünki Şura surəsinin 11-ci ayəsində açıq şəkildə buyurulur: "Ondan bənzər heç bir şey yoxdur. O, eşidəndir, görəndir." 2. Təvil Yolu: Hənəfi məzhəbinin böyük imamı İmam Əzəm Əbu Həşifə və Maturidi alimlərinin də mənimsədiyi kimi, kəlmənin ərəb dilindəki məcazi mənalarına müraciət etmək. Buna görə "istiva", bir məkanda yerləşmək və ya oturmaq mənasında deyil; Allahın Arş bütün kainatı heç bir zəiflik göstərmədən hökmü və qüdrəti altında saxlaması, onu idarə etməsi deməkdir. Xülasə; Allahın Arşa istivası əsla fiziki yerləşmə və ya məkan əldə etmə deyil. Bu ifadə Onun üluhiyyətinin, əzəmətinin və kainat üzərindəki mütləq hakimiyyətinin məcazıdır. Ağılda bir ziddiyyət kimi görünməsinin səbəbi insan zəhninin yaradılmışlıq xüsusiyyətləriylə (zaman və məkanla) düşünməyə öyrəşmiş olmasıdır. Halbuki Yaradan yaratdıqlarının heç bir sifəti ilə vəsf oluna bilməz. Allah zehnlərimizi və qəlblərimizi həqiqət üzərində sabit qərar versin.

Question 16

Dindən çıxanın yaşamaq haqqı yoxdurmu?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, İslam dinində insan həyatının toxunulmazlığı təməl bir əsasdır. Qurani-Kərimdə Maidə surəsinin 32-ci ayəsində açıq şəkildə bildirildiyi kimi: '...kim bir cana və ya yer üzündə fəsad törətməyə qarşılıq olmaksızın (haqsız yerə) bir cana qıyarsa, bütün insanları öldürmüş kimi olar.' İslamda dindən çıxma (irtidad) vəziyyəti fiqh kitablarında şəxsin dini seçimi və ictimai nizamla əlaqəsi kontekstində ələ alınmışdır. Hənəfi məzhəbinin qurucusu İmam Əbu Hənifəyə görə, qadın mürtədlər (dindən çıxanlar) qətiyyən edam edilməz; həbs edilər və yenidən İslama dönməyə dəvət edilərlər. Kişi mürtədlərə gəldikdə isə, bu hökm fərdi bir inancsızlıqdan daha çox, o dövrdəki ictimai nizama üsyan, vətənə xəyanət və müharibə halı (fitnə çıxararaq ictimai sülhü pozma) kimi siyasi və hərbi cinayətlərlə bağlıdır. Hənəfi fiqhində mürtəd olan bir kişiyə tövbə etməsi üçün vaxt verilir. Tövbə etməzsə, klassik dövrdə bu vəziyyət vətənə xəyanət və düşmənlə əməkdaşlıq kimi cinayətlərlə bərabər tutulduğu üçün dövlət hakimiyyəti tərəfindən cəza tətbiq edilə bilərdi. Lakin günümüzdəki beynəlxalq hüquq, beynəlxalq münasibətlər və müasir dövlət nizamı nəzərə alındıqda, İslam alimlərinin bir çoxu bu mövzunun o dövrün siyasi və sosioloji şərtləri ilə bağlı olduğunu bildirirlər. Xülasə, İslamda günahsız bir insanın həyatına haqsız yerə son vermək əsla caiz deyildir. Dindən dönən bir şəxsin cəzalandırılması isə, fərdi inanc azadlığından daha çox, ictimai təhlükəsizliyi və İslam cəmiyyətinin siyasi bütövlüyünü qorumağa yönəlmiş dövri və hüquqi bir tətbiqdir. Ən doğrusunu Allah bilir.

Question 17

Allaha inanc necə olmalıdır?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, Allaha inanc; Onun varlığına, birliyinə, sifətlərinə və əsmasına heç bir şübhə duymadan qəlben iman etmək və bunu əməllə təsdiq etməkdir. Hənəfi məzhəbinin də əsas götürdüyü Əhli-Sünnə əqidəsinə görə Allaha inancın təməl prinsipləri bunlardır: 1. Tövhid (Birlik): Allahın zatında, sifətlərində və feyllərində (feillərində) bir olduğuna, Ondan başqa İlah olmadığını inanc etməkdir. Qurani-Kərimdə belə buyrulur: "De: O, Allah birdir. Allah samətdir (hər şey Ona möhtacdır, O heç kəsə möhtac deyil). O, doğmamış və doğulmamışdır. Heç bir şey Ona tay və bərabər deyil." (İxlas surəsi, 1-4) 2. Mükəmməl Sifətlərə İnanmaq: Allahın zatına layiq həyat, elm, səm' (eşitmə), bəsər (görmə), iradə, qüdrət və kəlam kimi əbədi və əzəli sifətlərə sahib olduğuna, nöqsanlardan münezzeh (uzaq) olduğuna inanmaqdır. 3. Təsdiq və Təslimiyyət: Qəlb ilə təsdiq edilən bu inancın, dildə iقرار (iqrar) ilə pekişdirilməsi və qulun Allahın əmrlərinə təslim olması lazımdır. Hz. Məhəmməd (s.a.v.) Cəbrail hədisi olaraq bilinən rəvayətdə imanı belə tərif etmişdir: "İman; Allaha, mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə, axirət gününə və qədərə; xeyir və şərin Allahdan olduğuna inanmandır." (Müslim, İman, 1) Allaha inanc; qorxu ilə ümid arasında, Onu görürçəsinə bir ibadət şüuruyla və Onun mərhəmətinə sığınaraq yaşamaq deməkdir. Rəbbim inancımızı daim və kamil eləsin.

Question 18

İman həqiqətləri üçün dəlil gətirmək yanlışdırmı?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, əssəlamu əleykum. İman həqiqətləri üçün dəlil gətirmək, yəni əqli və nəqli dəlillərlə dini məsələləri izah etmək qətiyyən yanlış deyil; əksinə, bu, Qurani-Kərim və Sünnə tərəfindən təşviq edilən bir metoddur. Uca Allah Quranda insanları kainatdakı dəlillər üzərində düşünməyə dəvət edərək belə buyurmuşdur: "Şübhəsiz ki, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır." (Ali-İmran, 190). Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də təbliğ fəaliyyətlərində həm ayələri təqdim etmiş, həm də əqli dəlillərlə həqiqəti izah etmişdir. Hənəfi məzhəbinin qurucusu İmam Əzəm Əbu Hənifə də ağıl və məntiq dəlillərini iman əsaslarının müdafiəsində (kəlam elmində) effektiv şəkildə istifadə etmişdir. Xülasə; iman həqiqətlərini dəlilləndirmək qəlbləri arxayın etmək, şübhələri aradan qaldırmaq və İslamı gözəl bir şəkildə müdafiə etmək üçün həm doğru, həm də zəruri bir metoddur. Vacib olan odur ki, bu dəlilləri gətirərkən səmimi bir niyyətlə və ədəbə uyğun bir üslubla hərəkət edəsən. Allahu Təala elmimizi və dərrakəmizi artırsın.

Question 19

Allah tək və yeganə olduğuna görə darıxırmı?

Accepted Answer

Əziz qardaşım/bacım, gözəl sualınız üçün təşəkkür edirəm. Uca Allah sifət və mahiyyət etibarilə məxluqata bənzəməkdən tamamilə münəzzəhdir (uzaqdır). Darıxmaq, yorulmaq, tənhalıq hiss etmək və ya qəmgin olmaq kimi hallar; acizlik, əksiklik və dəyişiklik ehtiva edən bəşəri və yaradılmış xüsusiyyətlərdir. Allah Təala isə hər cür əksiklikdən uzaqdır və qüsursuzdur. Qurani-Kərimdə O heç nəyə möhtac olmadığını bildirən ayələr vardır. İxlas surəsində belə buyurulur: "De: O Allah birdir. Allah Səməddir (hər şey Ona möhtacdır, O isə heç nəyə möhtac deyildir). O, nə doğub, nə də doğulub. Heç kəs Ona tay ola bilməz." (İxlas surəsi, 1-4) Həmçinin Ayətül-Kürsüdə buyurulduğu kimi: "Onu nə mürgü, nə də yuxu tutur." (Bəqərə surəsi, 255). Yaradılmışların yaşadığı ruhi və ya fiziki darlıqlar Onun şanına əsla yaraşmaz. O, kainatı və içindəkiləri yaratmazdan əvvəl də Öz zatı ilə qaim idi, yəni var olmaq üçün heç nəyə və heç kəsə ehtiyacı yox idi. Kainatı yaratması da tənhalıqdan və ya darıxmaqdan deyil, öz sonsuz elmini, qüdrətini və gözəl adlarını (Əsmaül-Hüsna) təcəlli etdirmək (göstərmək) istəməsindəndir. Hənəfi məzhəbinin etiqad prinsiplərini müəyyən edən Maturidi əqidəsinə görə də Allah Təala-nın zatı və sifətləri əzəlidir; Onda sonradan yaranan heç bir hiss və ya dəyişiklik söz mövzusu ola bilməz. Nəticə etibarilə; Allah Təala-nın darıxması əsla düşünülə bilməz. O, heç nəyə ehtiyacı olmayan, hər şeyin Ona möhtac olduğu uca Yaradandadır.

Question 20

İslam əleyhinə yazılardan təsirlənən insanlar üçün necə bir yol izləməliyik?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, İslam əleyhinə yazılardan təsirlənərək zehni qarışan və ya şübhəyə düşən insanlara qarşı izlənilməli olan yol, Quranı Kərimin rəhbərliyində hikmət, mərhəmət və elm yoludur. Hənəfi məzhəbinin də əsasını təşkil edən əğıl və nəql balansını qoruyaraq aşağıdakı addımları izləməlisiniz: 1. Hikmət və Gözəl Nəsihətlə Yanaşın: Rəbbimiz Quranı Kərimdə belə buyurur: 'Rəbbinin yoluna hikmət və gözəl nəsihət ilə dəvət et, onlarla ən gözəl şəkildə mübahisə et!' (Nəhl surəsi, 125). Mübahisəyə girmək və ya insanı mühakimə etmək əvəzinə, onun şübhələrini anlamaya çalışaraq nəzakətli bir dildən istifadə etməlisiniz. Sərtlik insanı həqiqətdən daha da uzaqlaşdırır. 2. Elmi Drinlik və Düzgün Məlumat: Şübhələr adətən bilik çatışmazlığından və ya səhv yozumlardan qaynaqlanır. Bu insanlara İslamın təməl mənbələrini və məsələlərin arxa planını bilən səlahiyyətli alimlərin əsərlərini tövsiyə edin. Hənəfi-Maturidi ənənəsi ağılını vəhyin anlaşılmasında bir vasitə olaraq görür. Buna görə də məntiqli və inandırıcı izahatlar təqdim etmək vacibdir. 3. Hal Dili ilə Nümunə Olun: İslam yalnız sözlə deyil, yaşayışla təbliğ edilir. Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) 'Asanlaşdırın, çətinləşdirməyin; müjdələyin, nifrət etdirməyin' (Buxari, Elm, 11) buyurmuşdur. Sizin gözəl əxlaqınız, dürüstlüyünüz və mərhəmətiniz oxuduqları mənfi yazılardan qat-qat təsirli dəlillərdir. 4. Səbr və Dua: Hidayət yalnız Allahdandır. İnsanın dərhal inandığını gözləmək əvəzinə səbirlə yanında dayanmalı və onun hidayəti üçün səmimiyyətlə dua etməlisiniz. Çünki qəlbləri evirib-çevirən yalnız Allahdır. Qısacası; xaric edici deyil, qucaqlayıcı, cahilcə deyil elmi, əsəbi deyil, təmkinli bir duruş sərgiləmək ən doğru yoldur. Allah köməkçiniz olsun.

Question 21

Bir kimsənin imanla bağlı şübhələrini araşdırması vacibdirmi?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşlarım, imanda zaman-zaman vəsvəsə və ya şübhə hissi keçirmək, qəlbin canlı olmasının və imanı qoruma səyinin bir əlamətidir. Səhabələr də bəzən belə düşüncələr yaşamış və Peyğəmbər Əfəndimizə (s.ə.s.) müraciət etmişlər. Hənəfi məzhəbinin fiqh və kəlam yanaşmasına görə, insanın öz iradəsi xaricində gələn, qəlbə atılan belə vəsvəsə və şübhələrlə məşğul olmağı vacib deyildir. Hətta onlarla məşğul olmaq insanın huzurunu pozar. Əfəndimiz (s.ə.s.) bu vəziyyəti yaşayanlara belə buyurmuşdur: "Şeytan birinizə gəlib: 'Bu nədir, o nədir?' deyər; nəhayət 'Rəbbinizi kim yaradıb?' deyər. Kim bunu tapsa, dərhal Allaha sığınsın və (bu düşüncəyə) son versin." (Buxari, Bədlü'l-halk 11; Müslim, İman 212). Ancaq bu vəziyyət iki yerə ayrılır: 1. Könülsüz gələn, iradə xarici vəsvəsələr: Bunlar imana zərər verməz, araşdırılması vacib deyildir. Əksinə, onlara fikir verməmək imanın kamilliyindəndir. 2. Bilgi əskikliyindən və ya inkar arzularından qaynaqlanan köklü şübhələr: Əgər insanın qəlbində imanını sarsacaq ciddi bir tərəddüd yaranıbsa, onu aradan qaldıracaq qədər elm öyrənməsi və araşdırması fərzdir. Çünki iman səhih biliklə möhkəmlənir. Qısacası; iradə xarici gələn vəsvəsələrə əhəmiyyət verməmək və onlarla məşğul olmamaq lazımdır. Lakin insanın imanını sarsacaq dərəcədə olan şübhələrini, Əhli-sünnə ölçüləri daxilində elm əhlinə müraciət edərək və oxuyaraq aradan qaldırması zəruridir. Allah hamımızın qəlbini və zihnini istiqamət üzrə etsin.

Question 22

Bəzi batil din sahiblərinin möcüzə göstərməsi necə izah edilə bilər?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşlarım, İslam əqidəsinə görə, Allah-Təala peyğəmbərlərinin doğruluğunu sübut etmək üçün onlara möcüzələr bəxş etmişdir. Qeyri-müsəlmanların, sehrbazların və ya batil dinə mənsub olanların əlində görülən bəzi fövqəladə hallar isə möcüzə deyil, fərqli adlarla adlandırılan hallardır. Hənəfi məzhəbinin Mötüridi etiqad əsaslarına görə bu hallar aşağıdakı kimi izah olunur: 1. İstidrac: Fasiq (günahkar), fasiq və ya kafir şəxslərin əlində, Allahın onları dərəcə-dərəcə cəzaya yaxınlaşdırması (küfrlərində və azğınlıqlarında artırmaları) üçün baş verən fövqəladə hallardır. Bu hal, onların haqq üzrə olduğunu deyil, əksinə, azğınlıqda dərinləşdiklərini göstərir. Qüdrətli Qur'an-ı Kərimdə Əraf Surəsi, 182-ci ayədə belə buyurulur: "Ayələrimizi yalanlayanları, bilmədikləri bir yerdən dərəcə-dərəcə cəzaya yaxınlaşdıracağıq (istidrac).". 2. Sehr və gözbağlılıq: İnsanların duyğularını aldadıb yanıldan, əl çəplikləri və ya cin-şəytanların köməyi ilə edilən aldatmacalardır. Necə ki, Musayi-əleyhissəlam ilə Fironun sehrbazları arasında baş verən hadisədə onların əllərindəki iplərin və çubuqların ilan kimi görünməsi kimi hallar fiziki möcüzələr deyil, sehr və xəyaldır. 3. Sehrbazların və dələduzların vəziyyəti: Həzrət Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Dəccal kimi fitnə-fəsad törədəcək şəxslərin də bəzi fövqəladə hallar göstərəcəyini xəbər vermiş, lakin bunların iman gətirənləri azdıra bilməyəcəyini bildirmişdir. Qısacası; peyğəmbərlərin göstərdiyi möcüzələr imana dəvət edir və meydan oxuma xarakteri daşıyır. Batil əhlinin göstərdiyi fövqəladəliklər isə istidrac və ya sehr qabilindən olub, qəlbləri haqqa deyil, batilə bağlamağı məqsəd qoyur. Müsəlmana düşən, ölçü olaraq fövqəladə halları deyil, Qur'an və Sünnəyə uyğunluğu əsas götürməkdir. Ən doğrusunu Allah bilir.

Question 23

Müsəlman ailədə doğulan uşaq mükəlləfiyyət yaşına çatdığı anda "Mən müsəlman deyiləm" desə, mürtədlik cəzası alırmı, yoxsa mükəlləfiyyətin başladığı ilk anda insanın vəziyyəti nəzərə alınırmı?

Accepted Answer

Əziz övladım, verdiyin sual İslam hüququnda (fiqh) "təkalifin başlanğıcı" və "irtidad" mövzuları çərçivəsində müzakirə olunur. Hənəfi məzhəbinin fiqh kitablarına görə; uşağın dini məsuliyyəti (mükəlləfiyyəti) həddi-buluğ (yetkinlik) yaşı ilə başlayır. Lakin bir şəxsin "mürtəd" (dindən dönən) sayılması üçün öncə öz iradəsi və şüuru ilə İslamı qəbul etmiş, imanını etiqad olaraq mənimsəmiş olması şərtir. Müsəlman ailədə dünyaya gələn uşaq, doğulduğu andan etibarən İslam fitrəti üzrə və hökmən müsəlman sayılır. Həddi-buluğ yaşına çatan bir gəncin bu dövrdə ilk dəfə İslamı açıqca rədd etməsi halında Hənəfi alimlərinin yanaşması belədir: Şəxs həddi-buluğ yaşına çatdığı andan etibarən İslam inancını qəlbi ilə bilərək, anlayaraq və sərbəst iradəsi ilə təsdiq etməyibsə, yalnız ailədən gələn statusla "həqiqi mənada" iman etmiş sayılmaz. Buna görə də, mükəlləfiyyətin başladığı o ilk anda (buluğ anında və ya dərhal sonrakı ilk şüur dövründə) İslamı rədd edən bir gənc, fiqhi terminologiyadakı tam mənasında "mürtəd" hökmünü almaz və dünya hökmlərindəki mürtəd cəzası ilə cəzalandırılmaz. Çünki irtidad, mövcud olan və bilərək mənimsənilən bir imanı öz iradəsi ilə tərk etməkdir. Hələ imanını şüurlu şəkildə qəbul etməmiş bir gəncin inkarı, həqiqəti hələ dərk edə bilməməsindən qaynaqlanan bir çaşqınlıq və ya rəddiyyə olaraq dəyərləndirilir. Bu vəziyyətdə olan bir gəncə cəza vermək əvəzinə, hikmətlə yanaşılır, şübhələri aradan qaldırılır, İslamın gözəllikləri izah edilir və yenidən İslamı sevdirməyə çalışılır. Nəticədə, Hz. Peyğəmbər (s.a.v.) bir hədis-i şəriflərində belə buyurmuşdur: "Qələm üç nəfərdən qaldırılmışdır: ayılana qədər yatanın, sağalana qədər dəlinin və həddi-buluğa çatana qədər uşağın." (Əbu Davud, Hudud, 17). Qısacası; mükəlləfiyyətin başladığı ilk andakı insanın zehni və qəlbi durumu nəzərə alınır. Hələ imanını şüurla mənimsəməmiş bir gəncin bu cür sözləri irtidad cəzası tələb etməz; əksinə, şəfqətli və elmi bir rəhbərliyi tələb edir. Doğrusunu Allah bilir.

Question 24

İmanımız mantığımızla ziddiyyət təşkil edərsə nə etməliyik?

Accepted Answer

Əziz qardaşlarım, əvvəla bunu bilməliyik ki, İslam dini ağıllı olan insana xitab edir və ağılı uca tutur. Uca Allah Qurani-Kərimdə tez-tez "Heç düşünmürsünüz?", "Ağlınızı işlətmirsinizmi?" (Bəqərə, 44; Ali-İmran, 65) buyuraraq ağlın əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Hənəfi məzhəbinin banisi İmam Əbu Hənəfi həzrətləri də üsulunda ağıla və rəyə mühüm dəyər vermişdir. Buna görə də səhih bir dini etiqad ilə selim (sağlam) ağıl əsla bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etməz. Əgər zehnimizdə bir ziddiyyət və ya təzat kimi görünən bir vəziyyət yaranarsa, bunun əsas səbəbi aşağıdakılardan biridir: 1. Ya bizim məsələni və ya dəlili səhv anlamamız. 2. Ya da bəşəri ağlımızın kainatın və ilahi hikmətin hər detalını əhatə edə bilməyəcək qədər məhdud olması. Belə bir vəziyyətlə qarşılaşdıqda izləcəyimiz yol budur: Əvvəla, şübhəyə düşmədən, ağlımızın dərketmə sərhədinin bir sonu olduğunu qəbul etməliyik. Həzrəti Əlinin dediyi kimi: "Əgər din təkcə ağıldan ibarət olsaydı, məshin üstünü deyil, altını məsh etmək lazımsız olardı." Deməli, dinin bəzi hökmlərində hikmətini dərhal dərk edə bilməyəcəyimiz məqamlar ola bilər. İkincisi, Quran və Sünnənin qəti hökmlərini (nass) mərkəzə alaraq, öz düşüncə süzgəcimizi yenidən nəzərdən keçirməliyik. Vəhyi əsla öz məhdud mantığımıza qurban verməməliyik, əksinə, mantığımızı vəhylə işıqlandırıb öyrətməliyik. Qısası, imanımızla mantığımızın ziddiyyət təşkil etdiyini sandığımız zaman problem ağılda deyil, bizim həmin ağılı və ya mətni əskik yozmağımızdadır. Mömin "Eşitdik və itaət etdik" (Bəqərə, 285) təslimiyyəti ilə hərəkət edər və zamanla ilahi hikməti daha yaxşı dərk edər. Allah imanınızı və zəninizi həmişə həqiqət üzərində sabit qərarlaşdırsın.

Question 25

İman əməlsiz və ya əməl imansız fayda verməz mənasındakı hədis səhihdirmi?

Accepted Answer

Aleykumus-salam və rəhmətullahi, əziz qardaşım. Sorduğun bu mühüm sual, İslam əqidəsinin ən təməl mövzularından biri ilə əlaqədardır. Əvvəlcə qeyd edim ki, lafzen "İman əməlsiz, əməl də imansız fayda verməz" şəklində məşhur olmuş müstəqil bir hədis-i şərif mövcud deyildir. Lakin bu ifadə, məna olaraq Qurani-Kərim və Sünnənin ümumi ruhuna uyğundur. Qurani-Kərimdə imanla əməl adətən yanaşı zikr edilmiş və nicat (qurtuluş) üçün hər ikisinin də zəruriliyinə işarə edilmişdir. Məsələn, Əsr Surəsində Uca Allah belə buyurur: "Ancaq iman gətirib saleh əməllər edənlər, bir-birinə haqqı tövsiyə edənlər və bir-birinə səbri tövsiyə edənlər istisnadır; onlar ziyandadırlar." (Əsr Surəsi, 2-3) Sənin məzhəbin olan Hənəfi məzhəbinin (Əhli-Sünnə əqidəsinin) bu mövzudakı görüşü belədir: İman qəlbin təsdiqi və dilin iqrarıdır (etirafıdır). Əməl (ibadətlər və gözəl işlər) isə imanın bir hissəsi deyil, onun bəhrəsi (meyvəsi) və kamalə çatmasıdır. Buna görə: 1. Əməl etməmək (günah işləmək və ya ibadətləri tərk etmək), insanın imanını qəlbində təsdiq etdiyi müddətcə ortadan qaldırmaz; lakin o imanı zəiflədər və bəhrəsiz buraxar. Yəni insan böyük günah işləməklə kafir olmaz, "günahkar mömin" olar. 2. Əməllərin Allah dərgahında məqbul və keçərli olması, ancaq səhih bir imanla mümkündür. İmansız edilən xeyirli əməllərin axirətdəki "savab" baxımından bir qarşılığı yoxdur. Xülasə; imanla əməl bir-birindən ayrı şeylərdir, lakin biri digərsiz əskik qalar. İman ağacdırsa, əməl onun bəhrəsidir. Bəhrəsiz ağac qurumasa da sahibinə gözlənilən faydanı təmin etməz. Allah Teala imanımızı saleh əməllərlə bəzəsin və bizi

Question 26

İnsanlar iman məsələlərində necə aldanırlar?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, insanların iman məsələlərində aldanması adətən nəfsin hiylələrinə, şeytanın vəsvəsələrinə və dünya həyatının müvəqqəti bəzəyinə aldanmalarından qaynaqlanır. Quran və Sünnə işığında bu aldanışların başlıcaları bunlardır: 1. Əməlsiz iman güvəni (xəyala qapılmaq): Bir çox insan "qəlbim təmizdir, Allah bağışlayandır" deyərək ibadətləri tərk edir və günahlarda israr edir. Halbuki iman iddia ilə deyil; qəlblə təsdiq, dillə iqrar və əzalarla əməl etməkdir. Allah Təala buyurur: "...qoy o aldadıcı (şeytan) sizi Allahla aldatmasın!" (Loğman surəsi, 33). 2. Uzun arzular (ölümü və axirəti unutmaq): İnsanlar sanki heç ölməyəcəklərmiş kimi dünya üçün çalışıb, axirəti ihmal edirlər. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) buyurmuşdur: "İnsanoğlu qocalır, lakin onda iki şey cavan qalır: dünya sevgisi və uzun arzular." (Buxari). 3. Çoxluğa baxaraq yanılmaq: İnsanlar həqiqəti ölçərkən "hər kəs belə edir" deyərək çoxluğun yolunu haqq sanırlar. Haqq çoxluğa görə deyil, Quran və Sünnəyə görə müəyyən edilir. Ənam surəsi 116-cı ayədə buyurulur: "Əgər yer üzündə olanların çoxuna itaət etsən, onlar səni Allahın yolundan azdırarlar..." 4. Tövbəni təxirə salmaq: "Necə olsa, gələcəkdə tövbə edərəm" düşüncəsi şeytanın ən böyük tələlərindən biridir. Ölümün nə vaxt gələcəyi bilinmədiyindən, bu təxirəsalma böyük bir aldanışdır. Bu aldanışlardan qurtulmağın yolu; elmə sarılmaq, ixlasla əməl etmək və ölümü daim xatırlayaraq qəlbi oyaq tutmaqdır. Allah Təala hamımıza haqqı haqq bilib ona tabe olmağı, batili batil bilib ondan çəkinməyi nəsib etsin.

Question 27

Qurana və imana xidmət edənlər üçün hansı müjdələr vardır?

Accepted Answer

Əziz qardaşlarım, Qurana və imana xidmət etmək, bir qulun bu dünyada nail ola biləcəyi ən şərəfli məqamlardan biridir. Uca Allah, əbədi kəlamı olan Qurana və imana xidmət edən, bunu bəşəriyyətə çatdırmağa çalışan qullarına böyük müjdələr vəd etmişdir. Hənəfi məzhəbinin fiqhi yanaşmasında da əsas götürülən Quran və Sünnə işığında, bu yolda gedənlərə vəd edilən bəzi müjdələr bunlardır: 1. İlahi Yardım və Möhkəmlik: Uca Allah, Qurana və dinə xidmət edənlərə yardım edəcəyini vəd etmişdir. Mühəmməd surəsinin 7-ci ayəsində belə buyurulur: "Ey iman gətirənlər! Əgər siz Allaha (Onun dininə və Qurana) yardım etsəniz, O da sizə yardım edər və sizi möhkəmləndirər." 2. Günahların Bağışlanması və Cənnət: İman gətirib bu yolda saleh əməllər edənlərin günahlarının bağışlanacağı müjdelenmişdir. Mühəmməd surəsinin 2-ci ayəsində belə buyurulur: "İman gətirib saleh əməllər edənlərin və Rəbbi tərəfindən Mühəmmədə nazil edilən haqqı qəbul edənlərin Allah günahlarını örtmüş və hallərini islah etmişdir." 3. Sonsuz Savab və İhsan: Quran və iman xidməti, mükafatı qat-qat veriləcək bir ticarətdir. Hədis-i şərifdə Sevgili Peyğəmbərimiz (s.a.v.) belə buyurmuşdur: "Sizin ən xeyirliniz Quranı öyrənən və öyrədəninizdir." (Buxari, Fəzailul-Quran, 21). Bu xidmətdə olanlar, bu ən xeyirli ümmət silsiləsinin bir halqası olurlar. 4. Məhşər Günü Təhlükəsizlik və Rəhmət: İslama və imana xidmət edən, insanları qaranlıqlardan aydınlığa çıxaran səy sahibləri, qiyamətin o çətin günündə Allahın xüsusi rəhməti və qoruması altında olacaqlar. Nəticə olaraq, Quran və imana xidmət edən kimsə, həm bu dünyada qəlbən bir rahatlıq və ilahi bir möhkəmlik tapar, həm də axirətdə cənnət və Allahın rizası ilə müjdelenər. Bu yolda səbrlə və ixlasla yürümək hər müsəlmana ən böyük vəzifədir. Allah bütün xidmətlərimizi Öz rizasına müvafiq etsin.

Question 28

"Allahümme inni euzu bike en üşrike bike…" ilə başlayan iman təzələmə duasının mənası?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, sual verdiyin bu dua möminin imanını qorumaq və həm böyük, həm də kiçik şirkdən (gizli riyadan) Allaha sığınmaq üçün oxuduğu çox hikmətli bir yalvarışdır. Duanın tam mətni və mənası kimidir: Ərəbcə oxunuşu: "Allahümme innî eûzü bike en üşrike bike şey’en ve ene a’lemü ve estağfiruke limâ lâ a’lemü inneke ente allâmü’l-guyûb." Mənası: "Allahım! Bilərəkdən Sənə hər hansı bir şeyi şərik qoşmaqdan Sənə sığınıram. Bilməyərəkdən etdiyim (şirk və günahlar) üçün də Səndən bağışlanma diləyirəm. Şübhəsiz ki, gizli olan hər şeyi ən yaxşı bilən yalnız Sənsən." Hikməti və Mənbəsi: Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) şirkin qarışqanın ayaq səsindən daha gizli olduğunu bildirərək, ümmətinə bu duanı oxumağı tövsiyə etmişdir. Hənəfi fiqh və əqidə kitablarında da bu dua imanı təzələmək və mənəvi çirklərdən təmizlənmək üçün səhər və axşam oxunması gözəl görülən (müstəhəb) bir zikr olaraq qəbul edilir. Mənbə: (Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, 4/403; Buxari, əl-Ədəbül-Müfrəd, səh. 250) Rəbbim imanımızı hər cür şübhədən qorusun.

Question 29

Pivə və rakının halal olduğunu deyən dindən çıxarmı?

Accepted Answer

Dəyərli qardaşım, əleykum salam. İslam dinində sərxoşluq edən hər növ içki haramdır. Qurani-Kərimdə Maidə surəsinin 90-cı ayəsində belə buyrulur: "Ey iman gətirənlər! Şərab, qumar, bütlər və fal oxları şeytan əməli olan murdar şeylərdir. Bunlardan çəkininki, nicat tapasınız." Peyğəmbərimiz də (s.a.v.) bir hədisi-şərifində: "Sərxoşluq verən hər şey içkidir və hər içki haramdır" buyurmuşdur (Müslim, Əşribə, 7). Hənəfi məzhəbi başda olmaqla bütün haqq məzhəblərin ittifaqı ilə pivə, raki və buna bənzər spirtli içkilərin istehlakı haramdır. Əgər bir kimse Allahın və Rəsulunun açıq şəkildə haram qıldığı və haqqında heç bir şübhə olmayan qəti bir hökmü (məsələn, içkinin haramlığını) bilərəkdən, inkar edərək və "halaldır" deyərək rədd edərsə, dinin təməl bir hökmünü yalanlamış və İslamın əsas əqidəsini rədd etmiş olar. Bu vəziyyət insanın imanını təhlükəyə atır. Lakin bir kimsə İslamın hökmünü bildiyi halda nəfsinə uyub günah işləyərək içki içirsə və "kaş ki içməyəydim, günah işləyirəm" deyirsə, fasiq (günahkar) olar, lakin dindən çıxmaz. Dindən çıxma halı haramı halal saymaqla, yəni Allahın hökmünü rədd etməklə baş verir. Ən doğrusunu Allah bilir. Uca Allah hamımızı Öz razılığına uyğun yaşatsın və addımlarımızı siratü-müstəqim üzərində sabit qərar versin.

Question 30

Dini öz ağlı ilə ölçən qədər zərərli kimsə yoxdur. Axırzamanda 'qarılar kimi inanın' deyə bir hədis varmı?

Accepted Answer

Qiymətli qardaşım, əssəlamu aleykum və rəhmətullah. Sualınız həm ağıl-nəql tarazlığı, həm də rəvayətlərin səhihliyi baxımından çox mühüm bir məsələdir. "Dini öz ağlı ilə ölçmək" dedikdə, vəhyi və sünnəni insanın öz nəfsi arzularına və məhdud düşüncəsinə görə mühakimə etməsi nəzərdə tutulur. Hənəfi məzhəbinin banisi İmam Əzəm Əbu Hənifə həzrətləri də daxil olmaqla, əhli-sünnə alimləri bildirirlər ki, ağıl dində hüccətdir, lakin ağlın sərhədləri vəhy ilə cızılmalıdır. Ağıl nəqli anlamaq və dərk etmək üçündür; onu tənqid etmək və ya rədd etmək üçün deyil. Nitekim, Qurani-Kərimdə Allah-Təala "Heç düşünmürsünüzmü?" (Bəqərə, 44) buyuraraq ağlın düzgün istifadə olunmasını istəyir, lakin bu istifadə vəhyin rəhbərliyi altında olmalıdır. "Axırzamanda qarılar kimi inanın" sözünə gəldikdə isə, bu ifadə əslində bir hədisi-şərif deyildir. Lakin xalq arasında alimlərin "təqlidi iman", yəni sorğulamadan, əcdadlardan qalan saf və qatışıqsız bir təslimiyyətlə inanmağın fəzilətinə diqqət çəkmək üçün istifadə etdikləri bir hikmətli sözdür. Axırzamandakı fitnələrin çoxluğu səbəbiylə, hər şeyə şübhə ilə yanaşan fəlsəfi və inkarçı cərəyanlara qarşı, avamın (xalqın) qəlbinin təmizliyi ilə, inad və şübhəyə düşmədən təsdiq etməsi təqdir edilmişdir. Hədislərin səhihliyinə gəldikdə isə; Həzrət Peyğəmbərə (s.ə.s.) aid sözlərin doğruluğu "qarı inancı" ilə deyil, İslam alimlərinin əsrlər boyu incələyərək yaratdığı "Üsulu-l-hədis" elmi ilə müəyyən edilir. Buxari, Müslim kimi böyük hədis imamları rəvayətlərin ravilərini və mətnlərini çox ciddi meyarlardan keçirərək səhih olanları ayırmışlar. Buna görə də, hissi və ya eşitmə yolu ilə deyil, elmi ölçülərlə səhihliyi sübut olunmuş hədislər bizim baş tacımızdır. Müsəlman, ağlını vəhyi anlamaq üçün istifadə edən, hədisləri üsuluna görə dəyərləndirən və Allaha tam bir təslimiyyətlə bağlanan kimsədir. Allah ibadətlərimizi və elm axtarışımızı qəbul buyursun. Əmanət qalın.