Islamic Questions & Answers

میرے عزیز بھائی، سلام اور دعاؤں کے ساتھ۔ آپ کی درخواست پر، میں آپ کے سوال کا جواب فقہ حنفی کے بنیادی اصولوں اور اسلام کے عمومی اخلاقی اصولوں کے دائرہ کار میں دے رہا ہوں۔ اسلام میں رزق دینے والی ذات اللہ تعالیٰ کی ہے (الذاریات، 58)۔ دولت یا وسیع رزق کا مطالبہ بندے کے اللہ پر توکل کا حصہ ہے۔ تاہم، اسلام اس بات پر زور دیتا ہے کہ رزق صرف دعا سے نہیں، بلکہ جائز محنت اور کوشش (کسب) سے حاصل کیا جائے۔ فقہ حنفی کے بنیادی مآخذ جیسے 'الہدایہ' اور ابن عابدین کی 'رد المحتار' میں اس بات پر زور دیا گیا ہے کہ تجارت اور کام عبادت کا درجہ رکھتے ہیں اور انسان کا اپنے ہاتھ کی کمائی سے گزارہ کرنا سب سے بہترین کمائی ہے۔ رزق کے لیے دعا کرنا سنت ہے، لیکن "بغیر محنت کیے صرف دعا کے ذریعے امیر بننے کی امید رکھنا" اسلام کے کام کے اخلاقیات کے مطابق نہیں ہے۔ دولت اور رزق میں کشادگی کے لیے آپ درج ذیل تجاویز پر عمل کر سکتے ہیں: 1. قرآن و سنت سے دعائیں: نبی کریم (صلی اللہ علیہ وسلم) قرض اور فقر سے اللہ کی پناہ مانگتے تھے اور یہ دعا سکھائی ہے: "اللھم اکفنی بحلالک عن حرامک واغننی بفضلک عمن سواک" (اے اللہ! مجھے اپنے حلال کے ذریعے حرام سے بچا لے اور اپنے فضل سے مجھے اپنے سوا ہر کسی سے بے نیاز کر دے) (ترمذی، الدعوات، 110)۔ نیز روزانہ استغفار کرنا رزق کے دروازے کھولتا ہے۔ سورہ نوح کی آیات 10-12 میں بشارت دی گئی ہے کہ استغفار کرنے والوں کی اللہ آسمان سے بارش اور مال و دولت سے مدد فرمائے گا۔ 2. فقہی نقطہ نظر: فقہ حنفی میں 'کسب' (محنت) کو رزق تلاش کرنے کا ایک ذریعہ سمجھا گیا ہے جو فرض یا واجب کے درجے میں ہے۔ امام سرخسی اپنی کتاب 'المبسوط' میں بیان کرتے ہیں کہ رزق صرف جائز ذرائع سے تلاش کیا جانا چاہیے اور انسان کا اپنے اہل و عیال کے لیے رزق کمانا سب سے بڑا جہاد ہے۔ لہذا، دعا ایک چابی ہے، لیکن دروازہ کھولنے والی چیز "محنت" کی کوشش ہے۔ 3. فقہی مکاتب فکر کا نقطہ نظر: اسلامی علماء کا عمومی نظریہ یہ ہے کہ رزق کے لیے دعا کے ساتھ ساتھ "اسباب کو اختیار کرنا" (اسبابِ توکل) ضروری ہے۔ شافعی فقہ کے مآخذ (مثلاً المجموع) میں بھی تجارت اور ہنر کی اہمیت پر زور دیا گیا ہے۔ رزق تلاش کرنے کے معاملے میں مذاہب کے درمیان کوئی اختلاف نہیں ہے؛ سب کام، دیانت دارانہ تجارت اور حلال کمائی پر مبنی ہیں۔ خلاصہ یہ کہ؛ اللہ سے اپنے رزق میں برکت مانگو، اپنی پوری کوشش کرو، حلال کے دائرے میں رہو اور شکر ادا کرو۔ دولت کا حقیقی مطلب یہ ہے کہ جو کچھ تمہارے پاس ہے اس میں برکت ہو اور اس مال کو اللہ کی راہ میں خیر کے کاموں میں استعمال کیا جائے۔ اللہ تعالیٰ آپ کو حلال کی وافر کمائی اور بابرکت زندگی نصیب فرمائے۔

بسم اللہ الرحمن الرحیم۔ میرے محترم بھائی/بہن، زکوٰۃ اسلام کے پانچ بنیادی ارکان میں سے ایک ہے اور مال کی پاکیزگی اور برکت کا ذریعہ ہے۔ فقہ حنفی کے مطابق زکوٰۃ کی مقدار اور احکام کا خلاصہ درج ذیل ہے: زکوٰۃ فرض ہونے کے لیے بنیادی شرط یہ ہے کہ انسان اپنی بنیادی ضروریات اور قرضوں سے زائد، 'نصاب' کی مقدار کے برابر مال کا مالک ہو اور اس مال پر ایک قمری سال گزر چکا ہو۔ 1. زکوٰۃ کی مقدار: فقہ حنفی کی بنیادی کتابوں جیسے 'الہدایہ' اور ابن عابدین کی 'رد المحتار' میں مذکور ہے کہ زکوٰۃ کی شرح چالیسواں حصہ (2.5 فیصد) ہے۔ یعنی اگر آپ نصاب کے مالک ہیں تو آپ کو اس کا 1/40 حصہ مستحقین کو دینا ہوگا۔ 2. نصاب کی مقدار: نصاب وہ کم از کم مالیت ہے جس پر زکوٰۃ فرض ہوتی ہے۔ نبی کریم ﷺ کے دور کے پیمانوں کے مطابق، سونے کا نصاب 20 مثقال (تقریباً 80.18 گرام) اور چاندی کا نصاب 200 درہم ہے۔ آج کل سونے کے حساب سے زکوٰۃ کا حساب لگانا سب سے عام اور قابل اعتماد طریقہ ہے۔ اگر آپ 80.18 گرام سونا یا اس کے مساوی نقدی، تجارتی سامان یا سیکیورٹیز کے مالک ہیں اور یہ مال ایک سال تک آپ کے پاس رہا ہے، تو 2.5 فیصد زکوٰۃ دینا فرض ہے۔ 3. دلائل: زکوٰۃ کی فرضیت قرآن کریم کی کئی آیات میں 'نماز قائم کرو اور زکوٰۃ دو' (البقرہ: 43، الحج: 78) کے حکم سے ثابت ہے۔ مقدار کے حوالے سے، نبی کریم ﷺ نے چاندی اور تجارتی سامان پر 1/40 کی شرح پر عمل کیا اور اس کی ترغیب دی (بخاری، زکوٰۃ، 32)۔ 4. فقہی مذاہب کے مابین مختصر نوٹ: جمہور علمائے اسلام (حنفی، شافعی، مالکی اور حنبلی) کا اس بات پر اجماع ہے کہ زکوٰۃ کی شرح 1/40 (2.5 فیصد) ہے۔ مذاہب کے درمیان بنیادی اختلافات زکوٰۃ کے قابلِ مال کی اقسام یا نصاب کے حساب کتاب کی تکنیکی تفصیلات پر ہیں، لیکن شرح کے بارے میں چاروں مذاہب میں کوئی اختلاف نہیں ہے۔ خلاصہ یہ کہ آپ پر لازم ہے کہ اپنی بنیادی ضروریات سے زائد جو مال ایک سال تک آپ کے پاس رہا ہو، اس کا 1/40 حصہ نکال کر اللہ کی رضا کے لیے مستحقین تک پہنچائیں۔ اللہ آپ کی عبادات قبول فرمائے اور آپ کے مال میں برکت عطا کرے۔

Esselamu aleykum ve rahmetullah. Aziz kardeşim, namaz dinin direği, müminin miracıdır. Hanefi mezhebine göre namazın kılınışı, fıkıh kaynaklarımızda "namazın şartları" ve "namazın rükünleri" çerçevesinde teferruatıyla anlatılmıştır. İşte Hanefi fıkhının temel kaynakları ışığında namazın kılınışı: Namazın Hazırlığı (Şartlar) Namazın dışındaki şartlar (hadesten taharet, necasetten taharet, setr-i avret, istikbal-i kıble, vakit, niyet ve iftitah tekbiri) tamamlandıktan sonra namaza başlanır. Namazın Kılınışı 1. İftitah Tekbiri: Niyet ettikten sonra eller kulak hizasına kaldırılır ve "Allahuekber" denilerek tekbir alınır. Hanefi mezhebinde erkekler ellerini kulak hizasına, kadınlar ise omuz hizasına kaldırır. Eller göbek altında bağlanır. 2. Kıyam ve Kıraat: Ayaktayken önce "Sübhaneke" okunur, ardından "Euzü Besmele" çekilerek Fatiha ve üzerine bir miktar Kur'an (zamm-ı sure) okunur. (el-Hidaye, I/50) 3. Rükû: Tekbir getirilerek rükûya gidilir. Burada en az üç defa "Sübhane Rabbiyel Azim" denir. Rükûda sırtın düz tutulması sünnettir. 4. Kıyam ve Secde: Rükûdan doğrulurken "Semi Allahu limen hamideh", tam dikleşince "Rabbena lekel hamd" denir. Ardından "Allahuekber" diyerek secdeye varılır. Secdede üç defa "Sübhane Rabbiyel Ala" denir. İki secde arası kısa bir oturuş yapılır. 5. Oturuşlar (Kaide): İki rekâtlı namazlarda ikinci rekâtın sonunda, dört rekâtlılarda ise ikinci ve son rekâtlarda oturulur. İlk oturuşta "Ettehiyyatü" okunur. Son oturuşta ise "Ettehiyyatü, Salli-Barik ve Rabbena" duaları okunur. 6. Selam: "Esselamu aleykum ve rahmetullah" diyerek önce sağa, sonra sola selam verilerek namazdan çıkılır. (Reddü'l-Muhtar, I/450) Fıkhi İhtilaflara Dair Kısa Not Hanefi mezhebinde namazın rükünleri ve şartları bu şekildeyken, diğer mezheplerde bazı farklılıklar mevcuttur. Örneğin; Şafii mezhebinde Fatiha okumak rükündür ve imama uyanın da okuması gerekir; ancak Hanefi mezhebinde imama uyan kişi (muktedi) kıraat etmez, sadece dinler. (el-Mebsut, I/160). Ayrıca ellerin bağlanacağı yer (göbek altı vs. göğüs üstü) gibi hususlar, sünnetin farklı rivayetlerinin yorumlanmasından kaynaklanan usul farklılıklarıdır. Önemli Not: Namazın her hareketinde (intikallerde) "Allahuekber" demek sünnettir. Namazın huşu içerisinde, hareketlerin tam hakkı verilerek (ta'dil-i erkân) kılınması ise vaciptir. Rabbim kıldığın namazları kabul eylesin.

Aziz kardeşim, Rabbim kıldığın ve kılacağın namazları kabul buyursun. Şafii mezhebine göre namazın kılınışı, temel rükünler ve sünnetler çerçevesinde şu şekilde tertip edilir: Namazın Sıhhati İçin Şartlar: Abdestli olmak, setr-i avret, kıbleye yönelmek, niyet etmek ve vaktin girmiş olmasıdır. 1. Niyet ve İftitah Tekbiri: Kıbleye yönelerek namaza niyet edilir ve eller kulak hizasına kaldırılarak "Allahu Ekber" denir. Şafii mezhebinde niyet, tekbir esnasında kalpten geçirilmelidir. 2. Kıyam ve Kıraat: Eller göbek ile göğüs arasında, sol elin üzerine sağ el konularak bağlanır (kabz). Subhaneke (Veccehtu) okunur, Euzu-Besmele çekilerek Fatiha Suresi okunur. Şafii mezhebinde Fatiha okumak namazın rükünlerindendir, terk edilirse namaz sahih olmaz. Ardından bir sure veya ayet okunur. 3. Rüku: "Allahu Ekber" diyerek rükuya gidilir. Elleri dizlere koyup düz bir şekilde durmak sünnettir. En az üç kez "Subhane Rabbiye'l-Azim" denir. 4. Kıyam ve İtidal: Rükudan doğrulurken "Semi'allahu limen hamideh", doğrulunca "Rabbena leke'l-hamd" denir. Bu esnada tam dikleşmek (itidal) rükündür. 5. Secde: "Allahu Ekber" diyerek secdeye gidilir. Alın, burun, iki el, iki diz ve ayak parmak uçları yere temas etmelidir. Üç kez "Subhane Rabbiye'l-A'la" denir. İki secde arasında kısa bir oturuş (celse) yapılır. 6. Oturuş (Teşehhüd): İki rekatta bir (ilk oturuş) ve namazın sonunda (son oturuş) oturulur. İlk oturuşta sadece Ettehiyyatü okunur. Son oturuşta ise Ettehiyyatü, Salli-Barik duaları okunur. 7. Selam: "Esselamu aleykum ve rahmetullah" diyerek önce sağa, sonra sola selam verilir. Fıkhi İhtilaflar ve Kaynaklar: Şafii mezhebinin temel kaynakları olan İmam Şafii'nin el-Ümm ve Nevevi'nin el-Mecmu eserlerinde belirtildiği üzere; Şafii mezhebinde Fatiha okumak farzdır. Hanefi mezhebinde ise Fatiha'nın yanında bir sure okumak (zamm-ı sure) vaciptir. Ayrıca Şafii mezhebinde Fatiha'dan önce Besmele çekmek ve onu ayetten saymak esastır. Namazın rükünleri ve tertibi hususunda İmam Şafii, Hazreti Peygamber'in (s.a.v.) "Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız, öyle kılın" (Buhari, Ezan, 18) hadisini esas almıştır. Namaz, kulun Rabbi ile en yakın olduğu andır. Bu ibadeti huşu içerisinde, rükünlerine riayet ederek yerine getirmek esastır. Rabbim ibadetlerimizde istikamet nasip eylesin.

Değerli kardeşim, Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerine olsun. İstiğfar, müminin Rabbine dönüşünün en güzel nişanıdır. Hanefi mezhebimiz ve genel İslam geleneğinde istiğfarın hem Kur’an’dan hem de Sünnet’ten gelen pek çok güzel örneği vardır. İstiğfar için en faziletli dua, Efendimiz (sav)’in "Seyyidü'l-İstiğfar" (İstiğfarın Efendisi) olarak nitelendirdiği şu duadır: "Allahümme ente Rabbî lâ ilâhe illâ ente, halaktenî ve ene abdüke ve ene alâ ahdike ve va’dike mesteta’tü. Eûzü bike min şerri mâ sanâtü, ebûü leke bi-ni’metike aleyye ve ebûü bi-zenbî fağfirlî fe innehû lâ yağfirü’z-zünûbe illâ ente." Anlamı: "Allah’ım! Sen benim Rabbimsin. Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Beni sen yarattın. Ben senin kulunum. Gücüm yettiği kadar senin ahdin ve va’din üzereyim. Yaptığım fenalıkların şerrinden sana sığınırım. Üzerimdeki nimetlerini itiraf eder, günahlarımı da itiraf ederim. Beni bağışla; çünkü günahları senden başka bağışlayacak yoktur." (Buhari, Deavât, 2; Tirmizî, Deavât, 15) Hanefi fıkıh kaynaklarımızda, özellikle İbn Âbidîn’in "Reddü'l-Muhtar" adlı eserinde, istiğfarın kulun Allah'a olan boyun eğmişliğini ifade ettiği ve tövbenin kabulü için pişmanlık, terk etme ve geri dönmeme azmi şartlarının (şurutu't-tövbe) önemi vurgulanır. Yine el-Hidaye gibi temel kaynaklarımızda, istiğfarın sadece dil ile değil, kalbi bir pişmanlıkla yapılması gerektiği üzerinde durulur. Bunun yanı sıra Kur’an-ı Kerim’de geçen şu kısa ve özlü duaları da her zaman yapabilirsin: 1. "Rabbiğfir lî" (Rabbim, beni bağışla.) 2. "Rabbenâ zalemnâ enfüsenâ ve in lem tağfirlenâ ve terhamnâ lenekûnenne mine’l-hâsirîn." (Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan, mutlaka kaybedenlerden oluruz.) (Araf, 23) Fıkhi açıdan mezhepler arasında istiğfarın içeriği konusunda bir ihtilaf yoktur; tüm mezhepler istiğfarın kalben pişmanlık duyularak yapılmasını esas alır. Şafii mezhebinde de istiğfarın bu lafızlarla yapılması büyük bir fazilet olarak kabul edilir. Allah tövbelerinizi kabul etsin, kalbinizi huzurla doldursun.

In the name of Allah, the Most Gracious, the Most Merciful. All praise is due to Allah, Lord of the worlds, and may peace and blessings be upon our Prophet Muhammad, his family, and his companions. It is a blessed habit for a believer to begin their day by remembering Allah, seeking His protection, and renewing their intention to live in accordance with His pleasure. In the Hanafi school, we emphasize following the Sunnah of the Prophet Muhammad (peace and blessings be upon him) as the primary source of morning supplications (Adhkar). Here are the most authentic and recommended supplications for the morning, derived from the Sunnah, which hold great virtue according to the scholars of our Madhab. ### 1. The Opening of the Day The Prophet (peace and blessings be upon him) taught us to acknowledge our dependence on Allah immediately upon waking. "Alhamdulillahil-ladhi ahyana ba'da ma amatana wa ilayhin-nushur." (Praise is to Allah who gave us life after having taken it from us and unto Him is the resurrection.) [Sahih al-Bukhari] ### 2. Seeking Protection for the Day The Prophet (peace and blessings be upon him) said that whoever says this three times in the morning will not be harmed by anything: "Bismillahil-ladhi la yadurru ma'as-mihi shay'un fil-ardi wa la fis-sama'i wa Huwas-Sami'ul-'Alim." (In the name of Allah, with whose name nothing is harmed on earth nor in the heavens, and He is the All-Hearing, the All-Knowing.) [Sunan Abi Dawud, Sunan Tirmidhi] ### 3. Seeking Allah’s Sustenance and Guidance It is reported in the Sunnah that the Prophet (peace and blessings be upon him) would recite this after the Fajr prayer: "Allahumma inni as'aluka 'ilman nafi'an, wa rizqan tayyiban, wa 'amalan mutaqabbalan." (O Allah, I ask You for beneficial knowledge, goodly provision, and deeds that are accepted.) [Sunan Ibn Majah] ### 4. The Master of Supplications (Sayyid al-Istighfar) Though it can be recited at any time, starting the day with this is a means of immense forgiveness and closeness to Allah: "Allahumma anta Rabbi la ilaha illa anta, khalaqtani wa ana 'abduka, wa ana 'ala 'ahdika wa wa'dika mastata'tu. A'udhu bika min sharri ma sana'tu, abu'u laka bini'matika 'alayya, wa abu'u bidhanbi faghfir li fa'innahu la yaghfirudh-dhunuba illa anta." (O Allah, You are my Lord, there is no god but You. You created me and I am Your servant, and I am abiding by Your covenant and promise as best as I can. I seek refuge in You from the evil of what I have done. I acknowledge Your favor upon me and I acknowledge my sin, so forgive me, for none can forgive sins except You.) [Sahih al-Bukhari] ### 5. Quranic Protection Recite the "Three Quls" (Surah Al-Ikhlas, Surah Al-Falaq, and Surah An-Nas) three times each. The Prophet (peace and blessings be upon him) informed us that they are sufficient for one in every respect (protecting one from all harm). [Sunan Abi Dawud] ### Guidance from the Hanafi Perspective In our tradition, consistency is more beloved to Allah than a large volume of deeds performed sporadically. If you find these too many, begin by reciting the "Bismillahil-ladhi..." and the "Sayyid al-Istighfar." Furthermore, as a Hanafi, remember that these supplications are most effective when performed with a present heart (hudur al-qalb). Ensure your morning begins with the performance of the Fajr prayer in its prescribed time, as this is the most important act of worship to start the day. May Allah grant you a day filled with barakah, ease, and acceptance of your deeds.

Muhterem kardeşim, Akşam vakti, günün yorgunluğunun ardından ruhun huzura erdiği, Rabbimizle baş başa kalmaya en uygun vakitlerden biridir. Hanefi fıkhının temel kaynaklarında ve nebevî gelenekte, akşam vaktinde okunması tavsiye edilen dua ve zikirler hususunda şu hususlar öne çıkar: Kur'an-ı Kerim'de akşam vaktinin önemine işaret eden pek çok ayet vardır. Mümin Suresi 55. ayette geçen "Rabbini akşam sabah tesbih et" emri, bu vaktin zikirle ihya edilmesinin önemini gösterir. Resulullah (s.a.v.) akşam vaktine eriştiğinde şu duayı okumayı tavsiye etmişlerdir: "Amsaynâ ve emsa'l-mülkü lillâhi ve'l-hamdü lillâhi lâ şerîke leh, lâ ilâhe illâ hû ve ileyhi'l-masîr." (Akşama erdik; mülk Allah'ındır, hamd Allah'a mahsustur. Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur; dönüş ancak O'nadır.) (Müslim, Zikir, 74). Hanefi mezhebinin temel kaynaklarından olan İbn Âbidîn'in "Reddü'l-Muhtar" adlı eserinde, akşam namazından sonra tesbihat yapmanın ve dua ile meşgul olmanın faziletine dair nakiller mevcuttur. Ayrıca akşam ile yatsı arasındaki vaktin (evvâbin vakti) namaz ve dua ile değerlendirilmesi, salihlerin bir adeti olarak kabul edilmiştir. Bu vakitte şu zikirleri de alışkanlık haline getirmeniz tavsiye edilir: 1. Ayetü'l-Kürsi: Geceye girerken okuyanın muhafaza edileceğine dair hadisler mevcuttur. 2. İhlas, Felak ve Nas sureleri: Üçer defa okunması sünnettir. 3. "Estağfirullah el-Azim": Günün yorgunluğu ve bilmeden işlenen hatalar için istiğfar etmek, kulun Rabbine olan en güzel yakarışıdır. Diğer mezheplerle kıyaslandığında, zikir ve dua konusunda temel bir ihtilaf yoktur; ancak Şafii mezhebinde "Ezkâru'l-Mesâ" (akşam zikirleri) daha detaylı metinlerle tasnif edilmiştir. Bizim geleneğimizde ise esas olan, samimiyetle ve kalbin huzuruyla yapılan her türlü duadır. Özetle; akşam vaktinde Allah'a hamd etmek, günün muhasebesini yapmak ve Resulullah'ın (s.a.v.) öğrettiği dualarla korunmayı talep etmek en güzel akşam duasıdır. Rabbim dualarınızı kabul, vaktinizi bereketli kılsın.

Esselamü aleyküm ve rahmetullah. Kıymetli kardeşim, güne Allah’ın zikriyle başlamak müminin en büyük kazancıdır. Hanefi mezhebimizin temel kaynaklarında, özellikle İbn Âbidîn’in "Reddü’l-Muhtar" adlı eserinde ve hadis şerhlerinde, sabah namazından sonra ve günün başlangıcında okunması tavsiye edilen dualar "Me’sur" yani Peygamber Efendimizden (s.a.v.) rivayet edilen dualardır. Sabahları şu dua ile güne başlamanız, Hanefi âlimlerince faziletli kabul edilen sünnetlerdendir: "Allahümme bike esbahnâ ve bike emseynâ ve bike nahyâ ve bike nemûtü ve ileyke'n-nüşûr." (Allah’ım! Senin izninle sabahladık, senin izninle akşamladık. Senin izninle yaşar, senin izninle ölürüz ve dönüş ancak sanadır.) Ayrıca Peygamber Efendimizden (s.a.v.) rivayet edilen şu dua da tavsiye edilir: "Allahümme innî es’elüke ilmen nâfian ve rızkan tayyiben ve amelen mütekabbelen." (Allah’ım! Senden faydalı bir ilim, temiz bir rızık ve kabul olunan bir amel dilerim.) Hanefi fıkhının önemli kaynaklarından olan "el-Mebsut" ve "el-Hidaye" gibi eserlerde, zikir ve duaların kişinin kalbini huzura kavuşturduğu ve gün içindeki meşguliyetlerde kişiyi haramlardan korumaya vesile olduğu vurgulanır. Sabah namazından sonra güneş doğana kadar geçen vakit, zikir ve dua için en kıymetli zaman dilimidir. Fıkhi İhtilaf: Mezhepler arası ihtilaf, bu duaların zorunlu olup olmaması ile ilgilidir. Tüm mezheplerde bu dualar "müstehap" ve "faziletli" görülmüştür. Şafii mezhebinde de sabah vaktinde yapılacak zikirler ve dualar teşvik edilmiştir; ancak duaların şekli ve okunacak ayetlerin sıralanmasında küçük usul farklılıkları olabilir. Hanefi mezhebinde esas olan, sünnette sabit olanı yapmak ve kalbi Allah'a yöneltmektir. Rabbim dualarınızı kabul, gününüzü bereketli eylesin.

Değerli kardeşim, Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerine olsun. İstiğfar, müminin Rabbine dönüşünün en güzel nişanıdır. Hanefi mezhebimiz ve genel İslam geleneğinde istiğfarın hem Kur’an’dan hem de Sünnet’ten gelen pek çok güzel örneği vardır. İstiğfar için en faziletli dua, Efendimiz (sav)’in "Seyyidü'l-İstiğfar" (İstiğfarın Efendisi) olarak nitelendirdiği şu duadır: "Allahümme ente Rabbî lâ ilâhe illâ ente, halaktenî ve ene abdüke ve ene alâ ahdike ve va’dike mesteta’tü. Eûzü bike min şerri mâ sanâtü, ebûü leke bi-ni’metike aleyye ve ebûü bi-zenbî fağfirlî fe innehû lâ yağfirü’z-zünûbe illâ ente." Anlamı: "Allah’ım! Sen benim Rabbimsin. Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Beni sen yarattın. Ben senin kulunum. Gücüm yettiği kadar senin ahdin ve va’din üzereyim. Yaptığım fenalıkların şerrinden sana sığınırım. Üzerimdeki nimetlerini itiraf eder, günahlarımı da itiraf ederim. Beni bağışla; çünkü günahları senden başka bağışlayacak yoktur." (Buhari, Deavât, 2; Tirmizî, Deavât, 15) Hanefi fıkıh kaynaklarımızda, özellikle İbn Âbidîn’in "Reddü'l-Muhtar" adlı eserinde, istiğfarın kulun Allah'a olan boyun eğmişliğini ifade ettiği ve tövbenin kabulü için pişmanlık, terk etme ve geri dönmeme azmi şartlarının (şurutu't-tövbe) önemi vurgulanır. Yine el-Hidaye gibi temel kaynaklarımızda, istiğfarın sadece dil ile değil, kalbi bir pişmanlıkla yapılması gerektiği üzerinde durulur. Bunun yanı sıra Kur’an-ı Kerim’de geçen şu kısa ve özlü duaları da her zaman yapabilirsin: 1. "Rabbiğfir lî" (Rabbim, beni bağışla.) 2. "Rabbenâ zalemnâ enfüsenâ ve in lem tağfirlenâ ve terhamnâ lenekûnenne mine’l-hâsirîn." (Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan, mutlaka kaybedenlerden oluruz.) (Araf, 23) Fıkhi açıdan mezhepler arasında istiğfarın içeriği konusunda bir ihtilaf yoktur; tüm mezhepler istiğfarın kalben pişmanlık duyularak yapılmasını esas alır. Şafii mezhebinde de istiğfarın bu lafızlarla yapılması büyük bir fazilet olarak kabul edilir. Allah tövbelerinizi kabul etsin, kalbinizi huzurla doldursun.

Благодарение Аллаху (шукр) — это одно из самых высоких проявлений поклонения. В ханафитском мазхабе выражение благодарности является обязательным (ваджиб) действием сердца и языка, так как Аллах говорит в Коране: «Будьте же благодарны Мне и не будьте неблагодарны Мне» (Сура Аль-Бакара, 152). Вот лучшие способы выражения благодарности: 1. Слова благодарности: Самая простая и важная форма — сказать «Альхамдулиллях» (Хвала Аллаху). Пророк Мухаммад (мир ему и благословение) учил, что эти слова наполняют весы деяний. 2. Дуа благодарности: Можно произносить следующие слова, переданные от Пророка (мир ему и благословение): «Аллахумма ма асбаха би мин ни’матин ау би-ахадин мин халькык, фа минкя вахдакя ля шарика ляк, фа лякяль-хамду ва лякяш-шукр». (О Аллах, все блага, которые я или кто-либо из Твоих творений получили сегодня утром, — только от Тебя, у Тебя нет сотоварищей, Тебе вся хвала и благодарность). 3. Сужда-шукр (земной поклон благодарности): Если человек получает радостное известие или избавляется от беды, в ханафитском мазхабе желательно (мустахаб) совершить земной поклон ради Аллаха. Он совершается так же, как земной поклон в намазе, с намерением поблагодарить Всевышнего. 4. Благодарность через дела: Истинная благодарность выражается в использовании даров Аллаха в соответствии с Его повелениями. Если Аллах дал здоровье — используйте его для поклонения; если дал имущество — помогайте нуждающимся. Помните, что благодарность — это ключ к приумножению благ, как сказано в Коране: «Если вы будете благодарны, то Я непременно умножу вам [милость]» (Сура Ибрахим, 7).

Allah’a şükretmek, kulun O’nun nimetlerini ikrar etmesi ve bu nimetleri O’nun rızası doğrultusunda kullanmasıdır. Hanefi fıkhına göre şükür, dil ile hamd etmek, kalp ile nimetin sahibinin Allah olduğunu bilmek ve beden ile bu nimeti ibadete dönüştürmektir. Şükür için okunabilecek en güzel ve kapsamlı dualardan biri, Hz. Süleyman'ın (a.s.) Kur'an-ı Kerim'de geçen şu duasıdır: Rabbi evzi'ni en eşküra ni'metekelleti en'amte aleyye ve ala valideyye ve en a'mele salihan terdahü ve edhilni bi rahmetike fi ibadikes salihin. Anlamı: Ey Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimetlere şükretmemi ve senin razı olacağın salih ameller işlememi bana ilham et. Rahmetinle beni salih kullarının arasına dahil eyle. (Neml Suresi, 19. Ayet) Ayrıca Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) öğrettiği şu kısa ve öz dua da şükür için çok kıymetlidir: Allahümme ma esbaha bi min ni'metin ev bi ehadin min halkıke fe minke vahdeke la şerike leke, fe lekel hamdü ve lekeş şükrü. Anlamı: Allah'ım! Bana veya yarattıklarından herhangi birine ulaşan her nimet, yalnız sendendir; senin ortağın yoktur. Hamd da şükür de yalnızca sanadır. (Ebu Davud, Edeb, 110) Bu duaları dilediğiniz vakit okuyabilir, ayrıca kalbinizden geldiği gibi kendi cümlelerinizle de Allah’a olan minnettarlığınızı ifade edebilirsiniz. Rabbim şükrünüzü daim ve makbul eylesin.

محترم بھائی/بہن، سفر پر روانہ ہوتے وقت ہمارے پیارے نبی کریم (صلی اللہ علیہ وسلم) کی سنت کے مطابق پڑھی جانے والی سب سے مشہور دعا یہ ہے: تلفظ: اللہ اکبر، اللہ اکبر، اللہ اکبر۔ سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ، وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ۔ اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ فِي سَفَرِنَا هَذَا الْبِرَّ وَالتَّقْوَى، وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى۔ اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا هَذَا، وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ۔ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ، وَالْخَلِيفَةُ فِي الْأَهْلِ۔ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ، وَكَآبَةِ الْمَنْظَرِ، وَسُوءِ الْمُنْقَلَبِ فِي الْمَالِ وَالْأَهْلِ۔ ترجمہ: اللہ سب سے بڑا ہے، اللہ سب سے بڑا ہے، اللہ سب سے بڑا ہے۔ پاک ہے وہ ذات جس نے اسے ہمارے قابو میں کر دیا، ورنہ ہم اسے قابو کرنے والے نہ تھے۔ اور بے شک ہم اپنے رب کی طرف لوٹنے والے ہیں۔ اے اللہ! ہم تجھ سے اس سفر میں نیکی، تقویٰ اور ایسے اعمال کا سوال کرتے ہیں جن سے تو راضی ہو۔ اے اللہ! ہمارے اس سفر کو آسان کر دے اور اس کی دوری کو سمیٹ دے۔ اے اللہ! تو سفر میں ہمارا ساتھی ہے اور پیچھے رہ جانے والوں کا نگہبان ہے۔ اے اللہ! میں سفر کی مشقت، برے مناظر اور مال و اہل میں برے انجام سے تیری پناہ مانگتا ہوں۔ واپسی پر یہ اضافہ کرنا سنت ہے: آئِبُونَ، تَائِبُونَ، عَابِدُونَ، لِرَبِّنَا حَامِدُونَ۔ (ہم لوٹ رہے ہیں، توبہ کر رہے ہیں، عبادت کر رہے ہیں اور اپنے رب کی حمد کر رہے ہیں۔) ماخذ: مسلم، الحج، 425؛ ترمذی، الدعوات، 45۔ اللہ آپ کے سفر کو مبارک اور آپ کے آنے جانے کو سلامتی والا بنائے۔