Question 1

Haddaba hadiyeynu Allah caddaynayn, maxaan weli u rumaysanahay?

Accepted Answer

Walaalaha qaaliga ah, tani waa su'aal aad u qoto dheer oo qiimo badan. Waxaa mahad leh maskaxdaada iyo dadaalkaaga raadinta. Sida ay qabto caqiidada Islaamka, jiritaanka Alle horayba waa loo caddeeyey caqli ahaan, nidaamka qumman ee koonka ku jira, iyo fidrada (dabeecadda suuban), taasoo noqonaysa nooc ka mid ah "caddayn". Si kastaba ha ahaatee, "in la ogaado" iyo "in la rumeeyo" (iimaan la yeesho) isku mid ma aha. Caddayntu waa in maskaxdu aqbasho xaqiiqada. Halka iimaankuse uu yahay in qalbigu isu dhiibo xaqiiqadaas, uu adeeco, isla markaana ay tahay rabitaan lagu noolaado si waafaqsan. Aan xasuusanno xaaladdii Nabi Ibraahiim (Nabadgalyo korkiisa ha ahaatee) oo ku sugnayd Quraanka Kariimka ah. Wuxuu si caqli ah u ogyahay sida Alle u soo nooleeyo dadka dhintay, hase yeeshee si ay qalbigiisu u noqdo mid degan, markii lagu yiri "Miyaadan rumaysnayn?", wuxuu ku jawaabay: "Haa (waan rumaysanahay), laakiin waa in qalbigaygu dego" (Al-Baqarah, 260). Taas macnaheedu waa in cilmiga iyo caddayntu ay la hadlaan maskaxda; halka iimaankuse uu ku saleysan yahay qalbiga, rabitaanka, iyo adeecidda. Annaga oo og Rabbigeenna jiritaankiisa, waxaan sii wadeynaa inaan rumaysanno oo aan caabudno sababtoo ah jacaylka, qaddarinta, iyo isdhiibidda aan u hayno awgeed. Alle ha joogteeyo iimaankiinna iyo degganaantiinna.

Question 2

Ma jiraa ilaahyo kale oo aan Alle ahayn?

Accepted Answer

Walaalkay qiimaha badan, Salaam waxaa ka mudan, Asalaamu calaykum. Su'aashani waa xaqiiqda ugu muhimsan ee mashquulisa qalbiga iyo maskaxda bani'aadamka. Jawaabtu waa cad oo waa mid sugan: Maya, ma jiro ilaah aan Alle ahayn. Caalamka dhexdiisa waxaa ku sugan hal ilaah oo keliya oo ah Abuuraha, Arzuqaha, midka xaq u leh caabudaadda, ee awood u leh wax kasta, waana Alle Weyne. Aayadaha Qur'aanka Kariimka ah ee Suuratul Xashr aayaheeda 23-aad waxaa lagu yiraahdaa: "Waa Allaah kan aan ilaah kale jirin selaintiisa; waa Boqorka, Quduuska ah, Nabad-siiyaha, Ammaan-siiyaha, Ilaaliyaha, Adkaade ah, Kibirka iyo Weynaanta iska leh. Alle waa ka nasahanaan waxa ay la wadaajinayaan." Sidoo kale, weedha ugu kooban ee Tawxiidka waxay ku jirtaa Suuratul Ikhlaas: "Dheh: Waa Alle, waa Kaligii. Alle waa Samad (wax walba waa u baahan yihiin, Isaguna waxba uma baahna). Ma dhalin mana dhalan. Mana jiro qof la mid ah ama u dhigma." Madaxa madhabta Xanafiga iyo culumada Islaamka ayaa iyaguna xaqiiqadan ku macneeyay macnaha Kalimada Tawxiidka ee ah "Laa ilaaha illalaah" (Ma jiro ilaah xaq ku caabuda aan Alle ahayn). Sidaas darteed, kan wax abuura, maamula, amarka dejiya, isla markaana xaq u leh caabudaadda waa Isaga keligii. Ma laha lammaane, mana laha mid la mid ah ama u dhigma. Qalbigagu ha ku qanco xaqiiqadan. Alle ha kordhiyo iimaankaaga.

Question 3

Ma rumadku ma wuxuu u suurtagelin karaa qof caadi ah inuu si raaxo leh u dillo qof kale?

Accepted Answer

Asalaamu calaykum waraxmatulaah, Walaalkey qaaliye, su'aasha aad soo weydiisay waa arrin muhiim ah oo dhaawaceysa damiirka Aadanaha. Rummadaha xaqa ah, gaar ahaan diinta Islaamku, waligood kuma raali noqdaan in qof caadi ah uu dillo qof aan wax galabsan; liska soo horjeedka ah, waxay xushmeysaa nolosha waxayna amartaa in la ilaaliyo. Quraanka kariimka ah, Suuratul Maa'idah, Aayaddu 32 waxaa lagu yiri: "Qofkii dila naf aan naflayn dilin ama falal kharrib ah ka wadin dhulka, waxay la mid tahay inuu dilay dadweynaha oo dhan. Qofkii badbaadiyana nafta qof, waxay la mid tahay inuu badbaadiyay dadweynaha oo dhan." Nabiigeena jeclaa ee Maxamed (NNKH) sidoo kale xadiis buu ku nuuxnuuxsaday khilaafka u dhexeeya iimaanka iyo dilka, isagoo yiri: "Muuminisku wuxuu ku jiraa ballaarinta diintiisa (badbaadada) inta uusan u lahayn dhiig aan xaq ahayn." (Bukhaari, Diyaat, 1) Haddii qof uu ku dili karo dad aan wax galabsan magaca iimaanka, arrintani kama timaaddo xaqiiqda Islaamka; ee waxay ka timaaddaa jaahilnimo, faham khaldan oo diinta ah, ama danaha siyaasadeed iyo kuwa nafta. Islaamka dhexdiisa, ilaalinta nolosha waa mid ka mid ah shanta ujeeddooyinka ugu waaweyn. Dhammaan madhabadka xaqa ah, oo ay ku jirto madhabka Xanafiga, dilidda qof si aan xaq ahayn waa mid ka mid ah dembiyada ugu waaweyn (CULUS). Iimaanka xaqa ahi wuxu amartaa naxariis, cadaalad iyo in la nooleeyo nafta. Kuwa dulmiga geystaana waa kuwa diinta ka dhigta qalab ay danahooda ku fushadaan. Allaah Subxaanahu wa Tacaalaa ha nagu sug المصرية ee xaqqa iyo runta ah.

Question 4

Waxaa la sheegaa in dadka caqliga badan ay u dhow yihiin inay noqdaan dad aan rumaysnayn Ilaahay (atheists), maxay tahay sababta arrintan?

Accepted Answer

Gacaliye, Caqligu waa mid ka mid ah nimcooyinka ugu waaweyn ee Ilaahay SWT uu siiyay bini'aadamka. Si kastaba ha ahaatee, caqligu kaligiis kuma filna hanuunka; waa in lagu kabo garaad iyo qalbi. Waxaa jira dhowr xikmadood iyo sababood oo dadka caqliga badan ay mararka qaarkood shaki u galaan ama uga fogaadaan iimaanka: 1. Caqli-xad-dhaaf iyo Kibir: Qaar ka mid ah dadka caqliga badan waxay u haystaan caqligooda inuu yahay runta kama dambaysta ah, waxayna isku dayaan inay wax walba ku cabbiraan caqli kaliya. In la isku dayo in la fahmo dunida aan la arkin (Ghaib), oo ah xaqiiqooyinka Ilaahay ee aan indhaha lagu arkin, iyadoo la adeegsanayo shanta dareen iyo caqli maadi ah oo kaliya waxay qofka gelin kartaa marin-habaabin. Qur'aanka Kariimka ah, Ilaahay SWT wuxuu leeyahay: "Waan ka jeedin doonaa aayadahayga kuwa ku kibrinaya dhulka si aan xaq ahayn." (Suuradda Al-A'raf, 146). Caqliga dhabta ah waa in la ogaado daciifnimada qofka iyo in loo hoggaansamo Abuuraha. 2. Weydiinta iyo Imtixaanka: Qofka caqliga badan wuxuu weydiiyaa su'aalo badan. Weydiintu maaha wax xun; laakiin haddii raadintan aan lagu samayn qalbi saafi ah oo ka madhan kibir, waxay keeni kartaa waswaas iyo in la furo albaabka gaalnimada. 3. Arrimaha Deegaanka iyo Bulshada: Dunida casriga ah, qaar ka mid ah dadka caqliga badan ee ku koray deegaan tacliimeed ama dhaqan maadi ah ayaa laga yaabaa inay ka fogaadaan qiyamka ruuxiga ah sababtoo ah saamaynta deegaankooda. Imaamkii weynaa ee madhabta Xanafiga, Imaam Abuu Xaniifa, ayaa maalin maalmaha ka mid ah waxaa u yimid dad aan rumaysnayn Ilaahay oo sheegtay in dunidu aysan lahayn Abuuraha. Imaamku wuxuu ku yiri iyadoo aan la adeegsan xisaab iyo mantiq: "Weligiin ma aragteen markab ku socda webiga Tigris oo iskiis u socda, xamuulkiisana wata iyadoo aanu qofna wadin?" Dabcan waxay yiraahdeen "Maya." Imaamku wuxuu yiri: "Haddii markab yar uusan noqon karin mid aan lahayn kabtan, sidee bay dunidan baaxadda leh iyo bini'aadamku u noqon karaan kuwo aan lahayn nidaam iyo Abuuraha?" Sidaas ayuu ku tusay jidka caqliga saliimka ah. Gebagebadii; caqliga dhabta ah waa in la garto in dunidan iyo bini'aadamku ay leeyihiin ujeedo, iyo in loo hoggaansamo Abuuraha. Caqligu maaha sababta hanuunka, waa qalab kaliya oo lagu fahmo Xaqiiqda. Ilaahay ha inagu sugo caqli iyo qalbi saliim ah.

Question 5

Waxaan rabaa inaan rumaysto Allah, laakiin ma aha?

Accepted Answer

Wa alaykumus salaam wa rahmatullah, ilmaheyga qaali ah. Marka hore, waxaan rabaa inaad ogaato in rabitaanka iyo raacdadaas qudhoodu ay yihiin kuwo aad u qiimo badan. Inaad tiraahdo "Waxaan rabaa inaan rumaysto" waa caddaynta ugu fiican ee ah in qalbigaagu u furan yahay hanuuninta oo ruuxdaadu ay doonayso inay ku noqoto asaladii. Ku adkaanta rumaysiga ama inaan la helin xasillooni qalbi waa xaalad bini'aadantinimo oo uu la kulmi karo muslim kasta xilligooda noloshooda. Culimada waaweyn ee dugsiga fiqiga Xanafiyada waxay sheegeen in shaki ama milicsi ku saabsan rumaysiga ay tilmaan u tahay in qalbiga qofka uu yahay mid nool. Tuug ma soo galo guri cidlo ah; tuuggu wuxuu doonayaa inuu galo guri leh khasnado qaali ah. Ibliiska wuxuu ku soo diraa oo keliya qalbi leh khasnadda rumaysiga. Si aad uga gudubto xaaladdan, waxaad qaadi kartaa tillaabooyinkan iyadoo la raacayo Qur'aanka iyo Sunnaha: 1. Ducayso si Daacadnimo ah Rumaysigu waa iftiinka ugu weyn ee Eebbe ku mannaysto addoonkiisa. Nabigeennii (SCW) wuxuu si joogto ah u ducayn jiray isagoo leh "Ilaahow adiga oo ah kan wax beddela qalbiga, qalbigayga ku adkee diintaada" (Tirmidhi, Da'awat, 7). Adiguna si daacadnimo ah u la soo jeedso Eebbe oo baryo, "Ilaahow, waxaan rabaa inaan ku rumaysto oo aan helo xasillooni qalbi, iigu deeq iftiinkan." 2. Fiiri Caalamka iyo Naftaada Isku dayga in la fahmo Eebbe maskax ahaan mararka qaarkood wuu daalin karaa qofka. Laakiin, waa ka sahlan tahay in la garto isaga iyada oo loo marayo raadkiisa. Qur'aanka Kariimka wuxuu leeyahay: "Hubaal, abuurista jannada iyo dhulka, iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta, waxaa ku jira waxyaabo lagu cibro qaato kuwa wax garadka ah." (Aal-i Cimraan, 190). Fiiri nidaamka kugu xeeran, iyo shaqada qumman ee jirkaaga; wax walba waxay ku dhawaaqayaan jiritaanka Hal-abuuraha. 3. Ha Degdegin oo Ha U Dhaafin Sida lagu sheegay fiqiga Xanafiyada, milicsiga iyo fikradaha rumaysiga la'aanta ee aan doonista lahayn ma dhibaan qofka; ilaa iyo inta qofku aanu aqbalin oo aanu ku raacsanayn qalbigiisa. Marka ay yimaadaan fikradahan, ha argagaxin, waxaad tiraahdaa "Kuwaas waa milicsi ku meel gaar ah" oo beddel waxaad qabanaysid. 4. Sii Wad Ibadaada iyo Xuska Eebbe Qalbiga wuxuu helaa xasillooni oo keliya xuska Eebbe (Ra'd, 28). Ha ka tegin salaadda, ha raadsan dembi dhaaf, oo ha ku bixin salaad, xataa haddii aadan dareemayn inay weli hagaagsan tahay. Falalka waxay noqdaan sabab lagu iftiimiyo qalbiga. Eebbe ha kuu fayoobiyo qalbigaaga, ha ka saaro shakigaaga, oo ha u xoojiyo rumaysigaaga. Ku sabir oo marnaba ha ka quusan raacdadaada.

Question 6

Sideedaan baan u noqon karaa qalbi furan, oo sideedaan uga takhalusi karaa dhammaan ujeedooyinkayga qarsoon iyo fikirradayda?

Accepted Answer

Walaal qaaliga ah, daacadnimada (ikhlaas) iyo nadiifinta qalbiga waa furaha ugu muhiimsan ee farxadda adduunka iyo aakhirada ee mu'minka. Waxaan kuugu hambalyeynayaa dadaalkaaga wanaagsan. Halka xeerka Xanafigu uu ku saleysan yahay saxda camallada, dhaqanka tasawufka iyo akhlaaqda waxaa lagu saleeyay nadiifinta qalbiga, taas oo ah ikhlaas. Si aad u gaarto daacadnimada oo aad uga gudubto ujeedooyinka qarsoon (sida riyada qarsoon, kibirka, isku tashiga oo ah cudurro qalbi ah), waa inaad raacdaa tallaabooyinkan: 1. Cusbooneysii niyaddaada bilowga hawl kasta Rasuulkii Nabigeenna (SCW) wuxuu yiri xadiis saxiix ah: "Camallada waxaa lagu abaalmariyaa niyadaha. Qof walba waxaa u sugnaaday waxa uu niyaystay." (Bukhaari, Bad’ul-Wahy, 1). Kahor intaadan samayn camal khayr leh, niyayso inaad kaliya u samaynayso "Rabbiyow, waxaan tan u samaynayaa oo kaliya raalli ahaanshahaaga dartii" oo niyaddaada u gaar yeel Allah. 2. Ha ilaawin inaad mar walba ku sugan tahay xagga Allah Ku noolow dareenka Ihsaan. Nabiga Muxamed (SCW) wuxuu Ihsaan ku qeexay sidan: "U cabsashada Allah sidii oo aad isaga aragtid; haddii aadan isaga arkaynin, isagu hubaal wuu ku arkaa." (Muslim, Yimaan, 1). Dareenkani wuxuu dhalaaliyaa ujeedooyinka qarsoon iyo fikirrada xun ee qalbiga ku jira. 3. Ha ku dhicin ujeedooyinka qarsoon, la dagaallan Fikradaha xun ee qalbiga soo gala, waswaaska ama raadinta faa'iidada qarsoon (riyada qarsoon) waxay ku jiri kartaa dabeecadda bini'aadamka. Waxa muhiim ah ma aha inay fikirradani yimaadaan qalbiga, laakiin inay ka raalli ahaadaan oo ay isla markiiba u magan galaan Allah. Rasuulkeenna (SCW) wuxuu ka yiri waswaaska "Waa rumaysad cad" isagoo tilmaamay in dareenkan dhibka leh ee qalbiga ku jira uu dhab ahaantii yahay calaamad muujinaysa rumaysadkiisa (Muslim, Yimaan, 209). Ha ka fikirin waswaaska oo sii wad caabudiddaada. 4. U sinayso ammaanta iyo dhaleeceynta In dadku ku ammaanaan ama ku dhaleeceeyaan waa inay ahaadaan kuwo qiimo isku mid ah ku leh qalbigaaga. Haddii aad wax u samaynayso si ay dadku ku ammaanaan, daacadnimadaada ayaa dhaawacmi doonta. Ka xoreey qalbigaaga qiimaynta dadka oo ku noolow si aad ugu xirnaato kaliya ilaalinta Ilaahay. 5. Ku dadaal ducada iyo istigfaarta Qur'aanka Kariimka ah Allah (SWT) wuxuu yiri: "Waxayna la farxin inay caabudaan Allah iyagoo diinta u kali yeelaya, iyagoo ah Xaniifiyiin."(Suuradda Al-Bayyinah, 5). Si uu Allah u saxo qaladadka qalbigaaga, mar walba ducayso oo istigfaar samee. Ha ilaawin in ikhlaasku uusan ahayn wax si degdeg ah lagu gaaro, laakiin waa dadaal barako ah oo soconaya nolosha oo dhan. Allah ha ka dhigo niyaddaada mid daacad ah, ha ka fududeeyo arrimahaaga.

Question 7

Su'aal: Side loo tukadaa salaadda?

Accepted Answer

Assalamu alaykum wa rahmatullah. Walaalkayga qaaliga ah, salaaddu waa tiirka diinta, waana miirajka mu'minka. Sida uu qabo madhabka Xanafiga, qaabka loo tukado salaadda waxaa si faahfaahsan loogu sharxay ilaha fiqigeena iyadoo la raacayo 'shuruudaha salaadda' iyo 'tiirarka salaadda'. Waa kuwan qaabka loo tukado salaadda iyadoo la raacayo ilaha aasaasiga ah ee fiqiga Xanafiga: Diyaarinta Salaadda (Shuruudaha): Kadib marka la dhammaystiro shuruudaha dibadda (daahir ahaanshaha, nadiif ahaanshaha, asturnaanta xubnaha, u jeedka qiblada, waqtiga, niyadda, iyo takbiirta furitaanka), ayaa la bilaabayaa salaadda. Qaabka loo tukado: 1. Takbiirta Furitaanka (Iftitah): Kadib niyadda, gacmaha ayaa kor loo qaadayaa ilaa heerka dhegaha waxaana la dhihi doonaa 'Allahu Akbar'. Madhabka Xanafiga, raggu waxay gacmaha kor u qaadaan ilaa heerka dhegaha, dumarkuna ilaa heerka garabka. Gacmaha waxaa la isku saarayaa xuddunta hoosteeda. 2. Qiyaamka iyo Qiraa'ada: Marka la taagan yahay waxaa marka hore la akhrinayaa 'Subxaanaka', kadibna waxaa la akhrinayaa 'Eucu-Basmala', Faatixada, iyo suurad kale (el-Hidaye, I/50). 3. Rukuuca: Waxaa loo rukuucayaa iyadoo la takbiirsanayo. Waxaa la dhihi doonaa ugu yaraan saddex jeer 'Subxana Rabbiyal Cadiim'. In dhabarka la toosiyo rukuuca waa sunno. 4. Qiyaamka iyo Sujuudda: Marka rukuuca laga kacayo waxaa la dhihi doonaa 'Sami'allahu liman xamidah', marka la toosana 'Rabbana lakal xamd'. Kadibna waxaa loo sujuudayaa iyadoo la dhihi doono 'Allahu Akbar'. Sujuudda waxaa saddex jeer la dhihi doonaa 'Subxana Rabbiyal Acla'. 5. Fadhiyada (Qaacidada): Salaadda labada rakcadood ah waxaa la fariisanayaa rakcada labaad, tan afar rakcadood ahna rakcada labaad iyo tan ugu dambaysa. Fadhiga koowaad waxaa la akhrinayaa 'Attaxiyaatu'. Fadhiga ugu dambeeya waxaa la akhrinayaa 'Attaxiyaatu, Salli-Baarik, iyo Rabbana'. 6. Salaanta: Waxaa salaadda laga baxayaa iyadoo la dhihi doono 'Assalamu alaykum wa rahmatullah' dhanka midig, kadibna dhanka bidix (Reddu'l-Muhtar, I/450). Qoraal kooban oo ku saabsan khilaafaadka fiqiga: Iyadoo madhabka Xanafiga uu sidaas yahay, waxaa jira kala duwanaansho dhanka madhabada kale ah. Tusaale ahaan, madhabka Shaaficiyada, akhrinta Faatixada waa tiir waajib ah xitaa qofka tujinaya gadaashiisa; laakiin madhabka Xanafiga, qofka tujinaya gadaashiisa (muqtadi) ma akhrinayo Faatixada, kaliya wuu dhagaysanayaa (el-Mebsut, I/160). Fiiro gaar ah: In la yiraahdo 'Allahu Akbar' inta u dhaxaysa dhaqdhaqaaqyada waa sunno. In salaadda lagu tukado khushuuc iyo in xubnaha la dejiyo (tacdiilul-arkaan) waa waajib. Alle ha aqbalo salaaddaada.

Question 8

Sidee salaadda loo tuktaa?

Accepted Answer

Gacalooway, Allaah ha kuugu aqbalee salaadaad tukatay iyo tii aad tukankayso. Sida ku cad diinta Shafi'i, salaaddu waxa loo tuktaa qaabkan, iyadoo la raacayo tiirarka iyo sunnaha aasaasiga ah: Shuruudaha saxda ah ee salaadda: In la aadaamaysnaado, in la asturo xubnaha gaarka ah (awrah), in la foodsaaro dhinaca Qibla, in niyad la yeesho, iyo in waqtigu soo galo. 1. Niyad iyo Takbiirada Xiftixtaamka: In la u niyad yeelo salaadda iyadoo la foodsaarayo Qibla, ka dibna la kor yeedho gacmaha ilaa dhegaha oo la yiraahdo "Allaahu Akbar". Mad-habka Shafi'i, niyaddu waa inay ka soo baxdo qalbiga xilliga takbiirada. 2. Qiyaam iyo Qiraa'ad: Gacmaha waxa la isku qabtaa inta u dhaxaysa caloosha iyo laabta, iyadoo gacanta midig la saarayo tan bidixda (qabdh). Waxaa la akhriyaa "Subxaanaka" (Waxaynu wajiga u jeedinaynaa), ka dibna waxaa la baryaayaa "E'eedu-Basmala" oo la akhriyaa Suuratul-Faatixa. Mad-habka Shafi'i, akhrinta Faatixadu waa tiir ka mid ah tiirarka salaadda, haddii la ka tago salaaddu ma saxnaato. Ka dib waxaa la akhriyaa suurad ama aayad kale. 3. Rukuuc: Waxaa la yiraahdaa "Allaahu Akbar" oo la u tagaa rukuuc. In la saaro gacmaha jilbaha oo la istaago si toos ah waa sunno. Waxaa ugu yaraan lagu dhahaa saddex jeer "Subxana Rabbiyal-Cadiim". 4. Qiyaam iyo I'tidaal: Marka laga soo kacayo rukuuc waxaa la yiraahdaa "Sami'allaahu liman xamidah", marka la istaagayana waxaa la yiraahdaa "Rabbanaa lakal-xamd". In la istaago si toos ah (i'tidaal) xilligan waa tiir ka mid ah tiirarka. 5. Sujuud: Waxaa la yiraahdaa "Allaahu Akbar" oo la u tagaa sujuud. Waa inay taabato dhulka foodda, sanka, labada gacmood, labada jilbaha, iyo darafyada cagaha. Waxaa lagu dhahaa saddex jeer "Subxana Rabbiyal-A'laa". Inta u dhaxaysa labada sujuud waxaa la fadhiistaa fadhi gaaban (jalsah). 6. Fadhi (Tashahhud): Waxaa la fadhiyaa labadii rakcadoodba mar (fadhiga koowaad) iyo marka salaaddu dhammaato (fadhiga ugu dambeeya). Fadhiga koowaad waxaa lagu akhriyaa oo kaliya "Attaxiyyaatu". Fadhiga ugu dambeeya waxaa lagu akhriyaa "Attaxiyyaatu" iyo "Sal-li-Bariik" oo ah ducado. 7. Salaam: Waxaa la yiraahdaa "Assalaamu calaykum wa raxmatullaah" marka hore dhinaca midig, ka dibna dhinaca bidix. Khilaafaadka Fiqhiga iyo Ilaha Xogta: Sida ku cad ilaha ugu waaweyn ee mad-habka Shafi'i, oo ay ka mid yihiin "Al-Ummu" oo uu qoray Imaam Shafi'i iyo "Al-Majmuu" oo uu qoray Nawawi; Mad-habka Shafi'i, akhrinta Faatixadu waa waajib (farad). Mad-habka Xanafi, marka laga reebo Faatixada, waxaa waajib ah in la akhriyo suurad kale (zam-mu suurah). Intaa waxaa dheer, mad-habka Shafi'i, waxaa muhiim ah in la baryaayo "Basmala" ka hor Faatixada oo loo arko inay tahay aayad. Marka la eego tiirarka iyo habraaca salaadda, Imaam Shafi'i wuxuu ku tiirsaday xadiithka uu saxeexay Bukhaari (Azan, 18) oo uu Nabigu (NNKH) yiri: "Ku tukada sidii aad aniga igu aragtaan anigoo tukanaayo." Salaaddu waa wakhtiga ugu dhow ee addoonku la leeyahay Rabbigiis. Waxaa muhiim ah in lagu guto cibaadadan anshax iyo xushmad leh, iyadoo la raacayo tiirarkeeda. Allaah ha inaga wada waafajiyo toosnaanta cibaadadeena.

Question 9

Maqra'da iyooga cadaabka jahannamo ee Quraanka ku jira, miyaanay baabi'inayn xorriyadda dadka?

Accepted Answer

Gacaliye walaal, su'aashan aad weydiisay waa mid aad u muhiim ah si loo fahmo ujeeddada abuurka aadanaha iyo mas'uuliyaddiisa. Sida ku cad aragtida Maturidi, oo ah saldhigga caqiidada dugsiga Fiqh-ka Xanafi, doonista xorta ah ee qofka (irade-i cüz'iyye) waa shuruudda aasaasiga ah ee mas'uuliyadda. Cagajuglaynta cadaabka jahannamo ee ku jirta Quraanka Kariimka ah ma baabi'inayso xorriyadda qofka; liddi ku ah, waxay xaqiijinaysaa jiritaanka xorriyadda iyo sida ay mas'uuliyad weyn u tahay. Waxaan ku sharxi karnaa arrintan saddexda qodob ee soo socda: 1. Xorriyaddu Waxay Keenaysaa Mas'uuliyad: In wax lahaado xorriyad waxay ka dhigan tahay inuu qaado cawaaqibta doorashooyinka uu sameeyo. Haddii qofka aanu lahayn xorriyad, markaas waxay ahayd dulmi in loo ballanqaado ciqaab ama abaal-marin. Cagajuglaynta jahannamo waa caddaynta in qofka uu leeyahay awood uu ku doorto. 2. Digtoontu Waa Hanuun: Digniintu ku jirta Quraanka waxay la mid tahay calaamadda "Digtoon! Waxaa Jira God" oo la dhigo geeska godka. Calaamaddani ma qaadato xorriyaddaada socodka; waxay kaliya kuugu warramaysaa khatarta ku taal dhammaadka jidka aad dooratay, iyadoo kaa caawinaysa inaad si sax ah oo nabad ah u isticmaasho xorriyaddaada. 3. Sii-socodka Awoodda: Haddii cagajuglayntani ay baabi'in lahayd xorriyadda, markaas qofna ma samayn karayn dembi ama diidmo dunida. Xaqiiqda ah in qofka weli uu samayn karo dembi ama uu doorto inuu rumayn waayo, waa caddaynta ugu cad ee ah in xorriyaddiisu ay sii jirto. Eebe (SWT) wuxuu yiri: "Waxaad dhahdaa: Xaqdu waa ka timid Eebbihiin. Sidaa darteed, kii doonaa ha rumaysto, kii doonaana ha kafrido." (Suuradda Al-Kahf, Aayadda 29) Sidoo kale, mabda'a "Ma jirto khasab diiniga ah" ee lagu xusay Aayadda 256 ee Suuradda Al-Baqarah, waa calaamadda ugu weyn ee muujinaysa qiimaha Islaamku siiyo doonista qofka. Ugu dambayntii, Islaamka, xorriyaddu ma aha mad-habnimo; waa awoodda lagu doorto iyadoo la og yahay cawaaqibteeda isla markaana la qaadanayo mas'uuliyad.

Question 10

Madaahibta caqiidada, xukunku ma waxaa la bixin doonaa iyadoo la raacayo madhabka qofka?

Accepted Answer

Walaalkey qaaliye, marka loo eego caqiidada Islaamka, awoodda lagu bixiyo xukunka ugu dambeeya waxaa leh Eebbe keliya. Madaahibta caqiidada (Maaturidiyyah iyo Ash'ariyyah) waa hago sharxaya runta ku jirta Quraanka iyo Sunnah hab nidaamsan uuna mu'minka ku gaarayo caqiidada saxda ah. Mu'minka ka tirsan madhabka Xanafiga, xagga caqiidada inta badan wuxuu raacaa jidka uu nidaamiyay Imaam Maaturidi. Hase yeeshee, Aakhiro xukunku kuma xirnaan doono oo kaliya magaca madhabka uu qofku sitaa, ee waxaa lagu bixin doonaa ikhlaaskiisa agtiisa Eebbe, saxnaanta caqiidadiisa Tawxiidka, iyo inuu u noolaaday si waafaqsan caqiidadan iyo inkale. Miisaanka asaasiga ah ee arrintan ku saabsan waa kuwan: 1. Taqwa iyo Ikhlaas: Quraanka Kariimka ah, waxaa lagu yiri: "Runtii kan ugu sharaf badan agtiisa Eebbe waa kan idinka cabsiga badan" (Al-Xujuraat, 13). Xukunku kuma xirna sumadda madhabka, ee wuxuu ku xiran yahay taqwada ku jirta qalbiga. 2. Ku Dhaqanka Sunnahda: Nebigeenna suuban (NNKHA) wuxuu caddeeyay in kuwa badbaadaya ay yihiin "kuwa ku sugan wadada aan ku suganahay aniga iyo saxaabadayda" (Tirmidi, Imaan, 18). Madaahibta Ahlus-Sunnah waxay u jeedaan in ay ilaashadaan wadadan. 3. Niyada: Sida uu qabo Xadiiska, "Camaladu waa kuwo ku xiran niyadaha" (Bukhaari, Bad'ul-Wahy, 1), ujeedada qofka ee ah in uu raaco madhab waa in ay ahaataa in uu raadsado raalli-gelinta Eebbe iyo caqiidada saxda ah. Soo koobid; madhabku ma ahan ujeedo, ee waa gaadiid lagu gaarayo runta iyo iimaanka saxda ah. Horteeda Eebbe xukunka waxaa lagu bixin doonaa nadiifnimada, saxnaanta, iyo hogaansanka iimaanka uu qofku gaaray adeegsiga gaadiidkan.

Question 11

Maakhluuqaddu ma leeyihiin diiwaanno kale oo ka baxsan Ilm-i Ilahi (Cilmiga Alle) iyo Levh-i Mahfuz (Looxa la Ilaaliyey)?

Accepted Answer

Walaalkayga qaaliga ah, Waad ku mahadsantahay su'aashaada. Alle SWT ha kordhiyo cilmigaaga iyo fahamkaaga. Qaddarta makhluuqaadka ka hor intaan la abuurin, iyo wax kasta oo dhici doona, waxay ku qoran yihiin isha ugu weyn, taas oo ah cilmiga weligeed ah ee Alle (Ilm-i Ilahi) iyo Levh-i Mahfuz, oo ah loox ka mid ah cilmigaas. Sida ay qabaan caqiidada Ahl-i Sunnah, wax kasta oo dunida ka dhacay iyo kuwa dhici doona si dhammaystiran ayaa loogu qoray Levh-i Mahfuz. Si kastaba ha ahaatee, iftiinka Qur'aanka Kariimka ah iyo Sunnada, waxaan aragnaa inay jiraan diiwaanno kale oo ka baxsan Levh-i Mahfuz. Waxaan si kooban u taxaynaa sidan: 1. Diiwaannada Malaa'igta (Kirâmen Kâtibîn): Wax kasta oo wanaag iyo xumaan ah oo binu-aadmigu sameeyaan, waxaa diiwaangeliya malaa'igta ilaalada ah ee qora camallada. Qur'aanka waxaa lagu yiri: "Dhab ahaantii waxaa korkiinna jooga ilaaliyeyaal; qorayaal sharaf leh (Kirâmen Kâtibîn). Waxay og yihiin waxaad falaysaan." (Suuradda Al-Infitar, 10-12). 2. Buugga Camalka ee Qofka: Maalinta Qiyaamaha, qof kasta waxaa la siin doonaa buuggiisa camalka oo ay ku qoran yihiin wixii uu dunida ka soo shaqaystay. "Akhriso kitaabkaaga! Nafsigaaga ayaa maanta kugu filan xisaabiye ahaan." (Suuradda Al-Isra, 14). 3. Marag-furka Dhulka iyo Xubnaha: Dhulku wuxuu diiwaangeliyaa dhammaan wanaagga iyo xumaanta lagu sameeyo, maalinta qiyaamana wuxuu ka warrami doonaa wixii dhacay. Sidoo kale, maalinta qiyaamaha, gacmaha, lugaha, iyo xubnaha kale ee binu-aadmiga ayaa marag-furi doona wixii uu sameeyay, iyagoo soo bandhigaya diiwaan. Sida ay qabaan mabaadi'da madhabka Xanafiga iyo caqiidada Ahl-i Sunnah; halka Ilm-i Ilahi iyo Levh-i Mahfuz ay yihiin diiwaanno guud oo dhammaystiran, diiwaannada malaa'igta iyo buugaagta camalku waa diiwaanno gaar ah oo faahfaahsan. Waxa ugu muhiimsan waa in wax walba ay ku qoran yihiin agta Alle iyo Levh-i Mahfuz. Nabadgelyo iyo duco.

Question 12

Waa maxay farqiga u dhexeeya rumaynta Allah iyo rumaynta sanamyada?

Accepted Answer

Gacaliye walaal, assalaamu calaykum. Farqiga aasaasiga ah ee u dhexeeya rumaynta Allah iyo rumaynta sanamyada waa meesha la caabudayo iyo meesha la u janjeedho; taasoo ah, farqiga u dhexeeya Abuuraha iyo wax la abuuray. Rumaynta Allah waa in lagu xirnaado kaliya Eebbe, kaas oo ah kan wax walba ka abuuray waxba kama jiraan, oo aan lahayn shuraako ama la mid ah, kaas oo aan ku caabudno doonisteena. Wuxuu yahay Maqli, Arag, aqoontiisuna waxay koobaysaa wax walba. Qofka rumeeya, qalbigiisu wuxuu ku xirnaadaa isaga oo keliya, wuxuu ka baryaa caawimo, wuxuuna u dhug-dhugleeyaa. Qur'aanka Kariimka ah, Suuradda Al-Ikhlas, waxaa lagu yiri: "Waxaad dhahdaa: Isagu waa Allaah, Goolka ah. Allaah waa kan ka madax-bannaan (wax walba isagaa u baahan, isagu waxba uma baahna). Ma dhalin, mana la dhalin. Mana jirto cid la mid ah isaga." Rumaynta sanamyada, dhankeeda, waa in qofku u yeelo ilaahnimo waxyaabaha uu gacantiisa ka sameeyay dhagax, geed, ama bir, kuwaas oo aan lahayn wax awood ah ama xoog ah, oo aan wax faa'iido ah ama waxyeelo ah geysan karin. Sanamyadu waa waxyaabo aan nafta lahayn oo aan doonista lahayn. Qur'aanka Kariimka ah, waxaa lagu sheegay awood-darrida sanamyada iyada oo loo marayo hadalka Nabiga Ibraahim (n.n.k.h) sida tan: "Ma waxaad caabudaysaan waxaad qoraysaan? Halka Allaah uu idinka iyo waxaad samaynaysaan ka abuuray." (Suuradda As-Saffat, 95-96). Sida lagu xoogga saaray aasaaska fiqhiga iyo caqiidada mad-habka Xanafi; Ilaahnimada dhabta ah waxaa gaar u ah Rabbiga Caalamka. In qof kale loo yeelo ilaahnimo ama lagu caabudo qof kale isaga ka sokow (shirk), waa dulmi weyn oo qalday maskaxda iyo fitrada bini'aadamka. Allaah (SWT) ha naga dhigo kuwo ku suggan xaqiiqda oo ha ka buuxiyo quluubtayada aqoontiisa oo keliya.

Question 13

Qofka jecel hooyadiis, aabihiis, iyo carruurtiisa ka jecel Allaah iyo Nabiga, ma loo tiriyaa inuu yahay mid rumaysan?

Accepted Answer

Gacaliye walaal, assalaamu calaykum. Jawaabta kooban ee su'aashaada waa sidan: Muslimka waxaa shardi u ah inuu Allaah, Rasuulkiisa, iyo Islaamka ka jeclaado ka badan hooyada, aabaha, ilmaha, iyo dhammaan dadka kale si loo helo dhammaystirka rumaysadka (imaan). Arrintan ku saabsan, Nabigeennii Suubbanow Muxamed (NNKH) wuxuu yiri: "Midkiinba ma rumaynayo ilaa uu iga jeclaado aniga ka badan aabbihiis, ilmihiis, iyo dhammaan dadka kale." (Bukhaari, Iimaan, 8; Muslim, Iimaan, 69-70). Sida ay ku caddeeyeen culimada dugsiga Xanafi, weedha "ma loo tiriyaa inuu yahay mid rumaysan?" halkan macnaheedu ma aha inuu gabi ahaanba lumiyay rumaysadkiisii, laakiin waxay ka dhigan tahay inuu gaaray asalka iyo dhammaystirka rumaysadka. Taasi waa, qofku wuxuu jecel yahay waalidkiis, taasi waa dareen dabiici ah; laakiin in jacaylka Allaah iyo Rasuulkiisa laga dhigo wax walba ka sarreeya, iyo in la raaco amarrada ilaahiga ah wax walba oo kale oo dunida ah, waa calaamadda rumaysadka runta ah. Allaah (SWT) wuxuu yiri isagoo ku jira Quraanka Kariimka ah: "Waxaad dhahdaa: Haddii awowyaashiin, iyo carruurtiinnii, iyo walaalihiin, iyo xaasaskiinnii, iyo qaraabadiinnii, iyo maalmihii aad urursateen, iyo ganacsigii aad ka baqaysaan inuu burburo, iyo guryihii aad jeceshahay, ay idiin yihiin kuwo ka jaban Allaah, iyo Rasuulkiisa, iyo kuwo ku dadaala jidkiisa, markaas sug ilaa Allaah uu yimaado amarkiisa. Oo Allaah ma hanuuniyo dadka faasiqiinta ah." (Suuradda Towbah, 24). Allaah (SWT) ha ka buuxiyo quluubtayada jacaylkiisa iyo jacaylka Rasuulkiisa. Haddii aad qabtid su'aal kale, waan ku farxi lahaa inaan ku caawiyo.

Question 14

Waa maxay faraqa u dhexeeya tiirka rumaysadka Aakhiro iyo tiirarka kale ee rumaysadka?

Accepted Answer

Walaalaha qaaliga ah, nabadgelyo iyo naxariise Eebbe korkiin ha ahaato. Mid kasta oo ka mid ah asaaska iinku waa mid dhammaystiran dhammaantoodna waxay leeyihiin muhiimad weyn. Si kastaba ha ahaatee, dhinaca ugu cad ee kala sooca tiirka rumaysadka Aakhiro iyo asaasyada kale ee iinku waa in uu macno u yeelayo nolosha adduunka ee qofka isla markaana uu si toos ah u taageerayo wacyiga masuuliyadda anshaxa (taqwa). Sida ay qabto manhajka madhabta Xanafiga iyo caqiidada Ahlu-Sunnah, halka asaasyada kale ee iinku (rumaysadka Alle, malaa'igtiisa, kutubtiisa, rusushtiisa, qaddarka khayrkiisa iyo sharkiisa) ay inta badan u baahan yihiin rumaysad iyo xaqiijinroos ah oo aan la arkayn; rumaysadka Aakhiro, oo ah natiijada rumaysadkan, wuxuu tilmaamayaa meesha ugu dambeysa ee caddaaladda halkaas oo lagula xisaabtami doono waxa uu qofku sameeyay. Quraanka kariimka ah, Alle Weyne wuxuu meelo badan ku xusay mu’miniinta iyagoo lala xiriirinayo "kuwa rumaysnay Maalinta Aakhiro." Tani waxay tusinaysaa in rumaysadka Aakhiro uu yahay muujinta iyo midhaha asaasyada kale ee iinku ee nolosha wax-ku-oolka ah. Tusaale ahaan, Suuratul Baqarah aayadda 4aad marka la tirokoobayo sifooyinka dadka taqwada leh waxaa la leeyahay: "Aakhiradana iyagu waa ay si dhab ah u rumaysan yihiin." Rumaysadka Aakhiro wuxuu bixiyaa wacyiga ah inaan qofka adduunka looga tegin si aan micne lahayn. Wuxuu dhistaa dheelitirnaan ruuxi ah isagoo bishaaraynaya in xuquuqda kuwa la dulmiyey aanay lumin doonin, isla markaana aanay camallada wanaagsani noqon doonin kuwo aan la abaalmarin. Halka tiirarka kale ay dhisaan asaasiga iinku, rumaysadka Aakhiro wuxuu dhammaystirayaa wacyiga anshaxa iyo hawsha ee dhismahaas uu ku taagan yahay. Eebahay ha na waafajiyo inaan Aakhiro ugu diyaar garowno garashada ay xaq u leedahay. Nabad gelyo qalbiga ah ha idinka ahaato.

Question 15

Ma sharxi kartaa si kooban ah mabaadi'da iimaanka?

Accepted Answer

Walaalkay qaaliye, salaan ka dib asalaamu calaykum. Aasaaska iimaanka Islaamku wuxuu ku disan yahay lix tiir oo uu qalbiga rumeeyey oo ay carrabkuna qiratay. Waxaa loo yaqaanaa "Tiirarka Iimaanka". Mabaadiidan oo ah udub-dhexaadka caqiidada ee madhabka Xanafiga, waxaa lagu xusay "Xadiiskii Cibriil" ee caanka ahaa ee uu Malaa'igta Jibriil (nabadgalyo korkiisa ha ahaatee) uu waydiiyey Nebigeenna (scw): 1. Rumaynta Alle: Waa in la rumeeyo jiritaanka Alle, kalinimadiisa, in aanu jirin ilaah kale oo xaq ah oo aan ahayn Isaga, iyo in uu yahay Abuuraha wax kasta iyo Kaliya ee mudan in la caabudo. 2. Rumaynta Malaa'igtiisa: Waa in la aqoonsado jiritaanka malaa'igta uu Alle ka abuuray nuur, oo aan lahayn dookh iyaga u gaar ah, isla markaana fuliya amarradiisa keliya. 3. Rumaynta Kutubtiisa: Waa in la rumeeyo in kutubta ilaahye ee Alle ku soo dejiyey nabiyadiisa si ay bani-aadmiga u hagiyeen ay yihiin kuwo xaq ah. (Quraanka Kariimka ah waa kitaabka ugu dambeeya xukunkiisuna wuu jiri doonaa ilaa Qiyaamaha). 4. Rumaynta Nebiyaashiisa: Waa in la rumeeyo in dhammaan nabiyadii soo degay Nebi Aadam ilaa Nebi Muxammed (scw) ay yihiin rasuullo xaq ah oo Alle doortay. 5. Rumaynta Maalinta Aakhiro: Waa in la rumeeyo in nolosha adduunku ay leedahay dhammaad, in Qiyaamuhu dhici doono, in dadka dib loo soo saari doono oo lool xisaabin doono, iyo in Jannada iyo Naartu ay jiraan. 6. Rumaynta Qaddarta, Khayrkeeda iyo Sharkeeduba in ay Alle ka yimaadeen: Waa in la rumeeyo in wax kasta oo koonka ku jira, wanaag iyo xumaanba, khayr iyo sharba, ay ku dhacaan qaddarinta, cilmiga, iyo doonista Alle. Rabbigeenna Weyn wuxuu Quraanka Kariimka ah ku leeyahay: "Kuwa iimaanka keenayow! Rumeeya Alle, iyo Rasuulkiisa, iyo Kitaabka uu ku soo dejiyey Rasuulkiisa, iyo Kitaabkii uu soo dejiyey ka hor. Qofkii ka gaalooba Alle, iyo malaa'igtiisa, iyo kutubtiisa, iyo rusushiisii, iyo maalintii dambe, dhab ahaan wuu lumay lumid fog." (Suurat An-Nisaa, 136) Alle Weyn ha sugno iimaankiinna iyo hogaansankiinna. Haddii aad qabtid su'aal kale waan ku farxi doonaa inaan kaa caawiyo.

Question 16

İstiğfar duası öner

Accepted Answer

Dagga kasta, Allaahi sallama, rahmati wa barakaatuhu bihi. İstiğfar, muslime Rabbihi ikeenduyun siin waaweelada. Hanefi mezheebim waa muwashshaal Islaam al-salimee istiğfarayna siin waaweelada quran waa sunna.

Question 17

Maxay yihiin daliillada ku jira weedha: 'iyo maraakiibta badda ku socota waxa dadka anfaaca, iyo wax kasta oo noole ah oo uu ku fidiyay dhulka'?

Accepted Answer

Wa alaykumussalam wa rahmatullah, walaalkayga qaaliga ah. Weedha aad sheegtay waxay ku jirtaa Suuratul Baqarah, aayadda 164 ee Qur'aanka Kariimka ah. Aayaddan, Alle SWT wuxuu caddeynayaa in nidaamka iyo dheelitirka baaxadda leh ee koonka uu ka buuxo daliillo cad oo muujinaya kalinimadiisa iyo awooddiisa. Daliillada rabbaaniga ah iyo xikmadaha ku xusan aayaddan waa kuwan: Midda koowaad, waa maraakiibta badda ku socota waxa dadka anfaaca. Waa sharci rabbaani ah oo weyn in biraha waaweyn ee ay ahayd inay quusaan ay dul sabbeeyaan biyaha, ayna dadka iyo xamuulkooda u qaadaan dalal fog. Alle SWT wuxuu biyaha u abuuray qaab ay maraakiibta ku qaadi karaan, wuxuuna dabaysha iyo sharciyada fiisigiska ka dhigay kuwo u sahlaya gaadiidkan. Tani waa daliil cad oo muujinaya in bini'aadamka loo suurtageliyay inay badda maamulaan iyadoo loo marayo nimcada caqliga iyo deeqsinimada Abuuraha. Midda labaad, waa fidinta uu ku fidiyay dhulka nooc kasta oo noole ah. Noocyada xayawaanka ee aan la soo koobi karin ee ku baahsan daafaha dunida; qaababkooda, midabkooda, dhawaaqyadooda, iyo hababka ay rizqigooda ku helaan, waa wax lala yaabo. In noole kasta loo abuuray si waafaqsan dabeecadda iyo adeegga bini'aadamka, iyo in rizqigooda loo siiyay si dhammaystiran, waa daliilka ugu weyn ee jiritaanka Abuuraha leh cilmi, doonis, iyo awood. Sida lagu sugay ushuulka madhabka Xanafiga iyo caqiidada Ahlus-Sunnah, nidaamkan koonka ku jira waa mid aad u dhammaystiran oo aan loo dayn karin nasiib. Sida lagu sheegay dhammaadka aayadda, dhammaan waxyaalahan waxay ka kooban yihiin 'daliillo u ah dadka wax garanaya' jiritaanka Alle iyo kalinimadiisa. Alle ha inaga dhigo kuwa fahma xikmadahan koonka ku jira oo u mahadceliya nimcooyinka. Salaan iyo duco.

Question 18

Waa maxay doorka ay buugaggu ku leeyihiin hab-fikireedka iyo rumaysadka?

Accepted Answer

Walaalkay qiimaha badan, Dhaqanka fekerka Islaamka, gaar ahaan habka mad-habka Xanafiga ee mideeya caqliga iyo waxyiga (nakl), buugaggu waa udub-dhexaadka hab-fikireedka iyo rumaysadka. Waxaan soo koobi karnaa doorka buugaggu ku leeyihiin hannaankan saddexdan qodob ee soo socda: 1. Isha iyo Ilaalinta Aqoonta: Amarka ugu horreeya ee Islaamku wuxuu ku billowdaa yeedhmada ah "Akhri!" (Al-Calaq, 1). Buugaggu waa xusuusta ugu kalsoonida badan ee u gudbisa hadalka Alle iyo Sunnayaha Nebigeenna (NNKH) jiil ka jiil. Iimaan caafimaad qaba waxaa lagu dhisi karaa oo keliya aqoon sax ah. Buugaggu waxay ku aasaasan yihiin dhul adag iyagoo maskaxda ka nadiifinaya khuraafaadka. 2. Tafakkurka iyo Isticmaalka Caqliga: Aasaasaha mad-habka Xanafiga, Imaam Abuu Xaniifa, wuxuu u arkay caqliga qalab lagu fahmo waxyiga. Buugaggu waxay bixiyaan agab loogu talagalay tafakkurka (ka-fikiridda qoto dheer). Quraanka kariimka ah, waxaa la yidhi, "Miyay siman yihiin kuwa wax oga iyo kuwa aan wax ogayn?" (Az-Zumar, 9), iyadoo la xoojinayo in aqoonta lagu helo akhriska iyo barashada ay qofka gaadhsiin doonto xaqiiqda. 3. Toosnaanta iyo Ka Baxsanaanta Taqlidka: Buugaggu waxay qofka ka badbaadiyaan taqlidka indha-la'aanta ah waxayna gaadhsiiyaan waxa aan ugu yeerno "iimaanka sugan" (Tahqiiqi Imaan), oo ah iimaan aan gariirayn oo ku dhisnaa caddaymo. Nebigeenna (NNKH) wuxuu yidhi, "Raadinta cilmigu waa waajib qof kasta oo Muslim ah" (Ibn Maajah, Mukaddimah, 17), taas oo tilmaamaysa in adduunyadeenna fekerka ay tahay in lagu hayo nooleyn akhris iyo barasho joogto ah. Marka la soo koobo, buugaggu waa hababka ugu qiimaha badan ee maskaxda tababara, qalbigana nuuriya, adduunyadeenna fekerkuna wuxuu ku qaabeeyaa buugga, rumaysadkeennuna wuxuu ku dhismaa fekerkan adag. Nabadgelyo iyo duco.

Question 19

Ma'luminta x faru'idda in lafiyaynta runa'idda, iyo ka tagagaxdeeda ay xaraam tahay, ma xadiis baa?

Accepted Answer

Gacaliye walaal, weedhiga aad weydiisay, oo ah "Ma'luminta runa'idda runta ah waa waajib, iyo ka tagiddeeda waa xaraam" ma aha xadiis sharaf ah haba yaraatee. Qaar ka mid ah culimada Xalki Xadiis ee Ahlus-Sunnah waxay xoogga saareen baahida qofku inuu ka saaro taqlid (raacitaanka iyada oo aan lahayn cilmi) rumayntiisa, una dhiso cilmi iyo daliil. Si kastaba ha ahaatee, weedhigan ma aha weedho ka yimid Nabigeenna Muxamed (NNKH), laakiin waa weedho ka tarjumaysa aragtiyada ama doodaha culimada Islaamka qaarkood (culimada Xalki Xadiis) ee xilliyadii dambe. Diinta Islaamka, waxa aasaas u ah qiridda qalbi iyo cadeynta carrabka. Eebbe Subxaanahu Wa Tacaalaa wuxuu ku leeyahay Qur'aanka Kariimka ah: "Dadka reer miyiga ah waxay yiraahdeen: "Waan rumeynay." Waxaad dhahdaa: "Ma aydnaan rumeyn, laakiin dhaha: "Waan islaamnay" (waan is dhiibnay), waayo, rumayntu ma ay gashin qalbiyaashiinna." (Al-Xujuraat, 14) Nabigeenna jecel (NNKH) wuxuu ku soo koobay Xadiis caan ah oo loo yaqaan Xadiiska Jibriil, in rumayntu tahay: rumaynta Allah, Malaa'igtiisa, Kutubtiisa, Rusushiisa, Maalinta Aakhiro, iyo Qadarka (qaddarka Eebbe), mana uusan ka dhigin in la ogaado daliilada falsafada ee adag shardi u ah rumaynta qof kasta. Si kooban; weedhigan ma aha xadiis. Waa waajib in Muslim kasta uu qalbi ahaan rumaysto tiirarka rumaynta, laakiin in la ogaado daliilada falsafada iyo Xalki Xadiis si faahfaahsan ma aha waajib ama faral qof kasta. Eebbe ayaa wax walba og. Salaam iyo ducaba la socota.

Question 20

Haddii Alle ka nasahan yahay waqtiga iyo meesha, miyaysan ahayn iska horimaad odhaahda 'wuxuu ku dul istaagay Carshiga'?

Accepted Answer

Walaalkayga qaaliga ah, su'aasha aad weydiisay waa arrin muhiim ah oo maskaxda mashquulisa, laakiin jawaabteeda si cad ayaa loogu xalliyay hanuunka Qur'aanka iyo Sunnaha iyadoo la raacayo caqiidada Ahlus-Sunnah. Mawqifka culimada Ahlus-Sunnah, oo ay ku jiraan madhabka Xanafiga, ee ku saabsan arrintan waa sidan: Ugu horrayn, sidii aad sheegtay, Alle kor ahaaye wuxuu ka nasahan yahay waqtiga iyo meesha; Isagu ma galo xuduudaha meelna mana koobna meel. Waayo, isaga ayaa abuuray meesha iyo waqtiga. Odhaahyada ku jira Qur'aanka kariimka ah ee ah 'wuxuu ku dul istaagay Carshiga' (istawa), waxay ku salaysan yihiin xeerarka luuqadda Carabiga iyo farshaxanka majaalada (tusaaleynta) xilligii Qur'aanka la soo dejiyay. Caqiidada Ahlus-Sunnah, aayadaha noocan ah (mutashabihat) waxaa loo wajahaa laba dariiqo oo aasaasi ah: 1. Dariiqada Tafwiidka: In xaqiiqada odhaahda loo daayo Alle. Waxaan nidhaahnaa: 'Waxaan aaminsanahay in aayaddani leedahay macne ku habboon sharafta Alle, laakiin waa inaan loo fahmin inuu la mid yahay makhluuqaadka.' Waayo, suuradda Ash-Shura, aayadda 11aad, si cad ayaa loo yidhi: 'Ma jiro wax la mid ah, isagaa maqla, wax arka.' 2. Dariiqada Ta'wiilka: Sida uu qaatay Imaamka weyn Abuu Xaniifa iyo culimada Maaturidiga, waa in loo noqdo macnayaasha tusaaleynta ah ee ereyga ee luuqadda Carabiga. Sidaas darteed, 'istawa' macnaheedu maaha inuu ku fadhiistay ama ku degay meel, ee waxay ka dhigan tahay in Alle uu Carshiga iyo koonka oo dhan ku hayo xukunkiisa iyo awooddiisa isagoon daciifin, uuna maamulo. Soo koobid; 'istawa' Alle ee Carshiga maaha mid jidheed ama meel qaadasho ah. Odhaahdani waa tusaale u ah uluhiiyaddiisa, weynaantiisa, iyo awooddiisa buuxda ee koonka. Sababta ay maskaxda ugu muuqato iska horimaad waa in maskaxda bini'aadamku ay u baratay inay ku fikirto sifooyinka makhluuqaadka (waqtiga iyo meesha). Halka Abuuraha aan lagu sifayn karin sifooyinka makhluuqaadkiisa. Alle ha ku sugo maskaxdeena iyo qalbiyadeena xaqqa.

Question 21

Ma jirtaa xaqqa nolosha ee qofka diinta ka baxa?

Accepted Answer

Walaalkayga qaaliga ah, diinta Islaamka, xurmada nolosha aadanaha waa aasaas muhiim ah. Sida lagu caddeeyay Suuradda Al-Ma'idah, aayadda 32-aad ee Qur'aanka Kariimka ah: "Qofkii dila qof naftiisa aan dilin ama aan dhulka fasaad ka samayn, wuxuu la mid yahay qof dilay dadka oo dhan." Islaamka, arrinta ka bixidda diinta (ridda) waxaa looga hadlay kutubta fiqiga iyadoo la eegayo xiriirka qofka ee doorashadiisa diimeed iyo nidaamka bulshada. Sida uu qabo Imaam Abuu Xaniifa, oo ah aasaasihii madhabka Xanafiyada, haweenka ka baxa diinta marnaba lama dilo; waa la xiraa waxaana lagu dhiirrigeliyaa inay dib ugu soo laabtaan Islaamka. Marka laga hadlayo ragga ka baxa diinta, xukunkani wuxuu la xiriiraa dambiyada siyaasadeed iyo kuwa milatari sida kacdoonka ka dhanka ah nidaamka bulshada, khiyaanada qaran, iyo xaaladaha dagaal (fasaad abuurid), ee ma aha mid ku saabsan aaminsanaanta shakhsiga ah. Fiqiga Xanafiyada, ninka ka baxa diinta waxaa la siiyaa waqti uu ku toobad keeno. Haddii uusan toobad keenin, xilligii hore waxaa loo arki jiray dambi la mid ah khiyaanada qaran iyo la shaqaynta cadowga, sidaas darteed maamulka dawladdu wuxuu ku dabaqi jiray ciqaab. Si kastaba ha ahaatee, marka la eego sharciga caalamiga ah ee maanta iyo nidaamka dawladnimo ee casriga ah, culimo badan oo Islaami ah ayaa tilmaamaya in arrintani ay la xiriirtay xaaladihii siyaasadeed iyo bulsho ee xilligaas. Soo koobid ahaan, Islaamka laguma oggola in si aan xaq ahayn loo dilo qof aan waxba galabsan. Ciqaabta qofka diinta ka baxa waa mid ku saabsan ilaalinta amniga bulshada iyo midnimada siyaasadeed ee bulshada Islaamka, ee ma aha mid ku saabsan xorriyadda aaminsanaanta shakhsiga ah. Ilaahay ayaa og waxa ugu saxsan.

Question 22

Sidee ba'an kufrin Allah?

Accepted Answer

Gacaloow walaal, rumaysiga Allah waa in aad rumaysid jiritaankiisa, midnimadiisa, sifadihiisa, iyo magacyadiisa adigoo qalbi kaaga rumaysan oo aan shaki ku jirin, kadibna aad ku xaqiijisid camal. Sida ku cad caqiidada Ahlus-Sunnah, oo ay ku tiirsan tahay mad-habka Xanafi, waxaa jira qodobo aas-aasi ah oo rumaysiga Allah ah: 1. Tawxiid (Midnimada): Waa rumaysiga in Allah uu yahay mid keliya xagga dhowrkiisa, sifadihiisa, iyo falalkiisaba, oo aan jirin ilaah kale oo la caabudo. Quraanka Kariimka wuxuu yiri: "Waxaad dhahdaa: Isaga waa Allaah, Midka keliya. Allaah waa kan aan baahnayn, oo wax walba ay u baahan yihiin. Ma uusan dhalin, mana la dhalin. Oo ma jirto cid la mid ah." (Suuradda Al-Ikhlas, 1-4) 2. Rumaysiga Sifooyinka Dhamaystiran: Waa rumaysiga in Allah uu leeyahay sifado waara oo aan lahayn bilow sida nolosha, aqoonta, maqalka, aragga, doonista, awoodda, iyo hadalka oo u qalma dhowrkiisa, isla markaana uu ka madax bannaan yahay wax kasta oo naqsi ah. 3. Xaqiijin iyo Is-dhiibid: Rumaysiga uu qalbiga xaqiijiyay waa in lagu xoojiyo afka, oo qofka mu'minka ah uu is-dhiibo amarrada Allah. Nabiga Muxamed (NNKH) wuxuu ku qeexay rumaysiga hadalkan caanka ah ee loo yaqaan Xadiithka Jibriil: "Rumaysigu waa inaad rumaysato Allah, Malaa'igtiisa, Kutubtiisa, Rusushiisa, Maalinta Aakhiro, iyo Qadarka (qaddarka); wanaaggiisa iyo xumidiisaba inay ka ahaato Allah." (Muslim, Iman, 1) Rumaysiga Allah waa in la noolaado inta u dhaxaysa cabsi iyo rajo, iyadoo la xasuusanayo in la caabudayo sidii oo la arkayo, isla markaana la magan galayo raxmadiisa. Allaah ha ka yeelo rumaysigeenna mid joogto ah oo dhammaystiran.

Question 23

Ma qallididda xaqiiqada iimaanku ma khalad baa?

Accepted Answer

Gacaliye, nabadgelyo korka ha ahaato. Ma qallididda xaqiiqada iimaanku, taasoo ah sharaxidda arrimaha diinta iyadoo la adeegsanayo daliil cilmiyeed iyo mid xadiis ah, marnaba ma aha khalad; liddi ku ah, waa hab lagu dhiirigeliyay Quraanka Kariimka iyo Sunnaha. Ilaahay sareeye wuxuu ku yiri Quraanka isagoo ugu yeeraya dadka inay ka fikiraan daliilada ku jira caalamka: "Hubaal, samada iyo dhulka oo la abuuray, iyo is-beddelka habeenka iyo maalinta, waxaa ku jira daliilo dadka wax garadka ah." (Aal-i Cimraan, 190) Nabigeena Muxamed (NNKH) wuxuu ku dhiirigeliyay hawshiisa dacwada isagoo soo bandhigay aayaad iyo sharaxay xaqiiqada isagoo adeegsanaya daliilo cilmiyeed. Imam Aadam Abuu Xaniifa, oo ah aasaasaha madhabka Xanafiga, wuxuu si wax ku ool ah u isticmaalay daliilada cilmiyeed iyo kuwa macquulka ah difaaca tiirarka iimaanka (cilmi-kalam). Si kooban; daliilidda xaqiiqada iimaanku waa hab sax ah oo lagama maarmaan u ah in la dejiyo qalbiga, la baabi'iyo shaki, laguna difaaco Islaamka si wanaagsan. Waxa muhiim ah, marka la keenayo daliiladan, in lagu dhaqmo niyad daacad ah iyo luuqad edab leh. Ilaahay SWT ha kordhiyo cilmigeena iyo fahamkeena.

Question 24

Ma Allah miyuu caajisaa maadaama uu yahay mid kaliya oo aan cidna lahayn?

Accepted Answer

Walaalkayga qaaliga ah, waad ku mahadsantahay su'aashaada quruxda badan. Allah Subxaanahu watacaalaa wuxuu ka fog yahay inuu u ekaado makhluuqaadka xagga sifooyinkiisa iyo dabeecaddiisa. Caajiska, daalka, dareenka cidnimada, ama murugada waa xaalado bini'aadamnimo iyo sifooyin makhluuqaad oo muujinaya itaal-darrida, nusqaanta, iyo isbeddelka. Allah Tacaalaa wuxuu ka fog yahay dhammaan nusqaamaha, waana mid dhammaystiran. Qur'aanka kariimka ah, waxaa ku sugan aayado cadaynaya inuusan u baahnayn waxba. Suuratul Ikhlaas waxaa lagu yiri: "Dheh: Isagu waa Allah, mid kaliya. Allah waa Samad (ka ay wax walba u baahan yihiin, isaguna aan u baahnayn waxba). Ma dhalin, mana dhalan. Mana jiro wax u dhigma." (Suuratul Ikhlaas, 1-4). Sidoo kale, sida lagu sheegay Ayatul-Kursi: "Ma qabato hurdo iyo hurdo la'aan toona." (Suuratul Baqara, 255). Dhibaatooyinka nafsiga ah ama jidheed ee makhluuqaadku dareemaan marnaba uma qalmaan sharaftiisa. Kahor intaanu abuurin caalamka iyo waxa ku dhex jira, wuxuu ahaa mid isku filan, taasoo la macno ah inuusan u baahnayn waxba ama cidna si uu u jiro. Abuuriddiisa caalamka kama imaan cidnimo ama caajis, balse waa rabitaan uu doonayay inuu ku muujiyo cilmigiisa aan dhammaadka lahayn, awooddiisa, iyo magacyadiisa quruxda badan (Al-Asma al-Husna). Sida waafaqsan caqiidada Maaturiidiyada ee aasaaska u ah madhabka Xanafiyada, dabeecadda iyo sifooyinka Allah Tacaalaa waa kuwo weligood ahaa; wax dareen ah ama isbeddel ah oo ku dhaca ma jiro. Gebogebadii; in Allah Tacaalaa caajiso waa wax aan marnaba la qiyaasi karin. Isagu waa Abuuraha Sare ee aan u baahnayn waxba, wax walbana ay u baahan yihiin.

Question 25

Maxaa loo baahan yahay in la sameeyo dadka ay saameeyeen qoraallada ka soo horjeeda Islaamka?

Accepted Answer

Gacaliisahay walaal, dariiqa loo baahan yahay in la raaco dadka ay jahwareeriyeen ama ka shakiyeen saamaynta qoraallada ka soo horjeeda Islaamka waa dariiqa xikmadda, naxariista, iyo aqoonta, iyadoo la raacayo hoggaanka Quraanka Kariimka ah. Adigoo ilaalinaya dheelitirka maskaxda iyo gudbinta, kaas oo sidoo kale ah aasaaska dugsiga fiqiga ee Xanafi, waa inaad raacdaa tillaabooyinkan: 1. Ula soo hadal Xikmad iyo Waano wanaagsan: Rabbigeen wuxuu yiri isagoo ku jira Quraanka Kariimka ah: "Ku dacwo u tag dariiqa Rabbigaaga xikmad iyo waano wanaagsan, oo kula muran iyaga si ka wanaagsan." (Suuradda Naxl, 125). Halkii aad galayso muran ama aad xukuntid qofka, waa inaad isticmaashaa luuqad edeb leh, adigoo isku dayaya inaad fahanto shaki qofka. Xadgudubka ayaa ka sii fogeynaya qofka xaqiiqda. 2. Qoto-dheerida Aqoonta iyo Macluumaadka Saxda ah: Shakiyaasha waxay inta badan ka yimaadaan yaraanta aqoonta ama fasiraadaha khaldan. Ku talo bixi dadkan buugaagta culimada aqoonta u leh ee yaqaan ilaha Islaamka iyo asalka arrimaha. Dhaqanka Xanafi-Maturidi wuxuu u arkaa maskaxda inay tahay qalab lagu fahmo waxyiga. Sidaa darteed, waa muhiim in la bixiyo sharraxaad macquul ah oo qancisa. 3. Noqo Tusaale Nololeedkaaga: Islaamka laguma faafin karo oo kaliya hadal, laakiin sidoo kale nolosha. Nabigeenii (NNKH) wuxuu yiri: "U fududee, ha adkeynin; bishaaraysii, ha necbaysiin." (Bukhaari, Aqoonta, 11). Dabeecadaada wanaagsan, daacadnimadaada, iyo naxariistaada ayaa ah caddaymo aad uga waxtar badan qoraallada xun ee ay akhriyeen. 4. Samir iyo Ducada: Hanuunka wuxuu ka yimaadaa Allah oo kaliya. Halkii aad ka filan lahayd in qofka uu isla markiiba rumaysto, la joog isaga oo samir leh oo si daacad ah ugu ducayso hanuunkiisa. Sababtoo ah Allah oo kaliya ayaa beddela qalbiyaasha. Halkii kooban; in la muujiyo dabeecad soo dhawaynaysa oo aan cidna eryanayn, mid aqoon leh oo aan jaahil ahayn, iyo mid degan oo aan xanaaqsanayn, waa dariiqa ugu wanaagsan. Allah ha ku caawiyo.

Question 26

Ma aha, qofka waxaa waajib ku ah inuu baaritaan ku sameeyo shaki ku saabsan rumaysadka?

Accepted Answer

Gacalooyinkayga qaali ah, dareenka waswaas ama shaki ku saabsan rumaysadka mararka qaar waa calaamad muujinaysa in qalbiga uu nool yahay oo uu dadaalayo inuu ilaaliyo rumaysadka. Xataa saxaabada ayaa mararka qaar la soo gudboonaaday noocyo ka mid ah fikiradaas waxayna u jeesteen Nabiga (NNKH). Sida ku cad aragtida fiqiga iyo kalamka ee xagga xukmiga ah ee mad-habka Xanafi, ma aha waajib in la sii joogo waswaaska iyo shakiga noocaas ah ee yimaada iyada oo aan la doonayn, kuwaas oo la soo tuuray qalbiga. Xaqiiqdii, la macaamilkoodu wuxuu carqaladeeyaa nabadgelyada qofka. Nabiga (NNKH) wuxuu kula taliyay kuwa la kulma xaaladdan sidan: "Shaydaanku wuxuu u yimaadaa midkiin wuxuuna yiraahdaa, 'Kumaa waxan abuurtay, kumaa waxan abuurtay?' ilaa uu ka gaaro, 'Kumaa abuurtay Rabbigaa?' Qofkii helana, ha ka magan galo Allaah oo ha joojiyo (fikirkaas)." (Bukhaari, Bad'u'l-Khalq 11; Muslim, Iman 212). Si kastaba ha ahaatee, xaaladdan waxaa loo qaybiyaa laba qaybood: 1. Waswaas aan la doonayn, oo ka yimaada dibadda rabitaanka: Kuwani ma waxyeelayaan rumaysadka, mana aha waajib in la baaro. Laga yaabee, in aan la daryeelin waa dhammaystirka rumaysadka. 2. Shakiga ka dhasha cilmi la'aan ama rabitaanka inkirka: Haddii ay jirto hilaw weyn oo ruxaya rumaysadka oo qalbiga ka soo baxay, waa waajib in la helo cilmi iyo baaritaan ku filan si loo baabi'iyo. Sababtoo ah rumaysadka waxaa lagu xoojiyaa cilmi sax ah. Haddaba, si kooban; ma aha wax waajib ah in la fiiro gaar ah la siiyo waswaaska aan rabitaanka lahayn, laguna mashquulin. Laakiin shakiga gaaray heerka ruxaya rumaysadka, waa lagama maarmaan in laga takhaluso iyada oo la raadsado cilmi laga helo culimada cilmiga leh, iyada oo la raacayo miisaanka Ahlus-Sunnah iyo akhriska. Allaah ha ka dhigo dhammaanteen wadada toosan ee qalbiga iyo maskaxda.

Question 27

Sidee loo sharxi karaa mucjisooyinka ay muujiyaan qaar ka mid ah dadka haysta diimaha baadilka ah?

Accepted Answer

Walaalaheyga qaaliga ah, marka loo eego caqiidada Islaamka, Alle SWT wuxuu siiyay nabiyadiisa mucjisooyin si ay u caddeeyaan xaqnimada nabinimadooda. Waxyaabaha cajiibka ah ee ka dhex muuqda gacanta dadka aan Muslimka ahayn, saaxiriinta, ama dadka haysta diimaha baadilka ah maaha mucjisooyin, ee waa xaalado lagu magacaabo magacyo kale. Marka loo eego mabaadi'da caqiidada Maturidi ee madhabka Xanafiga, xaaladahan waxaa loo sharxayaa sidan: 1. Istidraaj: Waa xaalado cajiib ah oo ka dhaca gacanta dadka faasiqiinta ah, dembiilayaasha, ama gaalada, kuwaas oo Alle uu u sameeyo si uu ugu dhoweeyo xanuunka tallaabo-tallaabo (isagoo u kordhinaya gaalnimadooda iyo xadgudubkooda). Xaaladdani ma muujinayso inay xaq ku taagan yihiin, balse waxay muujinaysaa inay sii dhex galayaan baadi. Qur'aanka Kariimka ah, Suuradda Al-A'raaf, aayadda 182, waxaa lagu yiri: "Kuwa beeniyay aayadaheenna, waxaan u dhoweyn doonnaa xanuunka tallaabo-tallaabo (istidraaj) meel aysan ogeyn." 2. Sixir iyo Khiyaano: Waa khiyaanooyin marin habaabiya dareenka dadka, kuwaas oo lagu sameeyo xirfad gacmeed ama caawimaadda shaydaanka. Sida ka dhacday sheekadii Nebi Muuse iyo saaxiriintii Fircoon, xaaladda xadhkaha iyo usuhu ay u muuqdeen sida abeesooyin maaha mucjiso dhab ah, ee waa sixir iyo khiyaali. 3. Xaaladda Saaxiriinta iyo Khiyaanada: Nebiga (scw) wuxuu sheegay in dadka fitnada kicin doona sida Dajjaalka ay muujin doonaan waxyaabo cajiib ah, laakiin wuxuu caddeeyay in aysan awoodi doonin inay marin habaabiyaan mu'miniinta. Soo koobid; mucjisooyinka ay muujiyeen nabiyadu waxay ugu yeerayaan iimaanka waxayna leeyihiin sifo caqabad ah. Waxyaabaha cajiibka ah ee ay muujiyaan dadka baadilka ah waa nooca istidraajka ama sixirka, waxayna ujeeddadoodu tahay in qalbiyada lagu xiro baadilka halkii laga xiri lahaa xaqqa. Waxa saaran Muslimka maaha inuu cabbir ka dhigto waxyaabaha cajiibka ah, ee waa inuu ku saleeyo waafaqsanaanta Qur'aanka iyo Sunnada. Alle ayaa og wax walba.

Question 28

Ilmo ku dhashay qoys Muslim ah marka uu gaaro da'da uu waajibka ku noqonayo, haddii uu yiraahdo "Anigu Muslim ma ihi", ma wuxuu helayaa ciqaabta ridada, mise waxaa la eegayaa xaaladda qofka xilliga uu bilaabmayo waajibka?

Accepted Answer

Wiilkaygii qaaliga ahaa, su'aasha aad weydiisay waxaa lagu falanqeeyay fiqiga Islaamka iyadoo la raacayo mawduucyada "bilowga waajibka" (taklif) iyo "ridada". Sida uu qabo madhabka Xanafiga, waajibka diineed ee ilmaha wuxuu bilaabmaa marka uu qaangaaro. Si kastaba ha ahaatee, si qof loogu tixgeliyo "murtad", waa inuu marka hore si ikhtiyaari ah oo garasho leh u aqbalay Islaamka. Ilmaha ku dhashay qoys Muslim ah waxaa loo arkaa inuu Muslim yahay dabiici ahaan (fitra). Haddii dhalinyaro marka uu qaangaaro uu diido Islaamka, maadaama uusan weli si madax-bannaan u xaqiijin iimaankiisa, looma arko "murtad" marka loo eego dhanka fiqiga, mana lagu dabaqo ciqaabta ridada. Ridada waa ka tagista iimaan si garasho leh loo qaatay. Dhalinyarada aan weli iimaanka si garasho leh u qaadan, diidmadooda waxaa loo arkaa mid ka dhalatay jahwareer. Halkii ciqaab la marin lahaa, waa in lagu soo dhoweeyaa xikmad, shakigooda laga saaraa, oo loo sharxaa quruxda Islaamka. Nebiga (scw) wuxuu yiri: "Qalinka waxaa laga qaaday saddex qof: qofka hurda ilaa uu ka soo tooso, qofka waalan ilaa uu ka bogsado, iyo ilmaha ilaa uu ka qaangaaro." (Abuu Daa'uud). Marka la soo koobo; waxaa la eegayaa xaaladda maskaxeed iyo midda qalbi ee qofka xilliga uu bilaabmayo waajibka. Alle ayaa og wax walba.

Question 29

Imani gobolka iyo mantigi gobolka, aqoon aya kutaalin jirka?

Accepted Answer

Qolbiintu saddexdii, waxaan la aqoonsanii in la xaaladda; Dini ahi Islam waa muhiimadda aqoonta iyo u qaato aqoontii. Waaqaalee Allaah aya u shaqeeyo in Qur'an-ka ay ku salamaado 'Waxaan u qabolo anigaad?' 'Waxaan u qabolo aqoonta laga kala baxo?' (Bakara 44; Al-Imran 65) aya u qaboto aqoontii. Imam Abu Hanifee aya u shaqeeyo aqoonta iyo rij'a aya u qaato magaanta. Waaqaalee, dini-ka halali iyo aqoonta saaxiib waa la xaqiijin jirka. Iskuulka waaweygaan aya la xaqiijin jirka iyo aqoontii-ka, waxaa la qabtaa: 1. Waxaan u qabolayso suurat ama dhaqaalii.

Question 30

Ma xadiith oo leh "Iimaanku camal la'aan ama camal iimaan la'aan waxba ma tarayso" ma saxbaa?

Accepted Answer

Calaykumu salaam wa raxmatullaahi, walaalkay qaali ah. Su'aashanada muhiimka ah waxay ku saabsan tahay mid ka mid ah tiirarka ugu muhiimsan ee caqiidada Islaamka. Marka hore, waxaan rabaa inaan sheego in, si kelmadda ah, uusan jirin xadiis gaar ah oo caan ku ah "Iimaanku camal la'aan, ama camal iimaan la'aan waxba ma tarayso". Si kastaba ha ahaatee, hadalkani, macno ahaan, wuxuu la jaanqaadayaa ruuxda guud ee Qur'aanka Kariimka iyo Sunnaha. Qur'aanka Kariimka, iimaanka iyo camalka waxaa inta badan lagu xusaa si wada jir ah, waxaana lagu tilmaamaa inay labaduba lagama maarmaan u yihiin badbaadada. Tusaale ahaan, Suuradda Al-Casr, Allah SWT wuxuu yiri: "Marka laga reebo kuwa rumeeyay oo camal fiican falay, oo isku dardaarmay xaq, oo isku dardaarmay sabar." (Suuradda Al-Casr, 2-3) Aragtida mad-habtaada, mad-habta Xanafi (caqiidada Ahlus-Sunnah), ee arrintan ku saabsan waa sidaan: Iimaanku waa rumaynta qalbiga iyo qiridda carrabka. Camalku (cibaadada iyo falalka wanaagsan) ma aha qayb ka mid ah iimaanka, laakiin waa midhaha iyo dhammaystirkiisa. Sida ku cad: 1. Ka fogaanshaha camalka (samaynta dembi ama ka tagista cibaadada) ma burinayso iimaanka qofka ilaa inta uu qalbigiisa ku rumaynayo; laakiin wuu daciifiyaa iimaankaas oo ka dhiga mid aan midho dhalin. Taasi waa, qofka oo dembi weyn sameeya ma noqdo gaal, laakiin wuxuu noqdaa "mu'min dembiile". 2. Camalka inuu noqdo mid la aqbalo oo sax ah oo Allah agtiisa ah, waxaa suurtogal ah oo kaliya iimaan sax ah. Camalada wanaagsan ee la sameeyo iyadoo aan iimaan lahayn ma laha abaal-marin "ajir" ah dhanka aakhiro. Gebi ahaanba; iimaanku iyo camalku waa laba wax oo kala duwan, laakiin midba mid kale ayuu ka dhamaa. Haddii iimaanku yahay geed, markaas camalku waa midhihiisa. Geedka aan midho lahayn, xitaa haddii uusan engegin, ma siiyo milkiilaha faa'iidada la filayo. Allah SWT ha ka dhigo iimaankeena mid lagu qurxiyo camal fiican oo nagu...