Question 1

Ger em Allah îspat dikin, çima em hîn jî bawer dikin?

Accepted Answer

Birayên min ên hêja, ev pirsgeheke pir kûr û di heman demê de pir bi qîmet e. Sax be hiş û lêgerîna we. Li gorî baweriya Îslamê, hebûna Xwedê bi aqil, bi nîzama bêkêmasî ya gerdûnê û bi fitreta me jixwe diyar e, bi rengekî "îspat" e. Lê belê "zanîn" û "bawerkirin" (îman anîn) ne heman tişt in. Îspat, qebûlkirina hiş a rastiyekê ye. Îman jî teslimbûna dil a bi wê rastiyê re, serî tewandin û îradeya jiyana li gorî wê ye. Di Qurana Pîroz de em rewşa Îbrahîm aleyhîselam bînin bîra xwe. Wî bi aqil dizanî ku Xwedê çawa miriyan dide jiyîn, lê ji bo ku dilê wî tam aram bibe, dema ku jê re hat gotin "Ma te bawer nekir?", wî bersiv da: "Min dît, lê belê ji bo ku dilê min aram bibe" (Bexere, 260). Ev tê wê manewayê ku zanist û îspat xîtabî hiş dikin; îman jî bi dil, îrade û guhdariyê ve girêdayî ye. Em ji ber evîn, rêz û teslimbûna xwe ya ji bo Xwedayê xwe yê ku em hebûna Wî dizanin, berdewam dikin ku bawer bikin û bibin bendeyên Wî. Bila Xwedê îman û aramiya we daîm bike.

Question 2

Oxa ji Xwedê re xwedayên din jî hene?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, Selamû alaykum. Ev pirs ew rastiya bingehîn e ku dil û hişê mirov mijûl dike. Bersiv zelal û qetî ye: Na, ji xeynî Xwedê ti xweda nîne. Di alemê de afirîner, rızqdar, layiqê îbadetê û yê ku li ser her tiştî qadir e tenê xwedayekî yekane heye, ew jî Xwedayê Mezin e. Di Qurana Pîroz de di Sûreta Heşr de ayeta 23'an de wisa tê gotin: "Ew ew Xweda ye ku ji xeynî wî ti xweda nîne; xwediyê mulkê ye, ji kêmasiyan dûr e, dayêro yê aramiyê ye, ewlehiyê dide, parêzvan û çavdêr e, bilind e, sînor ji îradeya wî re nîne, di mezinahiyê de bêhempa ye. Xweda ji tiştên ku ew pê re şirîk çêdikin dûr e. Herwiha gotina herî tije ya tewhîdê di Sûreta Îxlasê de cih digire: "Bêje: Ew Xweda ye, yek e. Xweda Samed e (her tişt muhtacê Wî ye, Ew muhtacê tiştekî nîne). Wî ne zaye û ne jî hatiye zayinirin. Kes ne wek Wî ye. Îmamên mezheba Henefî û alimên Îslamê jî ev rastî bi maneya kelîmeya tewhîdê ya "La ilahe illallah" (Ji xeynî Xwedê ti xweda nîne) rave kirine. Li gorî vê yekê, afirîner, birêvebir, fermanber û layiqê îbadetê tenê Ew e. Şirîk, wekhev an jî hevtayê Wî nîne. Bila dilê we bi vê rastiyê re aram bibe. Xwedê îmana we zêde bike.

Question 3

Bawermendî dikare rê li ber mirovekî asayî veke ku bi rehetî mirovan bikuje?

Accepted Answer

Selamun aleykum û rahmetullah, Birayê min ê hêja, pirsa te pirsek gelek girîng e ku wijdana mirovahiyê bi kûrahî diêşîne. Baweriya rastîn, yanî baweriya Îslamê, qet razî nabe ku mirovekî asayî mirovekî bêguneh bikuje; berevajî vê, jiyanê pîroz dihesibîne û ferman dike ku bê parastin. Di Qurana Pîroz de, di Sûreya Mâide de ayeta 32an wiha tê gotin: "Kî ku mirovekî bê ku bibe berdêla kuştina kesekî din an jî bê ku li ser rûyê erdê fesadiyê bike bikuje, wî hemû mirov kuştine. Û kî ku jiyana kesekî rizgar bike, wî bi qasî ku jiyana hemû mirovan rizgar kiriye, rizgar kiriye." Pêxemberê me yê delal Hz. Muhammed (s.x.l.) jî di hadîsekî de li ser dijberiya di navbera îman û sûc de wiha gotiye: "Mûmîn heta ku bi neheqî xwîna kesekî nerijîne, di firehiya dînê xwe de ye (di xelasiyê de ye)." (Buxarî, Diyat, 1) Ger mirovek di bin navê baweriyê de bikaribe mirovên bêguneh bikuje, ev rewş ne ji rastiya Îslamê; ji nezanîna, şîrovekirina xelet a dîn an jî ji berjewendiyên siyasî û nefisî tê. Di Îslamê de parastina jiyanê yek ji pênc armancên herî bingehîn e. Di hemû mezhebên heq de, di nav de mezhebê Henefî jî, kuştina mirovan bi neheqî mezintirîn guneh (giranbariya herî mezin) e. Îmana rastîn dilovaniyê, edaletê û jiyandinê ferman dike. Kesên ku zilmê dikin jî ew kes in ku dîn dikin amûra armancên xwe. Bila Xwedayê Teala me ji heq û rastiyê qut neke.

Question 4

Wusa diyar e ku îhtîmala ku mirovên zîrek bibin ateîst zêdetir e, sedema vê yekê çi ye?

Accepted Answer

Kurê min ê delal, Zehîn yek ji mezintirîn nîmetên Xwedayê Teala ye ku daye mirovan. Lêbelê zîrekatî bi tenê ji bo hîdayetê ne bes e; divê mirov wê bi aqil û dil piştgirî bike. Çend hikmet û sedem hene ku mirovên zîrek carinan dikevin nava gumanan an jî ji baweriyê dûr dikevin: 1. Aqilmendiya Zêde û Xweparêzî (Kibir): Hin kesên zîrek aqilê xwe wekî rastiya mutleq dibînin û dixwazin her tiştî ji parzûna aqil derbas bikin. Hewldana têgihiştina cîhana ğeybê, ango rastiyên îlahî yên ku bi çavan nayên dîtin, tenê bi pênc hestan û aqilê madî dikare mirov bixe bangelekî. Xwedayê Teala di Qur'ana Pîroz de dibêje: "Ez ê kesên ku li ser rûyê erdê bêsedem xwe mezin dikin, ji ayetên xwe dûr bixim." (Sûreta E'raf, 146). Aqilê rastîn ew e ku mirov aciziya xwe bizane û teslîmî Afirîner bibe. 2. Pirskirin û Îmtîhan: Mirovê zîrek bêtir pirsan dike. Pirsîn ne xerab e; lêbelê eger ev lêgerîn bêyî kibrê û bi dilekî samîmî neyê kirin, dibe sedema wesweseyê û vekirina deriyê înkarkirinê. 3. Bandorên Jîngehî û Civakî: Di cîhana nûjen de hin kesên zîrek ku di dorhêlên akademîk an jî di çanda materyalîst de mezin bûne, dibe ku ji ber bandora derdora xwe ji nirxên manewî dûr bikevin. Rojekê ateîstên wê demê hatibûn cem îmamê mezin ê mezheba Henefî, Îmamê E'zam Ebû Henîfe û îdîa kiribûn ku afirînerê gerdûnê tune ye. Hz. Îmam bêyî ku ti hevkêşeyek zanistî û mantiqî bide ber çavan, wiha gotibû: "We qet li çemê Dîcleyê keştiyek dîtibû ku bêyî mirovan bi serê xwe tevbigere û barê xwe bibe?" Bê guman wan gotibû "Na". Îmam gotibû: "Keştiyeke piçûk bê kaptan nabe, qey ev kainata mezin û mirov wê çawa bêserûber û bêafirîner bin?" Bi vî rengî rêya aqilê selîm nîşan da. Di encamê de; zîrekatiya rastîn ew e ku mirov fêm bike ku armancek vê kainatê û mirov heye û mirov serî li ber Afirînerê xwe bitewîne. Zîrekatî ne sedema hîdayetê ye, tenê amûrek e ji bo têgihiştina Rastiyê. Bila Xwedê hemûyan li ser aqil û dilê selîm bide domandin.

Question 5

Daxwaza dikim ku baweriya xwe bi Xwedê bînim, lê nikarim?

Accepted Answer

Wa aleykumusselam wa rahmetullah, evladê min ê delal. Pêşî ez dixwazim vê yekê ji te re bibêjim ku tenê ev daxwaz û lêgerîna ku di dilê te de derbas dibe, bi xwe pir bi qîmet e. Gotina "Ez dixwazim bawer bikim" delîla herî xweş e ku dilê te ji rêberiyê re vekirî ye û ruhê te dixwaze vegere eslê xwe. Zehmata di baweriyê de an jî ne gihîştina aramîya dil, rewşeke mirovane ku her misilmonek di qonaxek ji jiyana xwe de dikare bijî. Alimek mezin ên mezheba Hanefî diyar kirine ku fîkirên guman an jî şik di îmanê de, nîşana zindîbûna dilê mirov e. Dizek nakeve mala vala ya ku kes tê de nemaye; diz tenê dixwaze bikeve mala ku xezîneyên bi qîmet tê de hene. Şeytan jî tenê dikeve dilên ku xezîna îmanê tê de heye û lehîtanî dike. Ji bo ku ji vê rewşê derbas bibî, tu dikarî van gavên li gorî ronîya Qur'an û Sunnetê bavêjî: 1. Duaeke Samîmî Bikin Îman ronîya herî mezin e ku Xwedê li ser bendeyê xwe kiriye. Pêxemberê me (s.a.s.) gelek caran dua dikir: "Ya Xwedayê ku dilan diguherîne, dilê min li ser dînê xwe saxlem bihêle" (Tirmizî, Deavât, 7). Tu jî bi samîmiyetê berê xwe bide Rebbê xwe û lava bike: "Ya Xwedayê min, ez dixwazim baweriya xwe bi te bînim û bi dil aram bibim, vê ronîyê li min kerem bike." 2. Li Gerdûn û Li Xwe Binêrin Hewldana ku bi aqil Xwedê fêm bikî, carinan dikare mirov westîne. Lê belê, naskirina wî bi berhemên wî hêsantir e. Di Qur'ana Kerîm de wiha tê gotin: "Bê guman di afirandina ezmanan û erdê de, di hatina şev û rojê li pey hev de, ji bo xwedîyên aqil bê guman nîşanên îbretê hene." (Al-î Imran, 190). Li ser nîzama derdora xwe, li ser xebata bêkêmasî ya bedena xwe binêre; her tişt hebûna Yaratkerekî îlan dike. 3. Lez neke û Li Dijî Wan Dernekeve Her wekî di fiqha Hanefî de jî hatiye diyarkirin, lehîtanî û fîkirên bêbaweriyê yên ku bê îrade tên, zirarê nadin mirov; bi qasî ku mirov wan qebûl neke û di dilê xwe de wan pesend neke. Dema ku ev fîkar tên, panîk neke, bibêje "Ev lehîtanîyên derbasbûyî ne" û mijûlbûna xwe biguherîne. 4. Li Ser Îbadet û Zîkirê Bidomîne Dil bi bîranîna Xwedê aram dibe (Ra'd, 28). Heta ku tu xwe neyê serastkirî jî hîs bikî, nimêjê terk neke, îstîxfara bike û selawat bide. Kiryar dibin sedema ronîbûna dil. Xwedê dilê te bi înşirah (rehetî) tije bike, gumanên te rake û îmana te xurt bike. Sebir bike û tu carî ji lêgerîna xwe dest bernede.

Question 6

Ez çawa dikarim bibim xwedî samimiyetê û çawa dikarim hemû niyyetên xwe yên veşartî û ramanên xwe terk bikim?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, samimiyet (ixlas) û paqijkirina dil, kilîda herî bingehîn a bextewariya dinyayî û axiretê ya bawermend e. Ez te ji ber vê hewldana te ya pîroz pîroz dikim. Di nêzîkatiya fiqha mezhebê Henefî de rastiya emelan esas tê girtin, lê di kevneşopiya tesewwufî û exlaqî de paqijiya dil ango ixlas esas hatiye girtin. Ji bo gihîştina samimiyetê û serketina li ser niyyetên veşartî (wek riya, quretî û kibr), divê tu van gavan bişopînî: 1. Niyeta xwe di destpêka her karî de nû bike. Pêxemberê me (s.a.v.) di hedîsekê de dibêje: "Emel bi niyetan in..." (Buxarî). Beriya her karekî xêrê bibêje: "Ya Rebbî, ez vê tenê ji bo riza te dikim." 2. Tu carî ji bîr neke ku tu di huzûra Xwedê de yî. Bi hişmendiya îhsanê bijî. Pêxember (s.a.v.) îhsanê wiha pênase kiriye: "Wekî ku tu Xwedê dibînî îbadet bike..." (Muslim). 3. Li ser niyyetên veşartî nemîne, têbikoşe. Ramanên xerab an veswese dikarin bên dilê mirov. Ya girîng ne hatina wan e, ya girîng ne razîbûna bi wan e û xwe spartina Xwedê ye. Pêxember (s.a.v.) ji bo vesweseyê gotiye: "Ew nîşana îmana eşkere ye" (Muslim). 4. Pesn û rexneyê wekhev bibîne. Ger tu karekî bikî da ku mirov te pesn bikin, samimiyet zirarê dibîne. Dilê xwe ji nirxandina mirovan rizgar bike û tenê li riza Xwedê binêre. 5. Dest bi dua û îstiẍfarê bike. Xwedê di Quranê de dibêje: "Hatin ferman kirin ku tenê ji bo Xwedê, bi dînê xalis îbadet bikin..." (Sureya Beyyine, 5). Ji bo rastkirina dilê xwe her tim dua bike. Ji bîr neke ku ixlas, ne tiştekî di carekê de tê bidestxistin, lê hewldanek e ku heta dawiya jiyanê berdewam dike. Xwedê niyeta te xalis bike.

Question 7

Namaz çawa tê kirin?

Accepted Answer

Silav û rehmet û bereketên Xwedê li ser we be. Birayê min ê delal, nimêj stûna dîn û mîracê bawermendan e. Li gorî mezheba Hanefî, awayê nimêj kirinê di çavkaniyên me yên fiqihê de di çarçoveya "şertên nimêjê" û "rûknên nimêjê" de bi hûrgulî hatiye vegotin. Li vir awayê nimêj kirinê di ronahiya çavkaniyên bingehîn ên fiqihê Hanefî de ye: Amadekarîya Nimêjê (Şertên Nimêjê) Piştî ku şertên derveyî yên nimêjê (paqbûna ji hedêsê, paqbûna ji necasetê, girtina avretê, rûbirûyî Qibleyê bûn, wext, niyeta nimêjê û tekbîra destpêkê) temam bûn, nimêj tê destpêkirin. Awayê Kirina Nimêjê 1. Tekbîra Destpêkê (İftitah Tekbiri): Piştî niyeta nimêjê, dest bi asta guhên xwe têne rakirin û bi gotina "Allahuekber" tekbîr tê girtin. Di mezheba Hanefî de mêr destên xwe heta asta guhên xwe, jin jî heta asta milên xwe radikin. Dest li binê zik tên girêdan. 2. Qiyam û Qirat: Dema ku mirov radiwestin, pêşî "Sûbhaneke" tê xwendin, paşê "Eûzü Besmele" tê gotin û pişt re Fatiha û çend ayetên din (zamm-î sure) tên xwendin. (El-Hîdaye, I/50) 3. Ruku: Bi gotina tekbîrê mirov diçe rukuê. Li vir herî kêm sê caran "Sûbhane Rabbiyel Azîm" tê gotin. Di rukuê de rast girtina pişta xwe sunnet e. 4. Qiyam û Secde: Dema ji rukuê radibin, "Semi Allahu limen hamideh" tê gotin, dema ku mirov bi temamî radiwestin, "Rebbena lekel hemda" tê gotin. Paşê bi gotina "Allahuekber" mirov diçe secdê. Di secdê de sê caran "Sûbhane Rabbiyel Ala" tê gotin. Di navbera her du secdan de rûniştineke kurt tê kirin. 5. Rûniştin (Qaide): Di nimêjên du rekatî de dawiya rekata duyemîn, di nimêjên çar rekatî de jî di rekata duyemîn û ya dawîn de rûdinên. Di rûniştina pêşîn de "Ettehîyyatû" tê xwendin. Di rûniştina dawîn de jî duayên "Ettehîyyatû, Salli-Barîk û Rebbena" tên xwendin. 6. Selam: Bi gotina "Esselamu aleykum we rehmetullah" pêşî li aliyê rastê, paşê li aliyê çepê selam tê dayîn û mirov ji nimêjê derdikeve. (Reddul Muxtar, I/450) Nîvekêrînek Kurt li ser Îxtilafên Fiqihî Di mezheba Hanefî de rûkn û şertên nimêjê bi vî awayî ne, lê di mezhebên din de hin cudahî hene. Mînak; di mezheba Şafiî de xwendina Fatihayê rûkne û kesê ku teqîbîrî îmam dike jî divê bixwîne; lê di mezheba Hanefî de kesê ku teqîbîrî îmam dike (muktedî) qirat nake, tenê guhdarî dike. (El-Mebsût, I/160). Herwiha cihê girêdana destan (binê zik an serê sîngê) hwd., ji ber şîrovekirina hedîsên sunnetê yên cuda, cudahiyên usûlî ne. Nîşana Girîng: Di her tevgera nimêjê de (intiqalan de) gotina "Allahuekber" sunnet e. Kirina nimêjê bi huşyariyê û bi cih anîna mafê tevgeran bi temamî (ta'dîl-î erkân) vacîb e. Xwedê nimêjên we qebûl bike.

Question 8

Pirs: Nêwêj çawa tê kirin?

Accepted Answer

Birawo yê delal, bila Xwedê nimêjên te yên ku te kirine û bikî qebûl bike. Li gorî mezhebê Şafiî, çawaniya kirina nimêjê di çarçoveya rukun û sunnetên bingehîn de wiha tê tertîpkirin: Şertên Rastbûna Nimêjê: Destnimêj girtin, girtina ewretê, rûkirina qibleyê, niyetkirin û hatina wext e. Cudahiyên Fiqhî û Çavkanî: Wekî ku di çavkaniyên bingehîn ên mezhebê Şafiî de, di kitêba Îmam Şafiî ya 'El-Umm' û ya Nevewî ya 'El-Mecmu' de hatiye destnîşan kirin; di mezhebê Şafiî de xwendina Fatihayê ferz e...

Question 9

Xerên dojehê yên di Qur'anê de azadiya mirovan tunake?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, ev pirsîna te ji bo têgihîştina armanca afirîna mirovan û berpirsyariya wan pir girîng e. Li gorî nêrîna Maturidî, ku bingeha baweriya mezheba Hanefî ye, îradeya azad a mirov (îradeya piçûk) şerta bingehîn a berpirsyariyê ye. Xerên dojehê yên di Qur'ana Pîroz de azadiya mirovan tunake; berevajî vê yekê, hebûna azadiyê û çiqas berpirsyariyek mezin be, teyîd dike. Em dikarin vê rewşê bi sê xalên kurt ên jêrîn rave bikin: 1. Azadî Berpirsyariyê Dixwaze: Azadiya hebûnekê, tê wateya ku ew berpirsiyarî encamên hilbijartinên xwe hilgire. Ger mirov azad nebûya, wê demê ceza an jî xelata wî bêedaletî bûya. Xera dojehê delîla wê ye ku mirov xwedî şiyana hilbijartinê ye. 2. Hişyarî Rêberî ye: Hişyariyên di Qur'anê de mîna nîşanek "Bala xwe bidin! Li vir qul heye" ku li kêleka qulikek hatiye danîn e. Ev nîşan azadiya we ya meşînê ji dest nade; tenê bi agahdarkirina ji metirsiyên dawiya riya ku we hilbijartiye, alîkariya we dike ku hûn azadiya xwe bi awayekî rast û ewle bikar bînin. 3. Îmkana Mayînde: Ger ev xerên azadiyê tunekiribûya, wê demê li ser rûyê erdê tu kes nikarîbû guneh bikira an jî înkar bikira. Ku mirov hîn jî dikare guneh bike an jî hilbijêre ku bawer neke, delîla herî eşkere ya mayîndebûna azadiya wî ye. Rebbê me wiha dibêje: "Bêje: Heqîqet ji Xwedayê we ye. Îcar kî bixwaze bila bawer bike, kî bixwaze bila înkar bike." (Sûreya Kehf, Ayet 29) Herwiha, prensîpa "Di dîn de zor tuneye" ku di ayet 256 ya Sûreya Baqere de hatiye gotin, nîşana herî mezin a nirxandina îradeya mirov ji aliyê Îslamê ve ye. Di encamê de, di Îslamê de azadî bêpergalî nîne; lê belê ew şiyana hilbijartinê ye ku mirov encamên wê bizanibe û berpirsyariyê hilgire.

Question 10

Di mezhebên îtîqadî de dê hukûm li gorî mezheba kesî bê dayîn?

Accepted Answer

Birayê min ê bi qîmet, li gorî baweriya Îslamê desthilata dayîna hukmê dawî tenê yê Xwedê ye. Mezhebên îtîqadî (Maturîdî û Eş'arî) ew rêber in ku rastiyên di Qur'an û Sünnetê de bi awayekî sîstematîk diyar dikin û bawermend digihînin îqîdeya rast. Bawermendekî ku girêdayî mezheba Hənەfî ye, di îtîqadê de bi gelemperî rêya ku Îmam Maturidî sîstematîk kiriye dişopîne. Lê belê di axiretê de hukûm ne li gorî wê yekê ku kesek tenê navekî mezhebê hilgire; li gorî samîmiyeta wî ya li qatê Xwedê, rastiya baweriya tewhîdê û gelo li gorî vê baweriyê jiyaye yan na, dê bê dayîn. Pîvanên bingehîn ên derbarê mijarê de ev in: 1. Teqwa û Îxlas: Di Qur'ana Pîroz de tê gotin: "Bi rastî yê ku li cem Xwedê ji we hemûyan biirûmettir e, ew e ku hûn pirtir ji Xwedê ditirsin (xwe ji gunehan diparêzin)" (Hucurat, 13). Hukûm ne li gorî nîşana mezhebê, li gorî teqwaya di dil de ye. 2. Girêdayîbûna bi Sünnetê re: Pêxemberê me yê delal (x X) diyar kiriye ku ew kesên ku dê xelas bibin "Ew kes in ku di ser rêya ku ez û sehabeyên min li ser in de dimeşin" (Tirmizî, Îman, 18). Mezhebên Ehlî Sünnet armanc dikin ku vê rêyê biparêzin. 3. Niyyet: Li gorî hedîsa "Kirdar bi niyyetan re ne" (Buxarî, Bed'ul-Wehy, 1), armanca kesekî ya ku tebe'iyetê ji mezhebê re dike divê dîtina razîbûna Xwedê û baweriya rast be. Bi kurtî; mezheb ne armancek e, belkî ji bo gihîştina rastiyê û îmana rast amûrek e. Li huzura îlahî de hukûm dê li gorî paqijî, rastî û teslîmiyeta wê îmanê ku kes bi navbeynkariya vê amûrê gihîştiye wê, bê dayîn.

Question 11

Gelo hebûnên afirandî, ji bilî Îlmê Îlahî û Lawhê Mehfûz, qeydên din jî hene?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, spas ji bo pirsa we. Xwedayê Teala zanîn û têgihiştina we zêde bike. Teqdîra hebûnan a beriya afirandinê û çavkaniya sereke ya ku her tiştê dê biqewime tê de hatiye nivîsandin, zanîna ezelî ya Xwedê (Îlmê Îlahî) û Lawhê Mehfûz e. Li gorî baweriya Ehlê Sunnetê, her tiştê ku di gerdûnê de qewimiye û dê biqewime, bi temamî di Lawhê Mehfûz de hatiye nivîsandin. Digel vê yekê, di ronahiya Quran û Sunnetê de em dibînin ku ji bilî Lawhê Mehfûz hin qadên qeydkirinê yên din jî hene: 1. Qeydên Melekan (Kiramen Katibîn): Her cure karên qenc û xerab ên mirovan ji aliyê melekan ve di defterên emelan de tên qeydkirin. 2. Deftera Emelê ya Mirov bi xwe: Di roja qiyametê de deftera ku kirinên dinyayê tê de hatine nivîsandin dê bidin destê her kesî. 3. Şahidîkirina Erd û Endaman: Erd hemû kirinên qenc û xerab ên li ser xwe qeyd dike û di roja qiyametê de wan radigihîne. Her wiha dest, ling û endamên din ên mirov jî şahidiyê dikin. Li gorî mezhebê Henefî û baweriya Ehlê Sunnetê; Îlmê Îlahî û Lawhê Mehfûz qeydên kullî (sereke) ne, lê qeydên melekan û defterên emelan qeydên cuz'î (taybet û hûrgilî) ne. Bi silav û dua.

Question 12

Di navbera baweriya bi Xwedê û baweriya bi pût de çi ferq heye?

Accepted Answer

Birayê ezîz, silav li ser we be. Ferqa bingehîn di navbera baweriya bi Xwedê û baweriya bi pût de, cihê îbadetê û lêgerînê ye; ango valahiya di navbera afirîner û afirîdeyan de ye. Baweriya bi Xwedê; girêdana bi Afirînerê yekta ye ku her tişt ji tunebûnê afirandiye, ku tu hevta û mîna wî tuneye û em bi îradeya xweya azad wî perestin. Ew dibihîze, dibîne, ilmê wî her tiştî dorpêç kiriye. Kesê ku baweriyê bi wî tîne, dilê xwe tenê bi wî ve girêdide, ji wî alîkarî dixwaze û teslîmî wî dibe. Di Qur'ana Pîroz de, di Sûreta Îxlasê de waha tê gotin: "Bêje: Ew Xwedê yek e. Xwedê (ji her tiştî) bêhewce ye. Ew nehatiye dinyayê û ne jî hatiye dinê. Tu kes nikare bibe wekî wî." Lê baweriya bi pût; ev e ku mirov ji wan tiştên ku bi destê xwe ji kevir, dar an jî metal çêkirine, ku tu hêz û qadirbûna wan nîne û ne dikarin sûdê bighînin û ne jî zirarê, wekî xwedayekî binirxîne. Pût cesedên bêcan û bêîrade ne. Di Qur'ana Pîroz de, ji zimanê Hz. Îbrahîm (AS), lawaziya putan waha tê vegotin: "Hûn perestiya wan tiştan dikin ku we bi xwe çêkirine? Lê Xwedê we û wan tiştên ku we çêkirine, afirandiye." (Sûreta Saffat, ayetên 95-96). Her wekî ku di bingehên fîqhî û îtîqadî yên mezheba Henefî de hatiye teqezkirin; xwedayîtî bi wateya rastî tenê ji Rebbê alemanan re taybet e. Xwedayîtî dayîna kesekî ji bilî wî an jî perestina wî (şirk), zulmeke herî mezin e ku hiş û fîtraza mirovî xera dike. Xwedê Teala me li ser rastiyê saxlem bihêle û dilên me tenê bi nasîna xwe tije bike.

Question 13

Kesê ku ji dê û bavê xwe, ji zarokên xwe ji Xwedê û Pêxember bêtir hez bike, tête hesibandin ku bawer kiriye?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, silav li te be. Bersiva kurt a pirsa te ev e: Ji bo misilmanekî, şert e ku ji Xwedê, ji Resûlê wî û ji Îslamê ji dê û bav, zarok û hemû mirovan bêtir hez bike da ku bigihîje kamilbûna îmanê (gihîştîbûn). Di vê derbarê de Pêxemberê me yê hezkirî Hz. Muhemmed (s.a.v.) wiha gotiye: "Heta ku hûn ji bavê xwe, ji zarokê xwe û ji hemû mirovan ji min bêtir hez nekin, hûn bi rastî bawer nekirine (ne gihîştine îmanekî kamil)." (Buxarî, Îman, 8; Muslim, Îman, 69-70). Her weha wekî ku alimên mezheba Henefî rave kirine, têgihîştina "tête hesibandin ku bawer kiriye?" li vir, ne bi wateya windakirina îmanê ye, lê bi wateya gihîştina esl û kamilbûna îmanê ye. Yanî mirov ji dê û bavê xwe hez dike, ev hestekî xwezayî ye; lê hezkirina Xwedê û Resûlê wî ji her tiştî zêdetir danîn, derbaskirina emrên Xwedê ji her hezkirinek din a dinyewî, nîşana îmana rastîn e. Xwedê Teala di Qur'ana Pîroz de wiha dibêje: "Bêje: Heger bavên we, kurên we, birayên we, jinên we, êla we, malên ku we bi dest xistine, bazirganiya ku hûn ditirsin ji rawestayî bimîne û xaniyên ku hûn jê hez dikin, ji Xwedê, ji Resûlê wî û ji cîhadkirinê li ser riya wî ji we re heztir bin, wê demê li benda emrê Xwedê bisekinin. Xwedê gelê fasîq (li derveyî rê) rê nade." (Sûreya Tevbe, 24). Xwedê Teala dilên me bi hezkirina xwe û bi hezkirina Resûlê xwe tije bike. Ger pirsên we yên din hebin, ez kêfxweş im ku alîkariya we bikim.

Question 14

Cudahiya rukna baweriya bi axiretê ji ruknên din ên baweriyê çi ye?

Accepted Answer

Birayên min ên hêja, silavên Xwedê û rehma wî li ser we bin. Her yek ji esasên baweriyê bixwe perçeyek ji tevahiyekê ye û hemû xwedî girîngiyeke mezin in. Lêbelê, aliyê herî diyar ê ku rukna baweriya bi axiretê ji esasên din ên baweriyê vediqetîne, ev e ku ew wateyê dide jiyana dinyayî ya mirov û hişmendiya berpirsiyariya exlaqî (teqwayê) rasterast zindî dihêle. Li gorî usûla mezhebê Henefî û eqîdeya Ehlê Sûnnetê, di demekê de ku esasên din ên baweriyê (baweriya bi Xwedê, bi milyaketên wî, bi pirtûkên wî, bi pêxemberên wî, bi qeza û qederê) bi piranî baweriyeke li ser geybê (tiştên nepenî) dixwazin; baweriya bi axiretê, wekî encama vê baweriyê, nîşaneya merceke dawî ya dadmendiyê ye ku mirov dê li wir hesabê kirinên xwe bide. Di Qurana Pîroz de, Xwedayê Teala li gelek cihan bawermendan wekî "kesên ku bi Xwedê û roja axiretê bawer dikin" bi hev re zikir kiriye. Ev jî nîşan dide ku baweriya bi axiretê, bertek û fêkiyê esasên din ên baweriyê di jiyana pratîk de ye. Bo nimûne, di ayeta 4-an a Sûreya Beqereyê de dema wesfên teqwadaran tên hejmartin, wiha tê gotin: "Û ew bi axiretê jî bi awayekî teqez bawer dikin." Baweriya bi axiretê, hişmendiya ku mirov li dinyayê bêserûber nehatiye hiştin dide mirov. Bi mizgîniya ku mafên kesên ku rastî zilmê hatine dê neyên zayîn û qencî dê bêbersiv nemînin, hevsengiyeke ruhî ava dike. Di demekê de ku ruknên din bingehên baweriyê pêk tînin, baweriya bi axiretê hişmendiya berpirsiyariya exlaqî û emelî ya ku ew avahî li ser bilind dibe, temam dike. Xwedayê me nesîb bike ku em hemû bi şûûreke ku layiqê axiretê ye jê re amade bibin. Bi silametî bimînin.

Question 15

Xweda ji kerema xwe, dikarî bingehên îmanê bi kurtasî rave bikî?

Accepted Answer

Birayê delal, silav li te be. Bingehê baweriya Îslamê li ser şeş bingehên ku dil wan dipejirîne û ziman wan îtiraf dike, radiweste. Van bingehên ku wekî "Ruknên Îmanê" tên nasîn, di mezheba Hanefî de jî esasa baweriyê (îtikadê) pêk tînin, û di "Hedîsa Cibrîl" a navdar de ku Cebraîl (silav lê be) ji Pêxemberê me (s.a.w.) pirsî, bi vî awayî hatine vegotin: 1. Bawerkirina bi Xwedê: Bawerkirina bi hebûn, yekîtî û yektaîtiya Xwedê, ku ji bilî Wî tu îlah tune, û ku Ew afirînerê her tiştî û yê tenê yê layiqê îbadetê ye. 2. Bawerkirina bi Melaîkeyên Wî: Qebûlkirina hebûna melaîkeyên ku Xwedê ji ronahiyê afirandine, ku îradeya wan tune û tenê emrên Wî bi cih tînin. 3. Bawerkirina bi Pirtûkên Wî: Bawerkirina bi rastiya pirtûkên îlahî yên ku Xwedê bi riya pêxemberan ji bo rêberiya mirovahiyê şandiye. (Qur'ana Pîroz pirtûka dawîn e û hikmê wê heta roja qiyametê berdewam dike.) 4. Bawerkirina bi Pêxemberên Wî: Bawerkirina bi wê yekê ku hemû pêxemberên ji Adem (silav lê be) heta Mihemed (s.a.w.) şandiyên rastîn û bijartî yên Xwedê ne. 5. Bawerkirina bi Roja Axretê: Bawerkirina bi wê yekê ku jiyana dinya dawiya xwe heye, qiyamet wê rabe, mirovan wê ji nû ve bên vejîn û hesabê wan wê bê dayîn, û ku cennet û dojeh hene. 6. Bawerkirina bi Qederê, û ku qencî û xerabî ji Xwedê ne: Bawerkirina bi wê yekê ku her tişt di gerdûnê de, qencî û xerabî, qeder û îradeya Xwedê pêk tê. Rebbê me yê bilind di Qur'ana Pîroz de wiha dibêje: "Êdî bawer bikin bi Xwedê û bi Pêxemberê Wî, û bi wê Kitabê ku li ser Pêxemberê Wî danîye û bi wê Kitabê ku berê danîye. Kî ku bi Xwedê, bi Melaîkeyên Wî, bi Kitabên Wî, bi Pêxemberên Wî û bi roja axretê bawer neke, ew bê guman di şaşiyeke kûr de ye." (Sûreya Nîsayê, 136) Xwedê Teala bawerî û teslîmbûna we herdemî bike. Heke pirsên we yên din hebin, bi kêfxweşî ezê alîkariya we bikim.

Question 16

Pirs: Duaya îstîgfarê pêşniyar bikin

Accepted Answer

Birayê min ê delal, silav, rehmet û bereketên Xwedê li ser te be. Îstîgfar nîşana herî xweş a vegera mislimanekî bi Xwedayê xwe re ye. Di mezheba me ya Hanefî û kevneşopiya giştî ya Îslamê de, gelek nimûneyên xweş ji bo îstîgfarê hene ku ji Qur'anê û Sunnetê hatine. Duaya herî fezîletbar ji bo îstîgfarê ev duaya ku Pêxemberê me (silavên Xwedê lê bin) wekî "Seyyîdûl Îstîgfar" (Serokê Îstîgfarê) binav kiriye ev e: "Allahumme ente Rabbî la ilahe illa ente, halaktenî ve ene abdûke ve ene ala ahdike ve va’dike mesteta’tü. Eûzü bike min şerrî ma sanatü, ebûü leke bi-ni’metike aleyye ve ebûü bi-zenbî fağfirlî fe innehu la yağfirûz-zunûbe illa ente." Wergera wê: "Ya Xwedayê min! Tu Xwedayê min î. Tu ji bilî te tu ilahî tune. Tu min afirandiye. Ez bendeyê te me. Bi qasî ku ez dikarim li ser peyman û sozên te me. Ji şerê ku min kiriye, ez xwe dispêrim te. Minetên te li ser min îtiraf dikim, û gunehên xwe jî îtiraf dikim. Min bibexşîne; ji ber ku ji bilî te tu kes nikare gunehan bibexşîne." (Buxarî, Deavat, 2; Tirmizî, Deavat, 15) Di çavkaniyên me yên fiqha Hanefî de, bi taybetî di "Reddul Muxtar" ya Îbn Abîdîn de, tê teqez kirin ku îstîgfar nîşan dide ku bendeyê Xwedê serî daniye, û şertên tobe kirinê (şurutut tobê) wekî poşmanî, dev ji kirinê berdan û biryardariya negerîna paşde ji bo qebûlkirina tobe girîng tê dîtin. Di çavkaniyên bingehîn de wekî el-Hidaye jî, tê destnîşan kirin ku îstîgfar divê ne tenê bi devkî, lê bi poşmaniyeke dilî were kirin. Her wiha, hûn dikarin her dem van duayên kurt û berfireh ên ku di Qur'ana Pîroz de hatine, bikin: 1. "Rabbîğfirlî" (Xwedayê min, min bibexşîne.) 2. "Rabenâ zalemnâ enfusenâ ve in lem tağfirlenâ ve terhamnâ lenekûnenne minel xasirîn." (Xwedayê me! Me bi xwe re zulm kir. Heger tu me nebexşînî û rehmê li me neke, em ê bê guman ji windakirinê bin.) (Eraf, 23) Ji aliyê fiqhî ve, di navbera mezheban de li ser naveroka îstîgfarê tu nakokî tune; hemû mezheb îstîgfarê bi poşmaniya dilî esas digirin. Di mezheba Şafiî de jî, kirina îstîgfarê bi van gotinan wekî fezîletek mezin tê qebûl kirin. Xwedê tobeyên we qebûl bike, dilê we bi aramî tije bike.

Question 17

Di vê ayetê de çi delîl hene ku "li ser gemiyên ku bi wan tiştên ku ji mirovan re sûd werdigirin li deryayan digerin û belavkirina her cûre ajalên zindî li ser rûyê erdê"?

Accepted Answer

Wa aleykûm selam û rehmetullah, birayê min ê delal. Dêraya ku we behs kirî, di Qur'ana Pîroz de, di Sûreya Baqere, ayetê 164an de derbas dibe. Xwedayê Teala di vê ayetê de beyan dike ku di gerdûnê de nîzam û hevsengiyeke mezin heye ku bi delîlên eşkere yên yekîtî û qudreta wî tije ye. Delîl û hikmetên îlahî yên di mijarên ku di vê ayetê de hatine behs kirin ev in: Ya yekem, ew gemiyên ku bi wan tiştên ku ji mirovan re sûd digihînin li deryayan digerin. Ku girên mezin ên hesinî yên ku divê bi avê ve bikişin û binav bibin, li ser avê dimeşin û mirovan û baran digihînin welatên dûr, qanûneke mezin a îlahî ye. Xwedayê Teala av bi vî awayî afirandiye ku gemî dikarin hilgirin, û ba û qanûnên fîzîkî ji bo vê veguhastinê guncav kirine. Ev yek delîla eşkere ya serweriya mirovan li ser deryayan bi bexşîna aqil û bexşîna Xwedayê afirîner e. Ya duyemîn, belavkirina her cûre ajalên zindî li ser rûyê erdê ye. Cûreyên bêhejmar ên heywanan ku li çar aliyên cîhanê belav bûne; bi şekil, reng, ziman (deng) û awayên peydakirina rizqê yên cûda heyran in. Afirandina her jiyanekê ku li gorî xwezayê û xizmeta mirovan guncav be, û peydakirina rizqê wan bi temamî, qanûna herî mezin a hebûna Xwedayekî zana, îrade û qudret e. Her wekî di usûla mezheba Hanefî û di aqîdeya Ehlê Sunnet de jî tê qebûlkirin, ev nîzama di gerdûnê de ew qas bêkêmasî ye ku nikare bi tesadufê bihêlin. Wekî ku di dawiya ayetê de tê gotin, hemû ev yek "ji bo koma ku difikire, delîlên hebûn û yekîtîya Xwedê" dihewîne. Xwedê me ji wan bendeyên xwe bike ku van hikmetên di gerdûnê de fêm dikin û ji bexşînan re şikir dikin. Bi silav û duayê.

Question 18

Rola pirtûkan di mekanîzmaya hizir û baweriyê de çi ye?

Accepted Answer

Bira û xwişka min a hêja, Di kevneşopiya hizra îslamî de û bi taybetî di nêzîkatiya mezhebê Henefî de ku aqil û naqlê (ayet û hedîsan) bi hev re dike, pirtûk stûna bingehîn a mekanîzmaya hizir û baweriyê ne. Em dikarin rola pirtûkan di vê pêvajoyê de di van sê xalan de kurt bikin: 1. Çavkaniya zanînê û parastina wê: Fermana ewil a Îslamê bi gotina "Bixwîne!" (Eleq, 1) dest pê dike. Pirtûk, hafizeya herî pêbawer in ku kelamê Xwedê û sunneta Pêxemberê me (sallallahu eleyhî wesellem) ji nifşekî digihînin nifşekî din. Baweriyeke (îmaneke) saxlem, tenê bi zanîna rast tê avakirin. Pirtûk, hiş ji xurafeyan paqij dikin û baweriyê li ser zemîneke saxlem datînin. 2. Tefekkur û aqilbikarî: Damezrînerê mezhebê Henefî Îmamê Azam Ebû Henîfe, aqil wekî amûrekê ji bo têgihiştina wehiyê dîtiye. Pirtûk, ji bo tefekkura (kûrbûna li ser tiştekî) mirov materyalan pêşkêş dikin. Di Qurana Pîroz de tê gotin: "Ma kesên dizanin û kesên nizanin wekhev in?" (Zumer, 9) û bi vê yekê tê teqezkirin ku zanîna bi rêya xwendin û hînbûnê tê bidestxistin, mirov digihîne rastiyê. 3. Îstîqamet û xilasbûna ji teqlîdê: Pirtûk, mirov ji teqlîda kor xilas dikin û digihînin "îmana tehqîqî" ya ku li ser delîlan ava bûye û nehejiya ye. Pêxemberê me (sallallahu eleyhî wesellem) ferman kiriye: "Lêgerîna zanînê li ser her misilmanî ferz e" (Îbn Mace, Muqaddîme, 17) û bi vê yekê nîşan daye ku divê cîhana me ya hizrê bi xwendin û hînbûna berdewam zindî bê girtin. Bi kurtasî, pirtûk; amûrên herî biqîmet in ku hiş perwerde dikin, dil ronî dikin û bendeyî bi Rabbê wî rast didin naskirin. Cîhana me ya hizrê bi pirtûkan şiklê xwe digire û baweriya me jî li ser vê hizra saxlem tê avakirin. Bi silav û dua.

Question 19

Gotinên ku dibêjin "Zanîna delîlên rastiyên îmanê vacîb e, terk kirina wê heram e", hadîs in?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, ev gotinên ku te pirsî, ango "Zanîna delîlên rastiyên îmanê vacîb e, terk kirina wê heram e", bi tu awayî hadîseke şerîf nîne. Hinek ji alimên kelamê (Ehla Sunnetê) li ser pêwîstiya ku mirov îmana xwe ji teqlîdê rizgar bike û bide ser ilm û delîl rawestiyane. Lê ev gotin, ne gotina Pêxemberê me (s.a.s.) ye, belkî gotineke ku nêrîn an jî nîqaşên hinek alimên îslamî (kelamî) yên paşê nîşan dide. Di Îslamê de esas ew e ku di dil de tesdîq û bi ziman îqrar be. Xwedayê Teala di Qur'ana Kerîm de wiha dibêje: "Erebên bedewî gotin: 'Em bawer kirin'. (Muhemmed!) bêje: 'Hûn bawer nekin, lê bêjin: 'Em Îslam bûne (teslîm bûne)', çimkî îman hîna neketîye dilê we." (Hucurat, 14). Pêxemberê me yê ezîz (s.a.s.) di wergera navdar a bi navê Hadîsa Cîbrîl de, îman bi Xwedê, milyaketên wî, pirtûkên wî, pêxemberên wî, roja axretê û qederê kurt kiriye û zanîna delîlên tevlihev ên felsefî ji bo her kesî şerta îmanê neaniye. Bi kurtasî; ev gotin hadîs nîne. Tesdîqa dilî ya esasên îmanê ji bo her misilmanekî ferz e, lê zanîna delîlên felsefî û kelamî bi hûrgilî ji bo her kesî nehatiye ferz an jî vacîb kirin. Xwedayê Teala çêtir dizane. Bi silav û duayê.

Question 20

Heke Xwedê ji dem û mekan dûr be, gotina 'li ser Arşê rûnişt' ne nakokî ye?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, pirsa te pirsîneke girîng e ku hişê mirovan mijûl dike, lê bi rêberiya Quran û Sunnetê û bi baweriya Ehlê Sunnetê bersiva wê bi zelalî hatiye dayîn. Helwesta alimên Ehlê Sunnetê, ku mezhebê Henefî jî di nav de ye, li ser vê mijarê wiha ye: Beriya her tiştî, wekî te gotiye, Xwedayê Teala ji dem û mekan dûr e; Ew di nav sînorên tu mekanî de nakeve û li tu derê cih nagire. Çimkî yê ku mekan û dem afirandiye, Ew bi xwe ye. Di Quranê de îfadeyên wekî 'li ser Arşê istîwa kir' (li ser Arşê rûnişt/hukim kir), li gorî rêgezên zimanê Erebî û hunera mecazê ne. Di baweriya Ehlê Sunnetê de ev cure ayet (muteşabîhat) bi du rêbazên bingehîn tên şîrovekirin: 1. Rêbaza Tefwîzê: Rastiya vê îfadeyê (keyfiyeta wê) radestî Xwedê kirin. Em dibêjin: 'Em bawer dikin ku ev ayet wateyeke wê ya li gorî şanê Xwedê heye, lê divê neyê wateya ku Xwedê dişibe mirovan (teşbîh).' Çimkî di ayeta 11emîn a Sûreya Şûrayê de bi eşkere tê gotin: 'Tu tişt mîna Wî nîne. Ew dibihîze û dibîne.' 2. Rêbaza Te'wîlê: Wekî ku Îmamê Mezin Ebû Henîfe û alimên Matûrîdî pejirandine, serîlêdana wateyên mecazî yên peyvê di zimanê Erebî de ye. Li gorî vê, 'istîwa' ne wateya rûniştin an jî cihgirtina li mekanekê ye; wateya wê ew e ku Xwedê Arş û hemû gerdûnê bêyî qelsî, di bin hukm û qudreta xwe de digire û îdare dike. Bi kurtasî; istîwaya Xwedê ya li ser Arşê, qet ne rûniştineke fîzîkî an jî cihgirtin e. Ev îfade, mecazek e ji bo ulûhiyeta Wî, mezinahiya Wî û serweriya Wî ya mutleq li ser gerdûnê. Sedema ku di hişê mirovan de wekî nakokî xuya dike, ew e ku hişê mirov bi taybetmendiyên afirandî (dem û mekan) hatiye perwerdekirin. Lê belê Afirîner, bi tu sifetên afirandiyan nayê wesifkirin. Xwedê hiş û dilê me li ser heqîqetê sabît bike.

Question 21

Ma kesê ku ji dîn derdikeve mafê wî yê jiyanê tune ye?

Accepted Answer

Birayê min ê hêja, di ola Îslamê de pîroziya jiyana mirov esasê bingehîn e. Wekî ku di Quranê de di ayeta 32-yemîn a Sûreya Maîde de bi eşkereyî hatiye gotin: "Kî mirovekî bêyî ku wî kesî mirovekî din bikujin an jî li ser rûyê erdê fesadî kiribin bikuje, ew wekî ku hemû mirovan kuştibe ye." Di Îslamê de rewşa ji dîn derketinê (irtidad), di pirtûkên fiqhê de di çarçoveya tercîha dînî ya kes û têkiliya wê bi nîzama civakî re hatiye nirxandin. Li gorî damezrînerê mezheba Henefî Îmam Ebû Henîfe, jinên murted (yên ku ji dîn derketine) qet nayên îdamkirin; ew tên girtin û ji bo ku vegerin Îslamê tên vexwendin. Di derbarê mêrên murted de jî, ev hukm ne ji ber bêbaweriya şexsî, bêtir bi sûcên siyasî û leşkerî yên wekî serhildana li dijî nîzama civakî ya wê demê, xiyaneta li welat û rewşa şer (bi derxistina fitneyê xirabkirina aştiya civakî) ve girêdayî ye. Di fiqha Henefî de ji bo mêrekî murted dem tê dayîn ku tobe bike. Heke tobe neke, di serdema klasîk de ji ber ku ev rewş wekî sûcên xiyaneta li welat û hevkariya bi dijmin re dihat dîtin, ji aliyê desthilatdariya dewletê ve dikaribû cezayê îdamê were sepandin. Lê belê, bi berçavgirtina hiqûqa navneteweyî ya îroyîn, têkiliyên navdewletî û nîzama dewleta modern, piraniya zanyarên Îslamê diyar dikin ku ev mijar bi şert û mercên siyasî û sosyolojîk ên wê demê ve girêdayî ye. Bi kurtasî, di Îslamê de bi awayekî neheq dawîanîna li jiyana mirovekî bêguneh qet ne caîz e. Cezakirina kesekî ku ji dîn vegeriyaye jî, ne ji ber azadiya baweriya şexsî, bêtir ji bo parastina ewlehiya civakî û yekitiya siyasî ya civaka Îslamî, sepandineke demkî û hiqûqî ye. Xwedê çêtir dizane.

Question 22

Îmana bi Xwedê çawa divê ku bibe?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, îmana bi Xwedê ew e ku bi dil û can bawerî bi hebûn, yekîtî, sifat û navên wî bêyî guman bîne û bi kirinan piştrast bike. Li gorî aqîdeya Ehlê Sunnetê ku mezheba Hanefî jî esas digre, bingehên îmana bi Xwedê ev in: 1. Tevhid (Yekîtî): Bawerkirina ku Xwedê di zat, sifat û kirinên xwe de yek e û ji bilî wî tu îlah tune ye. Di Qur'ana Pîroz de Xwedê Teala dibêje: "Bêje: Ew Xwedê yek e. Xwedê es-Semed e (her tişt hewcedarê wî ye, ew hewcedarê tiştekî nîne). Ew nehatiye dinê û nehatiye dinê. Tu tişt bi wî re wek hev nîne." (Sûreya Îxlas, 1-4) 2. Bawerkirina bi Sifatên Temam: Bawerkirina ku Xwedê xwediyê sifatên ebedî û qedîmî yên wekî jiyan, zanîn, bihîstin (se'm), dîtin (beser), îrade, qudret û axiftin (kelam) e ku layiqê zatê wî ne û ji kêmasiyan pak e. 3. Piştrastkirin û Teslîmiyet: Divê ev îmana ku bi dil hatiye piştrast kirin, bi îqrarê bi ziman were xurt kirin û bendeyî emrên Xwedê bibe teslîm. Hz. Muhemmed (s.a.s.) di wergera ku wekî Hedîsa Cîbrîl tê nasîn de, îman bi vî awayî pênase kiriye: "Îman ew e ku tu bawerî bi Xwedê, bi milyaketên wî, bi pirtûkên wî, bi pêxemberên wî, bi roja axretê û bi qederê bînî; ku qencî û xerabî ji Xwedê ne." (Mûslim, Îman, 1) Îmana bi Xwedê tê wateya ku di navbera tirsa û hêviyê de, bi hişmendiya ibadetê ku tu wî dibînî û bi sitandina rehma wî bijî. Xwedê Teala îmana me daîmî û kamîl bike.

Question 23

Anîna delîlan ji bo rastiyên îmanê çewt e?

Accepted Answer

Birayê delal, selemun aleykum. Anîna delîlan ji bo rastiyên îmanê, ango bi delîlên eqlî û neqlî ravekirina mijarên dînî qet çewt nîne; berevajî vê yekê rêbazek e ku ji aliyê Qurana Pîroz û Sunnetê ve hatiye teşwîqkirin. Xwedayê Mezin di Quranê de mirov dawetî bîrkirina li ser delîlên di gerdûnê de kiriye û wiha gotiye: "Bi rastî di afirandina esman û erdê de, û di hatina şev û rojê de li pey hev, ji bo xwediyên eqlan re bêguman delîl hene." (Alî Îmran, 190) Pêxemberê me (sax) jî di xebatên xwe yên teblîxê de hem ayet pêşkêş kirine û hem jî bi delîlên eqlî rastî rave kiriye. Damezirînerê mezheba Henefî Îmamî E’zem Ebû Hanîfe jî delîlên eqlî û mantiqî di parastina esasên îmanê de (di ilmê kelamê de) bi awayekî bi bandor bi kar aniye. Bi kurtahî; delîlkirina rastiyên îmanê, razîkirina dilan, rakirina gumanan û bi rengekî xweşik parastina Îslamê hem rêbazeke rast e û hem jî pêwîst e. Ya girîng ew e ku mirov di dema anîna van delîlan de bi nıyeta samîmî û bi üslûbekî li gorî edebê tevbigere. Allahê Teala ilm û têgihiştina me zêde bike.

Question 24

ئایا خودێ ته‌نها و بێکه‌س بوونی ده‌سته‌نگ بوون ده‌کات؟

Accepted Answer

برا خۆشه‌ویست، سوپاس بۆ پرسیارە جوانەکەت. خودای گەورە لە سیفات و ماهیەتی خۆیدا لە دروستکراوەکان جیاوازە (دوورە). دەستەنگ بوون، ماندوو بوون، هەستکردن بە تەنیایی یان خەمۆکی، هەموو تایبەتمەندییە مرۆڤایەتی و دروستکراوەکانن کە بریتیین لە لاوازی، کەموکوڕی و گۆڕانکاری. بەڵام خودای گەورە لە هەموو کەموکوڕییەک دوورە و بێگەردە. لە قورئانی پیرۆزدا، ئایەت هەن کە باس لەوە دەکەن کە ئەو پێویستی بە هیچ شتێک نییە. لە سوورەتی ئیخلاصدا هاتووە: "بڵێ: ئەو خودایە یەکێکە. خودایە سەمەد (هەموو شتێک پێویستی پێیەتی، و ئەو پێویستی بە هیچ شتێک نییە). نە زایاندووە و نە زایەندراوە. و هیچ کەس هاوتای ئەو نییە." (ئیخلاص، ١-٤) هەروەها وەک لە ئایەتولکورسی هاتووە: "نە خەو و نە نووستن کاریگەری لێدەکات." (بەقەرە، ٢٥٥). ناڕەحەتییە دەروونی یان جەستەییەکانی دروستکراوەکان هەرگیز شایستەی ئەو نین. پێش ئەوەی گەردوون و هەموو شتێک دروست بکات، بە ذات و بوونی خۆی دامەزراو بوو، واتە بۆ بوون پێویستی بە هیچ کەس و هیچ شتێک نەبوو. دروستکردنی گەردوون لەبەر تەنیایی یان دەستەنگ بوون نەبوو، بەڵکو ویستی خۆی بوو بۆ دەربڕینی (پیشاندانی) زانستی بێکۆتا، توانای بێکۆتا و ناوە جوانەکانی (ئەسمائولحوسنا). بەپێی عقیدەی مەزهەبی حەنەفی، کە بنەماکانی مەزهەبەکە دیاری دەکات، ذات و سیفەتەکانی خودای گەورە هەمیشەیین؛ هیچ هەستێکی دواتر دروستبوو یان گۆڕانکارییەک لەو بوونی نییە. لە ئەنجامدا؛ دەستەنگ بوونی خودای گەورە هەرگیز بیرلێکراو نییە. ئەو دروستکەری گەورەیەیە کە پێویستی بە هیچ شتێک نییە و هەموو شتێک پێویستی پێیەتی.

Question 25

Ji bo kesên ku bandorê ji nivîsên li dijî Îslamê dibînin, divê em çi rêgezê bişopînin?

Accepted Answer

Birayê min ê delal, rêgeza ku divê ji bo kesên ku ji ber nivîsên li dijî Îslamê zihna wan tevlihev bûye an jî gumanbar bûye bê şopandin, rêgeza hikmet, şefqat û zanînê ye ku di bin rêberiya Qur'ana Pîroz de ye. Bi rêzgirtina hevsengiya aqil û veguhestinê, ku bingeha mezheba Hanefî pêk tîne, divê hûn van gavên jêrîn bişopînin: 1. Bi Hikmet û Şîreta Baş Nêzîkî Wan Bibe: Xwedayê me di Qur'ana Pîroz de wiha dibêje: "Bi hikmet û bi şîreta baş vexwendî riya Xwedayê xwe bike; û bi wan bi awayê herî baş nîqaş bike." (Sûreya Nahl, 125). Li şûna ku bikevin nîqaşê an jî kesekî dadbar bikin, divê hûn bi nermî bipeyivin û hewl bidin ku gumanên wan fam bikin. Zehmetî dê kesekî ji rastiyê bêtir dûr bixe. 2. Kûrahiya Zanistî û Agahdariya Rast: Guman bi gelemperî ji kêmbûna agahdarî an şîrovekirinên xelet derdikevin. Ji van kesan re berhemên alimên jêhatî yên ku çavkaniyên bingehîn ên Îslamê û paşxaneya mijaran dizanin, pêşniyar bikin. Kevneşopiya Hanefî-Maturîdî, aqil wekî amûrek ji bo fêmkirina wahiyê dibîne. Ji ber vê yekê, pêşkêşkirina ravekirinên mentiqî û qanihker girîng e. 3. Bi Zimanê Halî (Rewşa Jiyanê) Mînak Be: Îslam ne tenê bi gotinê, lê bi jiyanê jî tê belav kirin. Pêxemberê me (s.a.w.) gotiye: "Hêsan bikin, ne zehmet bikin; mizgînî bidin, nefretê nekin." (Buxarî, Îlm, 11). Exlaqê we yê baş, rastgoî û rehma we, delîlên bi bandortir in ji nivîsên neyînî yên ku wan xwendine. 4. Sebr û Dua: Rêberî ji Xwedê ye. Li şûna ku hûn tavilê li bendê bimînin ku kesek razî bibe, bi sebrê li kêleka wan bimînin û ji dil ji bo rêberiya wan dua bikin. Ji ber ku tenê Xwedê ye ku dilan vediguhere. Bi kurtasî; helwesta ku berfirehkirî be ne dûrxistinî, zanistî be ne jî cahilane, û bi rûmet be ne jî hêrsbûyî, rêya herî rast e. Xwedê alîkariya we bike.

Question 26

Ma şert e ku mirov li ser gumanên xwe yên derbarê baweriyê de lêkolînê bike?

Accepted Answer

Birayên min ên hêja, di baweriyê de carinan hestkirina weswese an gumanan, nîşaneya zindîbûna dil û hewldana parastina baweriyê ye. Sehabeyên me jî carinan ev cure raman jiyane û serî li Pêxemberê me (s.a.w.) dane. Li gorî nêzîkatiya fiqhî û kelamî ya mezhebê Henefî, li ser van weswese û gumanên ku ji derveyî îradeya mirov dikevin dil, sekinîn ne şert e. Heta mijûlbûna bi van re, aramiya mirov xera dike. Pêxemberê me (s.a.w.) ji kesên vê rewşê dijîn re wiha şîret kiriye: "Şeytan tê cem yekî ji we û dibêje 'vê tiştî kî afirand, wê tiştî kî afirand?' heta ku dibêje 'Xwedayê te kî afirand?' Kî rastî vê bê, bila tavilê xwe bispêre Xwedê û (vê ramanê) biqedîne." (Buxarî, Bed'ul-Xelq 11; Muslim, Îman 212). Lê ev rewş dibe du beş: 1. Wesweseyên ku bêyî îrade tên: Ev zirarê nadin îmanê, lêkolîna wan ne şert e. Berevajî vê, guh nedana wan ji kemalata îmanê ye. 2. Gumanên kûr ên ku ji kêmasiya zanînê an daxwazên înkarê çêdibin: Eger di dilê mirov de gumaneke cidî ya ku baweriya wî dihejîne çêbibe, fêrbûna zanistê û lêkolîna ji bo rakirina wê ferz e. Çimkî îman bi zanîna rast xurt dibe. Bi kurtasî; divê mirov guh nede wesweseyên ku ji derveyî îradeyê tên û bi wan re mijûl nebe. Lê gumanên ku baweriya mirov dihejînin, divê di çarçoveya pîvanên Ehlê Sünnetê de bi şêwirmendiya bi xwediyên zanînê û bi xwendinê bên rakirin. Xwedê dil û hişê me hemûyan li ser riya rast bike.

Question 27

Naha dikare nîşandana mucîzeyan ji aliyê hin xwediyên dînên batil ve were rave kirin?

Accepted Answer

Birayên ezîz, li gorî baweriya Îslamê, Xwedê Teala ji bo îsbatkirina rastiya pêxemberên xwe, mucîzey daye wan. Lê belê, hin rewşên awarte yên ku di destê ne-mislimanan, sêrbazan an jî endamên dînên batil de tên dîtin, ne mucîze ne, lê rewşên bi navên cuda tên binav kirin. Li gorî bingeha baweriya Maturedî ya mezheba Hanefî, ev rewş wilo tên rave kirin: 1. Îstidrac (Peydakirin): Rewşên awarte ne ku di destê kesên fasîq, gunehkar an jî kafir de çêdibin, da ku Xwedê wan gav bi gav ber bi azabê ve bikişîne (di küfr û bêbextiya wan de zêde bike). Ev rewş nîşan nade ku ew li ser rastiyê ne, berevajî vê yekê, nîşan dide ku ew di şaşitiyê de kûr dibin. Di Qur'ana Kerîm de di sûreya E'rafê de, ayet 182 de wiha tê gotin: "Lê belê yên ku ayetên me derew derdixin, emê wan ji cihê ku nizanin, gav bi gav ber bi azabê ve bibin (îstidrac)." 2. Sêrbazî û Xapandin: Ev xapandin in ku hestên mirovan xapînin, bi leza destan an jî bi alîkariya cin û şeytanan tên kirin. Mîna bûyera di navbera Hz. Mûsa û sêrbazên Fir'ewn de, ku destên wan û çûkên wan wek mar xuya dibûn, ev rewş ne mucîzeyên fîzîkî ne, lê sêrbazî û xeyal in. 3. Rewşa Sêrbazan û Xapînokan: Hz. Pêxember (s.a.w.) ragihandiye ku kesên wekî Deccal ku fitneyê derdixin, dê hin rewşên awarte nîşan bidin, lê belê ragihandiye ku ew nikarin bawermendan bidin xerabî. Bi kurtasî; mucîzeyên ku pêxember nîşan didin, gazî baweriyê dikin û xwedî taybetmendiya meydanxwendinê ne. Rewşên awarte yên ku xwediyên dînên batil nîşan didin, ji cureyê îstidrac an jî sêrbaziyê ne û armanca wan girêdana dilan bi batilê ve ye, ne bi rastiyê. Li ser mislimanan e ku wekî pîvan, rewşên awarte ne, lê li gorî Qur'an û Sunnetê binirxînin. Xwedê Teala çêtirîn dizane.

Question 28

Zarokek ku di malbateke misilman de hatiye dinê, di kêliya destpêkirina mecbûriyeta xwe de bibêje "Ez ne misilman im", gelo cezayê îrtîdadê (ji dîn derketinê) distîne, yan rewşa kesê di dema destpêka mecbûriyetê de tê esas girtin?

Accepted Answer

Kurê min ê hêja, pirsa te di fiqha îslamî de di çarçoveya "destpêka tekalîfê" û "îrtîdadê" de hatiye nirxandin. Li gorî fiqha mezhebê Henefî; berpirsyariya dînî ya zarokekî bi temenê balixbûnê dest pê dike. Lê ji bo ku kesek wekî "murted" bê hesibandin, divê pêşî bi îrade û hişmendiya xwe Îslamê qebûl kiribe. Zarokê ku di malbateke misilman de tê dinê, bi awayekî hukmî misilman tê hesibandin. Ger ciwanek di dema balixbûnê de Îslamê red bike, ji ber ku wî hêj bi îradeya xwe bawerî neaniye, ew di wateya fiqhî de wekî "murted" nayê hesibandin û cezayê îrtîdadê lê nayê birîn. Îrtîdad, terikandina baweriyeke ku bi zanayî hatiye pejirandin e. Ji bo ciwanekî ku hêj bawerî bi hişmendî nepejirandiye, ev redkirin wekî şaşwaziyekê tê dîtin. Li şûna cezayê, divê bi hîkmet nêzîkî wî bibin, gumanên wî rakin û bedewiyên Îslamê jê re vebêjin. Pêxember (s.a.v.) di hedîsekê de dibêje: "Qelem ji sê kesan hatiye rakirin: Ji kesê ku di xew de ye heta hişyar dibe, ji kesê dîn heta baş dibe û ji zarok heta balix dibe." (Ebû Dawûd). Bi kurtasî; rewşa hiş û dil a kesê di kêliya destpêka mecbûriyetê de tê esas girtin. Xwedê çêtir dizane.

Question 29

Ger em baweriya xwe bi aqilê xwe re nakokî bibînin, divê çi bikin?

Accepted Answer

Birayên ezîz, pêşî divê em bizanibin ku; Dîna Îslamê ji kesên ku aqil bi wan re heye re diaxive û aqil bilind dike. Xwedayê Teala di Qur'ana Pîroz de gelek caran bi gotinên "Ma hûn nafikirin?", "Ma hûn aqilê xwe bi kar naynin?" (Beqere, 44; Al-î Îmran, 65) balê dikişîne ser girîngiya aqil. Damezrînerê mezheba Henefî, Îmam Ebû Henîfe jî di usûla xwe de girîngiyeke mezin dida aqil û reyê. Ji ber vê yekê, baweriyeke olî ya rast û aqilekî saxlem tu carî bi hevdu nakok nabin. Eger di hişê me de rewşeke ku wekî nakokî an jî berevajî xuya bike çêbibe, sedema wê ya bingehîn yek ji van e: 1. An jî em mijarê an jî delîlê xelet fêm bikin. 2. An jî aqilê me yê mirovî ewqas sînordar be ku nikaribe her hûrguliya gerdûnê û hikmeta îlahî bigire. Di rewşeke wisa de rêça ku em bişopînin ev e: Pêşî, divê em bêyî guman qebûl bikin ku sînorê têgihiştina aqilê me heye. Weke ku Hz. Elî (r.a.) gotiye: "Ger dîn tenê aqil bûya, diviya bû ku li ser mestan mesih bihata kirin, ne li binê wan." Ev tê wê wateyê ku di hin biryarên dîn de dibe ku rewşên ku em tavilê hikmeta wan fêm nekin, hebin. Ya duyemîn, divê em bi navendîkirina biryarên teqez ên Qur'an û Sunnetê (nass), sîlîka xwe ya ramanê ji nû ve binirxînin. Tu carî divê em wehyê qurbana mentiqê sînordar ê xwe nekin; berevajî vê, divê em mentiqê xwe di ronahiya wehyê de perwerde bikin. Bi kurtasî; dema ku em difikirin ku baweriya me bi mentiqê me re nakokî ye, pirsgirêk di aqil de nîne, lê di şîrovekirina kêm a me ya wê aqil an jî nivîsê de ye. Mumin bi teslîmiyeta "Em bihîstin û em bi cî anîn" (Beqere, 285) tevdigere û bi demê re hikmeta îlahî baştir fêm dike. Xwedê bawerî û hişê we her dem li ser rastiyê sabît bike.

Question 30

Hedîsa bi wateya "Îman bê emel an jî emel bê îman bêfayde ye" rast e?

Accepted Answer

Aleykûmûs-selam û rehmetûllahî we beraketûh, birayê min ê ezîz. Ev pirsîna te ya girîng, bi yek ji mijarên herî bingehîn ên aqîdeya Îslamê ve girêdayî ye. Pêşî ez dixwazim bibêjim ku hedîseke serbixwe û navdar bi awayekî lafzî bi vî awayî "Îman bê emel, emel bê îman bêfayde ye" tuneye. Lê belê ev îfade ji aliyê maneyê ve li gorî ruhê giştî yê Qur'ana Pîroz û Sunnetê ye. Di Qur'ana Pîroz de, îman û emel pir caran li kêleka hev hatine zîvîn û ji bo xilasiyê pêwîstiya her duyan hatiye destnîşan kirin. Mînakî, Xwedayê Teala di Sûreya Asrê de wiha dibêje: "Lê belê ew kesên ku bawer kirine û emelên qenc kirine, û hevdu bi heqî şîret kirine û hevdu bi sebrê şîret kirine, ji wan îstîsna ne; ew di ziyandarin." (Sûreya Asrê, 2-3) Nêrîna mezheba te, mezheba Hanefî (aqîdeya Ehlê Sunnetê) di vê mijarê de wiha ye: Îman pejirandina dil û îqraara ziman e. Emel (ibadet û karên qenc) ne beşek ji îmanê ye, lê belê fêkî û kemaliya wê ye. Li gorî vê: 1. Nebûna emel (guneh kirin an jî terk kirina îbadetan), heta ku îman di dil de hatiye pejirandin, îmanê ji holê ranake; lê belê ew îmanê lawaz dike û bêfêkî dihêle. Yanî kes bi kirina gunehekî mezin nebe kafir, dibe "mislimanê gunehkar". 2. Qebûlbûn û derbasdarîna emelan li cem Xwedê, tenê bi îmaneke rast gengaz e. Karên qenc ên ku bê îman hatine kirin, ji aliyê "xelatê" ve di axretê de tu encamekî wan nîne. Bi kurtasî; îman û emel ji hev cuda ne, lê yek bê yê din kêm dimîne. Heger îman darek be, emel fêkîya wê ye. Dara bêfêkî naşike, lê belê fêdeyeke bendewarî ji xwediyê xwe re peyda nake. Emala Teala îmanê me bi emelên qenc bixemilîne û me..." û me...